شکلهای زندگی: درباره نام یک رمان
آرمانها تشنهاند
هرچند آناتول فرانس (1924-1844) در زمره نویسندگانی مانند بالزاک، استاندال، فلوبر و زولا قرار نمیگیرد، ولی ایدههایش درباره تاریخ و تحولات اجتماعی او را در موقعیتی قرار میدهد که اکنون و در حال حاضر بهتر میتوان رمانهای او را رصد کرد. آناتول فرانس برخلاف اسلاف خود که جامعه و آدمهای پیرامون را با جزئیات «بازتاب» میدادند،
نادر شهریوری (صدقی)
هرچند آناتول فرانس (1924-1844) در زمره نویسندگانی مانند بالزاک، استاندال، فلوبر و زولا قرار نمیگیرد، ولی ایدههایش درباره تاریخ و تحولات اجتماعی او را در موقعیتی قرار میدهد که اکنون و در حال حاضر بهتر میتوان رمانهای او را رصد کرد. آناتول فرانس برخلاف اسلاف خود که جامعه و آدمهای پیرامون را با جزئیات «بازتاب» میدادند، بازتاب را به بازتاب تقلیل نمیدهد و ترجیح میدهد که داستانهای خود را با ایدهای فلسفی که چاشنی آن «شکآوری» است همراه کند. «بازتاب» مقولهای قابلتأمل در سیر تحول رمان است، مقولهای که گرچه سلطنتی طولانی کرد اما سرانجام در سراشیبی سقوط قرار گرفت. در سیر تطور رمان نقطهای آغاز میشود که رماننویس برخلاف پیشینیان خود «ارزشگذاری» نمیکند و این آنهنگام است که رئالیسم اولیه از رمانتیسم فاصله میگیرد، رمانتیسم اگرچه در اشکال و حالتهای مختلف ظاهر میشود اما وجه مشترکشان حضور و داوریکردن است، این کار با دخالت نویسنده و سرایتدادن نیت خود به صحنههای رمان انجام میشود، نیت مؤلف در رمانتیسم معمولا به «همهچیز» یا «هیچچیز» منتهی میشود، در رمان «بینوایان» نیت آن میشود که همهچیز به خوشی پایان پذیرد و حتی ضدقهرمانی همچون ژاور نیز در نهایت عاقبتبهخیر شود. نویسنده در رمانتیسم بهواسطه آزادی عمل خود را مجاز به هر کاری میداند تا آنجا که حتی میتواند موقعیتهای تراژیک را بهصورتی غیرتراژیک حلوفصل کند، ایده پایان خوش در اساس ایدهای رمانتیک و ناشی از نیت خیر مؤلف است. با ورود بالزاک به عرصه ادبیات «بازتاب» یکهتاز میدان میشود و از آن پس صحنه رمان تا مدت زمان زیادی تغییر میکند. در این شرایط نیت مؤلف تابعی از واقعیت عینی میشود، بالزاک سلطنتطلب چنان بازتاب را بازتاب میدهد که شاخصترین چهره ادبی رئالیسم میشود و فریدریش انگلس، همکار و همفکر مارکس او را بر زولای سوسیالیست ترجیح میدهد و در مقامی بالاتر از فلوبر قرار میدهد. قرن نوزده را به یک تعبیر میتوان قرن «بازتابها» نامید. «بازتابها» بهویژه در فرانسۀ آن زمان از اهمیت بیشتری برخوردار میشوند چون سیر اتفاقات در فرانسۀ قرن نوزده بهقدری وسیع و با «دور تند» اتفاق میافتد که ذهن نویسنده همچون تماشاگر فیلمی اکشن معطوف به همه آن اتفاقاتی میشود که در اطرافش در حال وقوع است. در این شرایط کارکرد ذهن و خیالبندی پیرامون موضوع به حداقل ممکن میرسد. با این حال نویسنده «واقعگرا» میکوشد جهان پیرامون را در قالب رابطه متقابل میان آدمهای داستانی و اطراف به نمایش درآورد. ایده رئالیستی در ادبیات با همان تصوری که خواننده از رئالیسم در ذهن خود میپروراند در زمانه بازتابها رخ میدهد، در این زمان فرض بر آن است که واقعیتی مستقل از ذهن ما وجود دارد که تنها همان معیار متن ادبی-درستبودن و یا نادرستبودن آن- قرار میگیرد. در اینجا واقعیت خود گویای همهچیز است و نویسنده رئالیستی برخلاف نویسنده رمانتیک در موقعیتی پایینتر از واقعیت قرار میگیرد. او دیگر مجاز به انجام هر کاری نخواهد بود. رئالیستها شامل گروهی معین نیستند، بلکه طیف وسیعی از نویسندگان را شامل میشوند که هر یک ادعای رئالیستیبودن دارند. آنان گرچه در ادعای خود صادقاند اما تنها بخشی از واقعیت را میتوانند انعکاس دهند. بعضی از رئالیستها متنهای خود را بر شخصیت و بعضی دیگر بر «تیپ» متمرکز میکنند، این به نگاه فلسفی آنان مرتبط است، شخصیتپردازی و یا تیپپردازی به دو سنت رئالیستی مهم ارتباط پیدا میکند. مثلا لوکاچ مهمترین ایدهپرداز رئالیستی به واقعیت بعدی اجتماعی میدهد و تنها تیپها (طبقات) اجتماعی بالنده را مستعد درکی درست از واقعیت تلقی میکند و تیپهای غیربالنده را ایدهآلیستی و غیرواقعگرا معرفی میکند. آناتول فرانس اگرچه در زمره نویسندگان رئالیستی قرار میگیرد اما در میان رئالیستها، واقعیت را طور دیگری بازتاب میدهد، بهطوری که به اصل ماجرا -واقعیت- لطمه وارد نکند. او نمایش زیباییشناسانه واقعیت و یا به بیانی دیگر خیالبندی هنری را با زبانی صریح همراه با «تردید» درهم میآمیزد و در همان حال به مهمترین مسئله جامعه خود واکنش نشان میدهد. مهمترین مسئله در آن زمان انقلاب و تحولات بعد از آن است. «خدایان تشنهاند» از جمله رمانهای آناتول فرانس در اینباره است. این رمان حول «شخصیت» جوان نقاشی به نام اواریست گاملن شکل میگیرد که سخت متأثر از رهبران ژاکوپنی انقلاب فرانسه بهویژه دو رهبر شاخص آن مارا و روبسپیر است -دو رهبری که به فاصله یک سال از یکدیگر به قتل میرسند: مارا در ژوئیه 1793 در حمام با دشنه ترور میشود و روبسپیر در ژوئیه 1794 به گیوتین سپرده میشود- اما گاملن خود نیز پدیدهای قابلتأمل است. او که شخصیتی آرمانگرا است، با وفاداری خویش به آرمانهای ژاکوپنی به مقامی بالا میرسد و عضو هیئتمنصفه دادگاه میشود. جایی که گیوتین واقعیتی است و به تصوری عرفانی از مجازات بدل میشود. آنچه در شخصیت گاملن وجود دارد باور او به آن چیزی است که آن را واقعیت میپندارد اما «دور تند» وقایع چنان است که «واقعیت» از «تصور واقعیت» که گاملن در ذهن دارد و آن را آرمان خود تلقی میکند، پیشی میگیرد. نام رمان «خدایان تشنهاند» «les dieux ont soif» قابلتأمل است. منظور از خدایان، ربالنوعهای یونانیاند که هریک از آن خدایان ربالنوع عشق، قدرت، زیبایی، خشم و... دیگر صفات بنیادی آدمیاند که آدمی در ذهن خود برای خدایان قائل میشود و بهتدریج باورهای خود را عین حقیقت میپندارد و به آنها باورمند میشود. با رمان آناتول فرانس درمییابیم که خدایان در سیر تطور خود از خدایان یونانی به پدیدههای متأخری به نام «آرمانها» استحاله پیدا میکنند، آنچه مهم است آن است که به تعداد واقعیتها، آرمان ساختهوپرداخته میشود، آرمانی که آناتول فرانس در «خدایان تشنهاند» ارائه میدهد آرمانی است که گویا بهواسطه آن میتوان بر خرابههای دنیای کهن جهانی تازه برپا کرد، کاری که گاملن و رهبران ژاکوپنی انجام میدهند. گاملن در «خدایان تشنهاند» به فرایند آرمانی ساختن واقعیت میپردازد. به نظر آناتول فرانس این فرایند کوششی تماما ذهنی است؛ به این معنا که آدمی از باورها و ایدهآلهای خود به چیزها و یا همان واقعیتها میدهد و بهتدریج طی روندی «سوژهمحور» -ذهنی- همان چیزها را حقیقت و یا آرمان خود میپندارد و آن را راهنما قرار میدهد. کاری که گاملن انجام میدهد و تا پای جان به آرمان خودساختۀ خود وفادار میماند. بدینسان آرمانیکردن واقعیت، آنگونه که همگان میپندارند، کسر و کاهش چیزهای بیمایه و دست دوم نیست بلکه کار اصلی به ظهور رساندن ماهرانه چیزهای مهمی است که در ذهن وجود دارد، بهگونهای که دیگر چیزها از نظر دور و حتی ناپدید میشوند و تنها همان چیزی که با مهارت ذهن از واقعیت جدا شده آرمانی میشود.
پینوشت: ایده بازتابها در ادبیات و بهطور کلی هنر تا مدتها ایدهای غالب بود که خود را بهصورت نظریهای رئالیستی مطرح میکرد. در این نظریه ذهن مؤلف همواره بهدنبال آن است که چیزی را کشف کند تا آن را بازتاب دهد. در این حالت ذهن هنرمند در موقعیت «کنشپذیری» قرار میگیرد و هنرمند در مقامی پایینتر از واقعیت قرار میگیرد، در حالی که واقعیت، زیبایی و... چیزی نیست که کشف شود بلکه چیزی است که ساخته میشود. همچنان که آرمانها کشف نمیشوند، آنها نیز ساخته میشوند. شخص -هنرمند- با سرشاری خود اشیا را تغییر میدهد تا نه بازتاب خود شی بلکه بازتاب ذهن سرشار خودش باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.