|

سنگ‌وارگیِ امرِ نو

وقتی نوشدن به‌عنوان مهم‌ترین لحظه حیات، ابژه مناسک‌گرایی واقع می‌شود و به مجموعه‌ای از کردارهای ازپیش‌معین و از جنس روزمره تقلیل می‌یابد، فلسفه خود را نزد جامعه از دست می‌دهد و تصلب پیدا می‌کند، فرم بر معنا غلبه می‌یابد و رفته‌رفته بدل به دالی تهی می‌شود که عملا به هیچ‌جا ارجاع نمی‌دهد. این تصلبْ به‌قدری بدیهی انگاشته شده و مسلم پنداشته می‌شود که گویی نوشدنْ امری زمان‌مند و مکان‌مند است و در زمان و مکان خاصی روی می‌دهد. گویی سالی یک‌ بار لباس پیشین از تن به در می‌کنیم و لباسی نو به تن می‌پوشانیم، غافل از اینکه این خَلع‌ولَبسْ امری همیشگی و مستمر است. این لحظه به‌نظر، خطرناک‌ترین لحظه حیات است، نه فقط حیات انسانی، بلکه حیات در معنای عام کلمه، چراکه تصلبِ نوشدنْ از منظر معرفت‌شناختی می‌تواند به طریقِ اولی به استثمار حیات طبیعی و از منظری هستی‌شناختی نیز منجر شود. خطرناک‌ترین لحظه حیات است چون سنگ‌وارگیِ نوشدن، اندیشیدن به امکانِ نوشدن را ناممکن می‌کند. از این حیث، می‌توان از جدال و نزاع نیروها بر سر معنای نوشدن سخن گفت. بدیهی به‌نظر می‌رسد که نیرویی که از تصلبِ مفهومِ نوشدن دم می‌زند نیرویی‌ است که از حفظ وضع موجود نفع می‌برد و بالطبع از بسط این مفهوم به همه شئون زندگیْ هراسان است. این نیرو در تلاش است تا معنای نوشدن را به‌شکلی تقلیل‌یافته و حداقلی تولید و بازتولید کند. سازوبرگِ ایدئولوژیکِ دولت (با همه شاخ‌وبرگ‌هایش) بی‌شک یکی از مهم‌ترین عاملان این نیرو است. از خانواده نیز می‌توان به‌عنوان یکی دیگر از عاملان این نیرو سخن گفت. بازار نیز عامل دیگری‌ است که به خدمت این نیرو درمی‌آید. البته این به‌خدمت‌درآمدن در قالب مبادله‌ای دوسویه رخ می‌دهد، چراکه از یک‌ سو، تقلیلِ نوشدن و امر نو به‌نوعی مناسکْ باعث تداوم و حفظ وضعیت موجود می‌شود و از دیگرسو، تداوم و حفظ وضع موجود، به خدمت بازتولید مناسک درمی‌آید.

سنگ‌وارگیِ امرِ نو

مهدی نوریان، پژوهشگر مطالعات فرهنگی: وقتی نوشدن به‌عنوان مهم‌ترین لحظه حیات، ابژه مناسک‌گرایی واقع می‌شود و به مجموعه‌ای از کردارهای ازپیش‌معین و از جنس روزمره تقلیل می‌یابد، فلسفه خود را نزد جامعه از دست می‌دهد و تصلب پیدا می‌کند، فرم بر معنا غلبه می‌یابد و رفته‌رفته بدل به دالی تهی می‌شود که عملا به هیچ‌جا ارجاع نمی‌دهد. این تصلبْ به‌قدری بدیهی انگاشته شده و مسلم پنداشته می‌شود که گویی نوشدنْ امری زمان‌مند و مکان‌مند است و در زمان و مکان خاصی روی می‌دهد. گویی سالی یک‌ بار لباس پیشین از تن به در می‌کنیم و لباسی نو به تن می‌پوشانیم، غافل از اینکه این خَلع‌ولَبسْ امری همیشگی و مستمر است. این لحظه به‌نظر، خطرناک‌ترین لحظه حیات است، نه فقط حیات انسانی، بلکه حیات در معنای عام کلمه، چراکه تصلبِ نوشدنْ از منظر معرفت‌شناختی می‌تواند به طریقِ اولی به استثمار حیات طبیعی و از منظری هستی‌شناختی نیز منجر شود. خطرناک‌ترین لحظه حیات است چون سنگ‌وارگیِ نوشدن، اندیشیدن به امکانِ نوشدن را ناممکن می‌کند. از این حیث، می‌توان از جدال و نزاع نیروها بر سر معنای نوشدن سخن گفت. بدیهی به‌نظر می‌رسد که نیرویی که از تصلبِ مفهومِ نوشدن دم می‌زند نیرویی‌ است که از حفظ وضع موجود نفع می‌برد و بالطبع از بسط این مفهوم به همه شئون زندگیْ هراسان است. این نیرو در تلاش است تا معنای نوشدن را به‌شکلی تقلیل‌یافته و حداقلی تولید و بازتولید کند. سازوبرگِ ایدئولوژیکِ دولت (با همه شاخ‌وبرگ‌هایش) بی‌شک یکی از مهم‌ترین عاملان این نیرو است. از خانواده نیز می‌توان به‌عنوان یکی دیگر از عاملان این نیرو سخن گفت. بازار نیز عامل دیگری‌ است که به خدمت این نیرو درمی‌آید. البته این به‌خدمت‌درآمدن در قالب مبادله‌ای دوسویه رخ می‌دهد، چراکه از یک‌ سو، تقلیلِ نوشدن و امر نو به‌نوعی مناسکْ باعث تداوم و حفظ وضعیت موجود می‌شود و از دیگرسو، تداوم و حفظ وضع موجود، به خدمت بازتولید مناسک درمی‌آید. پس چون عواملی چون دولت، خانواده و بازار از استمرار وضعیت خود نفع می‌برند و بقای خود را در حفظ وضعیت می‌بینند، در مناسکی‌کردنِ امر نو و مفهوم نوشدن می‌کوشند. به‌طورکلی اندیشه محافظه‌کاری از جنس این نیرو است. اما از سوی دیگر، می‌توان به نیرویی فکر کرد که نوشدن را در همه لحظات حیات طبیعی و اجتماعی جاری و ساری می‌بیند. نه‌تنها از امکان بروزها و ظهورهای نو استقبال می‌کند بلکه زمینه‌ای فراهم می‌کند تا معانی نو و جدیدِ انسانی ظاهر شوند تا شاید صورت‌بندی‌های حاصله، زندگی را کمی تحمل‌پذیرتر کند. از منظری روان‌کاوانه نیز می‌توان به این پدیده نگریست. از این منظر، مناسکی‌شدنِ امر نوْ تکراری وسواسی است برای تشفّی خاطر و تسلطی خیالی بر شرایط. حضور در مناسکِ امر نوْ به این معنا، نوعی مشارکت دسته‌جمعی در چرخاندنِ آسیابِ فراموشی است؛ آسیابی که با برداشتنِ هر قدم، اثر قدم پیشین را از بین می‌برد. افتادن در این چرخه بی‌معنایی در اثر فراموش‌کردنِ رویدادْ رخ می‌دهد و بیرون‌آمدن از آن می‌تواند به مدد یک رخداد ممکن شود. پس باید یک نیروی گریز از مرکز ایجاد کرد. باید از مرکز گریخت. نه به این معنا که اجازه دهیم مرکز بقا یابد. بلکه به این معنا که باید رابطه مرکز-پیرامون را بر هم زد. مرکز به دنبال حفظ وضعیت است و از چرخش آسیابِ فراموشی نفع می‌برد. تلاش می‌کند وضعیت موجود را تنها و بهترین وضعیت ممکن معرفی کند و آنچه را هست، بدیهی نشان دهد. باید این بداهت را زدود. جامعه‌ای که بر مبنای روابط مرکز-پیرامون شکل گرفته است و این بداهت تا اعماق خرد متعارفش رسوخ کرده است، به‌شکلی خیالی و برای حفظ بقای خویش میل به فراموشی پیدا می‌کند. لحظات تروماتیک و زخم‌هایی که دستگاه روان جمعی جامعه را آزرده است، از این نظر باید فراموش شوند. پس در پیوندی میان گفتار مسلط و سوژه‌های آن گفتار، هر نیرویی که وضع موجود را به چالش بکشد، از جمله نیرویی که به دنبال بازاندیشی امر نو است، محدود می‌شود. نباید اجازه داد که امر نو نیز به تصلب گرفتار آید. درانداختنِ طرحی نو و خلق روابطی جدید، تنها راهی‌ است که برای برهم‌زدن روابط مرکز-پیرامون، و فرادست-فرودست وجود دارد. به همین دلیل است که گفتار مسلط مستمرا از طریق استانداردسازی، به دنبال خلاقیت است. خلاقیت باید محدود شود تا رابط نو خلق نشود. حتی تصور خلق روابط نو نیز باید ناممکن باشد. به قول فردریک جیسمون، امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که تصور پایانِ جهان راحت‌تر از تصور پایانِ سرمایه‌داری است.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.