حاشیهای بر «خردهشیشههای اندیشه: پاریس پایتخت قرن نوزده»
وارسی تاریخ با بنیامین
تاریخ سنتی دیگر اعتبار قدیم خود را ندارد، چهآنکه برآورد روزشمار تاریخ بر مدار مردان سیاست یا همان تاریخ فاتحان توان ترسیم چشمانداز تازه را از دست داده و هرچه هست یا تفوق دارد، نوعی بازگشت به قدیم آنهم با رویکردی ارتجاعی است. این است که میتوان با حدی از مسامحه گفت اجتماع، خاصه جامعۀ متفکران و اهلِ اندیشه دستخوش نوعی بازنگری تاریخی و نقبزدن به گذشته خود است. با این وصف، چاپ و ترجمه آثاری از والتر بنیامین چندان بیارتباط با این وارسیِ تاریخی نیست. البته اگر از مُد روز و زور بازار بگذریم و چاپ آثاری از ایندست را به میلِ ناخودآگاه یا خودآگاه جامعه نسبت به اندیشههای چپ نسبت بدهیم بهعنوان تنها رویکرد انتقادی به سرمایهداری متأخر که تمام جوانب زندگی اجتماعی و خصوصی ما را درنوردیده و هر از گاهی با روشدن دستش، تغییر شکل میدهد و با ماهیت ویرانگر تازه بازمیگردد. این میل به بازنگری تاریخ برای درکِ دلایل واماندگی و شکستها و سیر وقایعی که روزگار ما را رقم زده است، با رویکرد بنیامینی بیشتر همخوانی دارد تا وابستگی به تاریخ سنتی که فاتحان تعریف کردند و روایتهای بسته و صلب و توپُری که انگار هیچ امکان شک در آنها نیست و بستهای حاضرآماده برای آیندگان است.
شیما بهرهمند
تاریخ سنتی دیگر اعتبار قدیم خود را ندارد، چهآنکه برآورد روزشمار تاریخ بر مدار مردان سیاست یا همان تاریخ فاتحان توان ترسیم چشمانداز تازه را از دست داده و هرچه هست یا تفوق دارد، نوعی بازگشت به قدیم آنهم با رویکردی ارتجاعی است. این است که میتوان با حدی از مسامحه گفت اجتماع، خاصه جامعۀ متفکران و اهلِ اندیشه دستخوش نوعی بازنگری تاریخی و نقبزدن به گذشته خود است. با این وصف، چاپ و ترجمه آثاری از والتر بنیامین چندان بیارتباط با این وارسیِ تاریخی نیست. البته اگر از مُد روز و زور بازار بگذریم و چاپ آثاری از ایندست را به میلِ ناخودآگاه یا خودآگاه جامعه نسبت به اندیشههای چپ نسبت بدهیم بهعنوان تنها رویکرد انتقادی به سرمایهداری متأخر که تمام جوانب زندگی اجتماعی و خصوصی ما را درنوردیده و هر از گاهی با روشدن دستش، تغییر شکل میدهد و با ماهیت ویرانگر تازه بازمیگردد. این میل به بازنگری تاریخ برای درکِ دلایل واماندگی و شکستها و سیر وقایعی که روزگار ما را رقم زده است، با رویکرد بنیامینی بیشتر همخوانی دارد تا وابستگی به تاریخ سنتی که فاتحان تعریف کردند و روایتهای بسته و صلب و توپُری که انگار هیچ امکان شک در آنها نیست و بستهای حاضرآماده برای آیندگان است. والتر بنیامین درست برعکس این تلقی از تاریخ، با «نخالههای تاریخ» سروکار دارد و ردپای تاریخ مدرن را با تمرکز بر «کاغذپارهها و پسماندهها» پیگیری میکند و بهتعبیر خود بنیامین «ساختن تاریخ بر اساس فضولات تاریخ»، کاری است که او در آثارش خاصه در پروژه ناتمام پاساژها طرحریزی میکند و بیراه نیست اگر ادعا کنیم بنیامین بیش از همه، به این اعتبار شناخته شده است.
پروفسور هوارد ایلند در مقدمهاش بر ترجمه فارسی «خردهشیشههای اندیشه: پاریس پایتخت قرن نوزده» میآورد «بنیامین ابژههای تاریخیاش را از تقریبا تمام گوشهوکنارهای فرهنگ مادی و زندگی روزمره دوران بیرون میکشد». این ابژهها در پروژه پاساژها، فضاهای درون بورژوازی است که اغلب بهطور پرزرقوبرق مبله شده و حتی پنهان شدهاند، و خیابانهای پاریس و زیرزمین لابیرنتگونه شهر و ساختمانسازی آهنی و نمایشگاههای گوناگون؛ از تبلیغات گرفته تا پیکرههای مومی و مُد و قماربازی و دیگر چیزها. اما بهتعبیر پرفسور هوارد ایلند، ردپاهای نیمهپنهان و گوناگون زندگی روزمرۀ امر جمعی، موضوع مطالعه ماتریالیستی تاریخی پروژه پاساژها را تشکیل میدهد و شیوۀ کار بنیامین به روش کلکسیونرهای آثار قدیمی قرن نوزدهم شبیهتر است تا مورخ علمی. «مؤلف بهمثابه کلکسیونر» لحظۀ تاریخی مسخشده را به «بلور شفافی از کلیت رخداد دورانساز» بدل میکند و این آنات تاریخی بهدقت دستچینشده را طوری کنار هم مونتاژ میکند که بهسبب «قرابتهای مخفی» متعدد پیوند برقرار میکنند و در نتیجه چیزی را بنیان میگذارند که به آن مونتاژ ادبی گفته میشود، «تلاشی نهتنها در جهت خوانش امر واقع بهمثابه متن، بلکه منتقلکردن اصل مونتاژ بله تاریخ.» پراکسیسی انضمامیشده و در عین حال فراگیر که به شفافیت امکان میبخشد. بنیامین با این رویکرد، در پروژه پاساژها «دایرهالمعافی جادویی» از یک عصر به دست میدهد. هوارد ایلند، اسناد جمعآوریشده و قطعات پراکندۀ بنیامین را پنجرههایی با زاویههای بسیار و رنگارنگ در روشنایی روز میخوانَد: «قطعهها بهعنوان مونادی که همزمان به پشت سر و پیشرو مینگرند و مکانهای گوناگون را گویی در آینهای جادویی درهم میآمیزند» و اینگونه «تصویری دیالکتیکی» به دست میدهد و این تصویر بهزعم ایلند، صورتبندی اساسی بنیامین برای ابژه تاریخی تفسیر در پروژه پاساژهاست که زیر نگاه خیره کلکسیونر در سایه زمان و مکان خاص خود، مناسبت دیگری پیدا میکند. قرائت اکنون دیگر براساس تاریخ سنتی ناممکن است و بهتعبیری اکنون تفسیرشونده خود را پیشاپیش به زبان درآمده در گذشته قابل تفسیر مییابد. «ابژه تاریخی تنها میتواند بر اکنونی ظاهر شود که قابلیت بازشناسی و دریافت آن را داشته باشد». این است منطقِ دیالکتیکیِ «اکنون شناختپذیری» که با ایدههای سنتی پیشرفت فاصلۀ بعید دارد. گذشته هر بار از دالان منظومههای اکنون میگذرد، دوباره از سر نو مفصلبندی میشود و در همین فضای گذرا و موقت بازشناسی که مانند راهروهای غبارآلود و درهمبرهم پاساژها، خیابان و فضای درون درهم میآمیزند، میتوان اشاراتی مبنی بر رستگاری جمعی پیشاتاریخی از زمان ازدسترفته را به دست آورد. آنچه از گذشته تاریخی ما قابلیت بازشناسی داشته باشد، به درد اکنون ما میخورد و از قضا بهجای تاریخ رسمی و جاافتاده، خوانشی به کار میآید که بهقول آدورنو در کار بنیامین میتوان سراغ گرفت و آن «ایجاد جرقه از طریق نوعی برقراری اتصال کوتاه اندیشهای» است که بر موارد مألوف نوری ناگهانی میافکند و چهبسا آنها را به آتش میکشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.