قطعهای از کتاب «تجملات اشتراکی»
بذرهای زیر برف
آنچه در پی میآید بخش کوتاهی است از فصل چهارم «تجملات اشتراکی» که در دست ترجمه است:
کلود روی درباره کمون مینویسد، تراژدیهای معدودی هستند که در آنها وحدت [ارسطویی] مکان، زمان و کنش به این ظرافت دیده شود. کمون که در مدتزمانی بسیار کوتاه و فشرده، محدود به حصارهای تنگ شهر پاریس، رخ داد در ظاهر یک داستان شهری بود، واقعهای محلی، فقط برای هفتادودو روز که شمار مردگان بیش از حد آن توجیه مناسبی است برای بهکاربردن اصطلاحی همچون «تناسبات تراژیک». ولی میتوان گفته روی را سروته کرد. فقط وقتی این قیام انتظارات عام ما را برآورده میکند که درکمان را از آن با قوانین تراژدی تطبیق دهیم. در عوض اگر به غرابت روند وقایع بنگریم و به فرهنگ سیاسی برآمده از کمون که فراتر از مرزهای آن رفت تکافتادگی آن و وجه تراژیکاش خیلی زود محو میشود. در دهه بعد از کشتار کمونارها که پاریس - زیرپای فاتحان و در خدمت حافظه ایشان - زیباشناسی سابق خود را، مبتنیبر شکوه و جلال عصر امپراتوری، بازیافت، به نظر میرسد ردپای کمون را هر جا میشد گرفت الا در خود شهر پاریس. ازاینرو، ویلیام موریس، که در فصل پایانی درباره او صحبت خواهیم کرد، ردپای سنگرهای پاریس را نهفته در گدازههای جزیره ایسلند میبیند. صافی خاصی که او با آن زمینهای
ایسلند را میبیند و بدینسان ناخودآگاه تصویر گدازههای سنگواره ماقبل تاریخی را بر روی تصویر آتشسوزی شهر میاندازد - در کنار باغ زردآلویی که بهجای میدان ترافالگر میگذارد - این صافی تصویر راهنمای دیگری به دست میدهد که به کمک آن میتوان نوری تازه بر اعمال و افکار برخی مبارزان سالهای بعد از کمون تاباند، مبارزانی که تجربه اتفاقات آن چند هفته پاریس برایشان نقطهعطفی محسوب میشد، خواه تجربه دستاولی از آن داشتند یا نداشتند.
در همان زمان که کشورهایی مانند اسپانیا و ایتالیا برای اجرای بخشنامه ژول فاور1 و تحویل کمونارهایی که به این کشورها گریخته بودند به دادگاههای پاریس مسابقه میدادند تا کمونارها به دست همان کسانی محاکمه شوند که به جنگشان رفته بودند، در همان حال که پلیس امنیت بلژیک دهها پناهنده را توقیف کرد، انگلیس و سوئیس از تسلیم تبعیدیان سیاسی سر باز زدند و با این کار به محل اولیه جمعشدن پناهندگان و همقطارانشان بدل شد تا به کار سیاسی کمون ادامه دهند و فکر بکر آن را تدقیق کنند. آنری لوفور جایی گفته، نظریه یک جنبش باید از دل خود جنبش برآید، «چراکه این خود جنبش است که ظرفیتهای نظری را آشکار، رها و آزاد ساخته». گفته لوفور مطابقت دارد با اعتقاد راسخ او درباره لاینفکبودن فکر و تجربه انقلابی، دیالکتیک vécu و conçu: مراد او این است که گرچه فکر و عمل یکی نیستند باید مدام به یکدیگر برگردند تا نوبهنو شوند. از این منظر، وقتگذاشتن برای شمارش تعداد طرفداران پرودن در تقابل با طرفداران بلانکی در بهار 1871 پاریس، یا وزنکشی دقیق تأثیر ژاکوبنها، یا هر تلاش مرتبط دیگری برای تعیین نسبت درست مولفههای ایدئولوژیکی که به این قیام
انجامیدند پیامد چندانی نخواهد داشت. لوفور در بستر بحث از وقایع مه 68 این حرف را زد ولی کمون بسیار پیش از دهه 1960 روشن کرد که خود پیکار سیاسی شرایط جدیدی را تولید، مناسبات اجتماعی را اصلاح و مشارکتکنندگان در واقعه را و نیز نحوه فکر و بیانشان را دگرگون میکند- خود پیکار شکلهای سیاسی نو، شیوههای بودن و فهم نظری نویی از آن شیوهها و شکلها میآفریند. دیالکتیک زیستهها و پنداشتهها - آنچه «رخنهکردن متقابل عمل و نظر» خوانده میشود - دیالکتیکی واقعی است که به موجب آن واقعا نمیتوان به چیزی فکر کرد مگر اینکه پیش از آن چیز دیگری به عرصه وجود آمده باشد. بههمیندلیل، از نظر من مفیدتر آنست که کار خود را با تعیین حدودوثغور میدان نیروهای جنبش ادامه دهیم و با نگاهی به تغییر محل سکونت فعالان جنبش تأثیرات مرکزگریز آن را دنبال کنیم و به دقت ببینیم وقتی کمونارهایی همچون روکلو، گوستاو لوفرانسه، پیندی، ویکتورین بی، آندره لئو و پل لافارگ به حامیان همفکرشان همچون مارکس، کراپوتکین و موریس در لندن و ژنو برخوردند چه بحثهایی درگرفت و بسط یافت. آمیزهای که این دسته از پناهندگان سیاسی و افراد ایجاد کردند از آنِ کنش سیاسی
کمون است؛ صداها و خلاقیت ایشان - که حالا در کانون اینهمه نظریه و فعالیتهای زیستمحیطی عصر ماست- شبکه ارتباطی خاصی را پدید آورد که تولید کمون بود. تقاطع افکار و معاشرتهایی که این گروهها انرژی خود را صرف ایجاد آن میکردند گستره وسیعی داشت: از دوستیها و مواجهههای مستقیم بین نویسندگان و متفکران تا قرارها و مشارکت متقابل در کار تدقیق خاطره کمون، تا نسلی از مناقشات و پروژههای نوین سیاسی در دهه 1870 و 1880 که از دل تجربه کمون رشد کرد. این تقاطع قالبهای مختلفی به خود میگرفت: جراید، تدقیقهای نظری، مناقشات عمومی، ناهار و شام مشترک. راههایی که طی ماههای کمون و بعد از آن در پیش گرفته شد - یا بهتر بگوییم، ساخته شد - روندها و مسیرهای یک تحلیلاند؛ آنها نوعی «جهانگستری از پایین» به راه انداختند، آنهم درست لحظهای که متعاقب کمون لااقل در فرانسه دنباله یکدستساز و عمیقا محافظهکارانهای پاگرفته بود که حولوحوش هویت ملی میگشت، دنبالهای که لااقل بعدها در رژیم ویشی گسترش خواهد یافت. جمهوری سوم، که بر اجساد کمونارها مجددا تأسیس و تثبیت شده بود، حال بر سر کار بود، همان زمانی که اعضای بورژوازی صنعتی و
خردهمالکان عمده روستاها وارد ائتلافی تاریخی میشدند و برای نخستینبار جامعه سرمایهداری و دولت جمهوریخواه را به هم جوش میدادند. این نکته را هم بگویم که در گزارشهایی که از محافل پناهندگان در لندن و ژنو و از کسانی که در این محافل زیستهاند به دست ما رسیده تراژدی دستورالعمل رایج نیست تا به کمک آن گذشته نزدیک را روایت کنیم. البته میتوان احتمال داد کسانی که گزارشهایی از خود بهجا گذاشتهاند - یعنی آدمهای باسواد - برای سازگاری با زندگی جدید مشقتهای کمتری متحمل شدهاند تا کسانی که نسبتا گمنام جنگیدند و جان سالم بدر بردند. در میان کمونارهای لندن که با تفاوتهای زبانی دستوپنجه نرم میکردند نزاعهای ممنوعه بیشتر و درجه بالاتری از تکافتادگی و انزوا ثبت شده تا کمونارهای سوئیس. ولی پیکار سخت و اغلب دردناک برای یافتن کار، سردرگمی کمونارها از اینکه چه کسی جان سالم بدر برده (و شادی ایشان وقتی کسی که میپنداشتند کشته شده بهناگاه سروکلهاش پیدا میشد)، نزاعها و چشموهمچشمیهای پیشپاافتاده تبعیدیان؛ این احساسها و مشغلههای روزانه در هر دو گروه رواج داشت.
ترجمه: رحمان بوذری
پینوشت:
[1] وزیر خارجه وقت فرانسه و دشمن خونی کمون
آنچه در پی میآید بخش کوتاهی است از فصل چهارم «تجملات اشتراکی» که در دست ترجمه است:
کلود روی درباره کمون مینویسد، تراژدیهای معدودی هستند که در آنها وحدت [ارسطویی] مکان، زمان و کنش به این ظرافت دیده شود. کمون که در مدتزمانی بسیار کوتاه و فشرده، محدود به حصارهای تنگ شهر پاریس، رخ داد در ظاهر یک داستان شهری بود، واقعهای محلی، فقط برای هفتادودو روز که شمار مردگان بیش از حد آن توجیه مناسبی است برای بهکاربردن اصطلاحی همچون «تناسبات تراژیک». ولی میتوان گفته روی را سروته کرد. فقط وقتی این قیام انتظارات عام ما را برآورده میکند که درکمان را از آن با قوانین تراژدی تطبیق دهیم. در عوض اگر به غرابت روند وقایع بنگریم و به فرهنگ سیاسی برآمده از کمون که فراتر از مرزهای آن رفت تکافتادگی آن و وجه تراژیکاش خیلی زود محو میشود. در دهه بعد از کشتار کمونارها که پاریس - زیرپای فاتحان و در خدمت حافظه ایشان - زیباشناسی سابق خود را، مبتنیبر شکوه و جلال عصر امپراتوری، بازیافت، به نظر میرسد ردپای کمون را هر جا میشد گرفت الا در خود شهر پاریس. ازاینرو، ویلیام موریس، که در فصل پایانی درباره او صحبت خواهیم کرد، ردپای سنگرهای پاریس را نهفته در گدازههای جزیره ایسلند میبیند. صافی خاصی که او با آن زمینهای
ایسلند را میبیند و بدینسان ناخودآگاه تصویر گدازههای سنگواره ماقبل تاریخی را بر روی تصویر آتشسوزی شهر میاندازد - در کنار باغ زردآلویی که بهجای میدان ترافالگر میگذارد - این صافی تصویر راهنمای دیگری به دست میدهد که به کمک آن میتوان نوری تازه بر اعمال و افکار برخی مبارزان سالهای بعد از کمون تاباند، مبارزانی که تجربه اتفاقات آن چند هفته پاریس برایشان نقطهعطفی محسوب میشد، خواه تجربه دستاولی از آن داشتند یا نداشتند.
در همان زمان که کشورهایی مانند اسپانیا و ایتالیا برای اجرای بخشنامه ژول فاور1 و تحویل کمونارهایی که به این کشورها گریخته بودند به دادگاههای پاریس مسابقه میدادند تا کمونارها به دست همان کسانی محاکمه شوند که به جنگشان رفته بودند، در همان حال که پلیس امنیت بلژیک دهها پناهنده را توقیف کرد، انگلیس و سوئیس از تسلیم تبعیدیان سیاسی سر باز زدند و با این کار به محل اولیه جمعشدن پناهندگان و همقطارانشان بدل شد تا به کار سیاسی کمون ادامه دهند و فکر بکر آن را تدقیق کنند. آنری لوفور جایی گفته، نظریه یک جنبش باید از دل خود جنبش برآید، «چراکه این خود جنبش است که ظرفیتهای نظری را آشکار، رها و آزاد ساخته». گفته لوفور مطابقت دارد با اعتقاد راسخ او درباره لاینفکبودن فکر و تجربه انقلابی، دیالکتیک vécu و conçu: مراد او این است که گرچه فکر و عمل یکی نیستند باید مدام به یکدیگر برگردند تا نوبهنو شوند. از این منظر، وقتگذاشتن برای شمارش تعداد طرفداران پرودن در تقابل با طرفداران بلانکی در بهار 1871 پاریس، یا وزنکشی دقیق تأثیر ژاکوبنها، یا هر تلاش مرتبط دیگری برای تعیین نسبت درست مولفههای ایدئولوژیکی که به این قیام
انجامیدند پیامد چندانی نخواهد داشت. لوفور در بستر بحث از وقایع مه 68 این حرف را زد ولی کمون بسیار پیش از دهه 1960 روشن کرد که خود پیکار سیاسی شرایط جدیدی را تولید، مناسبات اجتماعی را اصلاح و مشارکتکنندگان در واقعه را و نیز نحوه فکر و بیانشان را دگرگون میکند- خود پیکار شکلهای سیاسی نو، شیوههای بودن و فهم نظری نویی از آن شیوهها و شکلها میآفریند. دیالکتیک زیستهها و پنداشتهها - آنچه «رخنهکردن متقابل عمل و نظر» خوانده میشود - دیالکتیکی واقعی است که به موجب آن واقعا نمیتوان به چیزی فکر کرد مگر اینکه پیش از آن چیز دیگری به عرصه وجود آمده باشد. بههمیندلیل، از نظر من مفیدتر آنست که کار خود را با تعیین حدودوثغور میدان نیروهای جنبش ادامه دهیم و با نگاهی به تغییر محل سکونت فعالان جنبش تأثیرات مرکزگریز آن را دنبال کنیم و به دقت ببینیم وقتی کمونارهایی همچون روکلو، گوستاو لوفرانسه، پیندی، ویکتورین بی، آندره لئو و پل لافارگ به حامیان همفکرشان همچون مارکس، کراپوتکین و موریس در لندن و ژنو برخوردند چه بحثهایی درگرفت و بسط یافت. آمیزهای که این دسته از پناهندگان سیاسی و افراد ایجاد کردند از آنِ کنش سیاسی
کمون است؛ صداها و خلاقیت ایشان - که حالا در کانون اینهمه نظریه و فعالیتهای زیستمحیطی عصر ماست- شبکه ارتباطی خاصی را پدید آورد که تولید کمون بود. تقاطع افکار و معاشرتهایی که این گروهها انرژی خود را صرف ایجاد آن میکردند گستره وسیعی داشت: از دوستیها و مواجهههای مستقیم بین نویسندگان و متفکران تا قرارها و مشارکت متقابل در کار تدقیق خاطره کمون، تا نسلی از مناقشات و پروژههای نوین سیاسی در دهه 1870 و 1880 که از دل تجربه کمون رشد کرد. این تقاطع قالبهای مختلفی به خود میگرفت: جراید، تدقیقهای نظری، مناقشات عمومی، ناهار و شام مشترک. راههایی که طی ماههای کمون و بعد از آن در پیش گرفته شد - یا بهتر بگوییم، ساخته شد - روندها و مسیرهای یک تحلیلاند؛ آنها نوعی «جهانگستری از پایین» به راه انداختند، آنهم درست لحظهای که متعاقب کمون لااقل در فرانسه دنباله یکدستساز و عمیقا محافظهکارانهای پاگرفته بود که حولوحوش هویت ملی میگشت، دنبالهای که لااقل بعدها در رژیم ویشی گسترش خواهد یافت. جمهوری سوم، که بر اجساد کمونارها مجددا تأسیس و تثبیت شده بود، حال بر سر کار بود، همان زمانی که اعضای بورژوازی صنعتی و
خردهمالکان عمده روستاها وارد ائتلافی تاریخی میشدند و برای نخستینبار جامعه سرمایهداری و دولت جمهوریخواه را به هم جوش میدادند. این نکته را هم بگویم که در گزارشهایی که از محافل پناهندگان در لندن و ژنو و از کسانی که در این محافل زیستهاند به دست ما رسیده تراژدی دستورالعمل رایج نیست تا به کمک آن گذشته نزدیک را روایت کنیم. البته میتوان احتمال داد کسانی که گزارشهایی از خود بهجا گذاشتهاند - یعنی آدمهای باسواد - برای سازگاری با زندگی جدید مشقتهای کمتری متحمل شدهاند تا کسانی که نسبتا گمنام جنگیدند و جان سالم بدر بردند. در میان کمونارهای لندن که با تفاوتهای زبانی دستوپنجه نرم میکردند نزاعهای ممنوعه بیشتر و درجه بالاتری از تکافتادگی و انزوا ثبت شده تا کمونارهای سوئیس. ولی پیکار سخت و اغلب دردناک برای یافتن کار، سردرگمی کمونارها از اینکه چه کسی جان سالم بدر برده (و شادی ایشان وقتی کسی که میپنداشتند کشته شده بهناگاه سروکلهاش پیدا میشد)، نزاعها و چشموهمچشمیهای پیشپاافتاده تبعیدیان؛ این احساسها و مشغلههای روزانه در هر دو گروه رواج داشت.
ترجمه: رحمان بوذری
پینوشت:
[1] وزیر خارجه وقت فرانسه و دشمن خونی کمون
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.