|

زیبایی چیزهای مشترک

ترجمه: صالح نجفی

این اواخر متفکران آنارشیست سیلاب بالنسبه نگران‌کننده‌ای از مضمون‌های ارتجاعی (نظیر تمجید از رزم ابدی به سیاقی مردستایانه) به راه انداخته‌اند که در آن چیزی که مهم می‌شود عرض اندام و قدرت‌نمایی پرخاشجویانه به وجهی اصیل است. این اولین‌بار نیست که به چنین مضمون‌هایی بر می‌خوریم. در این مورد، مسئله بر سر توجه بیش از حد به سنتی فاضل‌مآب و هواخواه نظریه‌های سطح بالاست که در آن برای متفکران معلوم‌الحالی چون اشمیت و هایدگر چنان احترامی قائل می‌شوند که نشان از ضلالت واضح فلسفه اروپایی در سال‌های افولش دارد.
یکی از کارهای پرزحمتی که همواره از تفکر رادیکال خلاق و انتقادی و گشاده‌نظر توقع می‌رود کوششی است برای بازسازی دائم آرشیوهایی که آرماتورهای مفهومی و نظری حال حاضر را می‌توان به راهگشاترین شیوه از آنها استخراج کرد. مسئله صرفا نه یکریز حرف‌زدن راجع به بعضی اسم‌های خاص مشهور بلکه تلاش مکرر در جهت ساختن محیط مناسب برای بالیدن تفکری متعلق به گذشته است که ممکن است ناگهان وسیله فکر‌کردن به حال حاضر ما گردد. این قسم کوشش فکری می‌تواند والتر بنیامین را دلیل راه خویش گیرد، هرچند او نیز در روزگار ما زیاده از حد سیمایی قدیس‌وار یافته و تبدیل به سنگواره شده است.
در این حال‌وهواست که قصد دارم به کارگرانِ مفهوم‌ساز این روزگار کتاب کم‌حجم کریستین راس را توصیه کنم، کتابی با عنوان «تجملات اشتراکی: مخیله سیاسی کمون پاریس»
(Verso Books, 2015). کتاب راس نوعی نقشه‌برداری به‌موقع و دقیق و بس مفید از کمون پاریس است، قیامی که از 18 مارس تا 28 مه 1871 برقرار بود. این کتاب کوچک قسمی حکایت تمثیلی است درباره زمان و مکانی دیگر اما راستش نه درباره گذشته از آن حیث که گذشته است، بلکه همانند اکثر حکایت‌های تمثیلی بیشتر درباره امکان انواع دیگر کنش در زمانه خود ماست.
معمولا کمون را داستانی تراژیک می‌دانند که با کشتار قریب به سی هزار کمونار و تبعید یا مهاجرت شماری بس بیشتر به انجام رسید. این یکی از راه‌های بازگفتن داستان کمون است. ولی این شاید شیوه‌ای از روایت باشد که در ضمن می‌توان آن را محدود به گذشته قلمداد کرد. راس می‌نویسد: «فکر کردن به کمون پاریس در چارچوب وحدت‌های [سه‌گانۀ] تراژدی کلاسیک این خطر را دارد که کمون را از زندگی‌های پس از مرگش در قلمرو مفاهیم نظری و مبارزات سیاسی محروم سازد». (122)
در مقابل، راس می‌کوشد طرحی خلاف‌آمد عادت یا نابهنگام از تاریخ ترسیم کند، آن هم بر مبنای کتاب قبلی‌اش «برآمدن فضای اجتماعی» (Verso, 2008). در گفتارهای رسمی مارکسیسم، کمون معمولا پیش‌درآمد شکست‌خورده انقلاب‌های حقیقتا سوسیالیستی تلقی می‌شود (که البته باید با رهبری حزب‌های پيشتاز به فرجام مطلوب برسند). تاریخ‌نگاران لیبرال-بورژوا کمون پاریس را با نگرانی به زنجیره انقلاب‌های تاریخ فرانسه منضم می‌کنند. راس، کمون را از بند زمان‌پریشی روایت اول و ریاکاری روایت دوم می‌رهاند. یادمان نرود که دولت لیبرالی-بورژوایی دقیقا بر پیکرهای بی‌جان کمونارهای شهید بنا شده است.
گزارش‌های همدلانه از وقایع کمون به قلم مارکس یا لیساگاری (Lissagaray) در کتاب «تاریخ کمون پاریس» (Verso, 2012) بر ماهیت عملی آن تأکید می‌کنند، تو گویی کارگران و صنعتگران هیچ فکر و نظری از خود نداشتند. راس می‌کوشد در روایت خود از کار فکری و کار یدی تعادلی برقرار کند. او به دستاوردهای کمون در حوزه قانون‌گذاری علاقه‌مند است. آنچه در روایت او اهمیت بیشتری دارد تکاپوی افکار در میدان عمل است.
برای مثال، او داستان الیزابت دمیتریف را باز می‌گوید که حلقه پیوند مارکس و نیکلای چرنیشفسکی، نویسنده و مبارز رادیکال اثرگذار روسی، بود. رمان او «چه باید کرد؟» الیزابت را درگیر فعالیت‌های سیاسی کرد. اما او در ضمن بذرهای این فکر را در ذهن مارکس افشاند که به کمون‌های روستایی سنتی روسیه به چشم نمونه ابتدایی قسم جدیدی از مناسبات اجتماعی بنگرد. الیزابت عضو نهضتی بود که از یک‌سو می‌خواست با این عقیده مخالفت کند که رشد و توسعه جامعه روسیه باید حتما از مرحله سرمایه‌داری عبور کند و از سوی دیگر این تصور را باطل کند که روسیه می‌تواند از رشد و توسعه طفره رود و به ارزش‌های اساطیریِ کمون‌های روسیه قدیم رجعت کند. در تقابل با هر دو رهیافت نام‌برده ایده مسیر تاریخی دیگری در میان بود که می‌گفت روسیه می‌تواند از کمون سنتی به طرف کمونی مستقبل پیش برود، کمونی که از جهاتی از طریق فالاستری‌های شارل فوریه تخیل شده بود. الیزابت، مارکس را به طرف تصوری چند‌خطی‌تر از مسیرهای تاریخ سوق داد.
در ایام استقرار کمون، الیزابت نقشی فعال در تأسیس «اتحادیه زنان» داشت: اتحادیه مذکور چندان دغدغه پارلمان یا حقوق نداشت بلکه خاطرش مشغول به مسائل مرتبط با کار بود و شبکه‌هایی متشکل از تعاونی‌هایی دایر کرد که تحت تملک تولیدکننده‌ها بودند. این ایده قسمی «ایده‌ربایی» از مکان‌های گوناگون بود: بعضا مبتنی بود بر ایده کمون‌های دهقانی روسیه و بعضا بر افکار و آرای فوریه.
نفوذ آرای فوریه را در همه‌جا می‌توان مشاهده کرد. مثلا در سازماندهیِ مهدکودک‌های فرانسوی که در آنها کارگران مسئول نگهداری از کودکان می‌توانستند مرتبا شغل عوض کنند تا دچار ملال و بی‌حوصلگی نشوند. فوریه معتقد بود میل به تنوع خواهشی است مرکب از دوازده تمنای اساسی در نفس انسان. طرفه اینکه راس علاقه‌ای به افکار مؤثر در تشکیل کمون پاریس ندارد بلکه به افکاری می‌اندیشد که کمون به وجود آورده یا در آنها دخل‌و‌تصرف کرده است.
محض نمونه، راس دو داستان درباره کارهای اوژن پوتیه1 حکایت می‌کند: پوتیه طراح پارچه و عضو انجمن بین‌المللی کارگران بود. شعر هم می‌گفت اما نه درباره «فلک‌زدگی کارگران» بلکه درباره توانایی‌های بالقوه و بالفعل ایشان. پوتیه بیش از همه به لطف سرودن شعر سرود «انترناسیونال» در یادها مانده است. او دستی هم در پروراندن فکر «تعلیم و تربیت جامع‌الاطراف کودکان» داشت. تعلیم و تربیت رایگان بعدها جزو وظایف دولت‌ها قلمداد شد اما ریشه‌های آن را در کمون باید جست. الگوی آموزش جامع‌الاطراف تدریس علوم و ادبیات را با تعلیم طراحی و پیکرتراشی و حرفه‌و‌فن ترکیب می‌کرد. یکی از اهداف این شیوه آموزش مقابله با تقسیم کار و جدایی کار یدی از کار صنعتی بود.
پوتیه بخشی از اندیشه‌هایش را بر افکار و آرای ژوزف ژاکوتو استوار ساخت، همو که ژاک رانسیر کتاب نام‌آور «معلم نادان» را درباره‌اش نوشته است. ژاکوتو معتقد بود همه انسان‌ها هوش برابر دارند، اعم از مرد و زن. معتقد بود همه انسان‌ها توانایی یاد‌گرفتن دارند و همه چیزها به هم ربط دارند؛ یعنی یاد‌گرفتن را می‌توان از هر چیزی آغاز کرد، از هر چیزی که دم دست داریم. آدم می‌تواند از آن یک چیز آموختن را آغاز کند و بر اساس آن چیزهای دیگر را یاد بگیرد و تمام آموخته‌هایش را به هم پیوند زند. این خود جزئی از شیوه تعلیم و تربیتی است که بر استقلال فکر فرد نوآموز و پیوند میان آموختن و رهایی تأکید می‌کند، منتها پیوندی که نیازی به نهادهای رسمی ندارد. این برنامه‌ای اساسی است که من نامش را می‌گذارم «نظریه سطح پایین».
پوتیه درعین‌حال درگیر تشکیل اتحادیه هنرمندان شد که نامی‌ترین عضوش گوستاو کوربه بود، همو که بعدها مقصر تخریب ستون واندوم شناخته شد. راس توجه ما را به سمت پوتیه جلب می‌کند. پوتیه کارگاهی داشت که در آن طراحی پارچه، کاغذ دیواری و کاشی‌های رنگی و نقشدار تولید می‌شد. کارگاه او محیط مساعدی بود برای همکاری صنعتگرانی که بسیاری‌شان در شهرهای مختلف و در شاخه‌های گوناگون هنرهای تزیینی کار می‌کردند. از این لحاظ، ایشان صنعتگران هنرمندی بودند که کارشان به مراتب پیچیده‌تر از نقاشی چون کوربه بود که با بوم و سه‌پایه کار می‌کرد. اینان از برخی جهات صورت اولیه آن گروهی بودند که من در یکی از نوشته‌هایم «طبقه هکرها» (hacker class) نامیده‌ام و در همان دوران به کشف بعضی از دغدغه‌های ویژه این طبقه نوظهور نایل شده بودند.
راس می‌نویسد: «مهم‌تر از قانون‌هایی که کمونارها قادر به اجرای آنها بودند روندی بود که طی آن کارهای یومیه ایشان سلسله‌مراتب و تقسیم‌بندی‌های جاافتاده و ریشه‌دار را واژگون می‌ساخت - پیش و بیش از همه، تقسیم کاری که کارهای یدی را از کارهای هنری جدا می‌کرد» (50). من این مطلب را در قالب الفاظ دیگری می‌ریزم و باز می‌گویم: کمون یکی از نخستین رویارویی‌ها با مسئله اتحاد کارگر و «هکر» بود. چگونه ممکن است کار تکراری و یکنواخت کارگران و هنر ساختن چیزهای نو نه فقط در پهنه سیاست بلکه در میدان عمل نیز با هم جمع شوند؟ علاقه من به چهره‌هایی چون الکساندر بوگدانف و اسگر یورن [نقاش و پیکرتراش دانمارکی] مربوط می‌شود به مساعی ایشان برای دست‌و‌پنجه نرم‌کردن با نسبت میان پدیده‌هایی تا بدین حد متفاوت، پدیده‌هایی که نمی‌توان، مانند کار یدی، آنها را در ذیل یک مقوله واحد طبقه‌بندی کرد.
اتحادیه هنرمندان کمون رهیافتی به مسئله خودسازماندهی داشت که از دید من فرق‌های مهمی با سازماندهی خودجوشِ کار دارد. اعضای آن اتحادیه به استقلال کار هنری هم از دولت و هم از بازار نظر داشتند و به همان اندازه که نگران دستمزدها و امنیت شغلی خویش بودند به استقلال فکری و حق آفرینندگی می‌اندیشیدند. ایشان به طرزی معنادار کوشیدند تقسیم کار میان هنرهای زیبا و هنرهای تزئینی را هم از بین ببرند: جدایی میان هنرمندانی که می‌توانستند پای کار خود امضا بگذارند و صنعتگران هنرمندی که نمی‌توانستند - بدین‌منظور اعضای اتحادیه هنرمندان کمون بر آن شدند تا توانایی‌های هنری و آفرینندگیِ گروه دوم را نیز به رسمیت بشناسند.
از دید من، این یکی از نخستین نمونه‌های طبقه هکرهاست، طبقه‌ای که می‌کوشد بیرون از محدوده قدرت و نفوذ دولت و بازار در مقام یک طبقه به وحدت برسد و مسائل مربوط به حق امضای آثار و خودآیینی کارهای هنری را حل‌و‌فصل کند. راس می‌نویسد: «این قضیه فوق‌العاده مهم است زیرا ارزش را از دایره هرگونه ارزش‌گذاری بازاری و حتی از خود اشیاء و محصولات هنری خارج می‌کند و به فرآیند تولید آثار منتقل می‌سازد ...» (57-58). برخلاف انبوه هنرمندان بورژوایی که جذب انقلاب شدند، مسائل فوری‌و‌فوتی برای ایشان نه سبک یا زیباشناسی بلکه مسائل عملی مربوط به خودمختاری و سازماندهی بود که درعین‌حال موضوعاتی عمیقا مفهومی به شمار می‌آمدند. می‌توان گفت این نسخه اولیه‌ای از نهاد «پرولت کولت» (لفظا به معنای «فرهنگ پرولتری») بود.
ممکن بود مسئله بسی فراتر از غلبه بر جدایی میان خلاقیت هنری و کار یدی برود. راس مثال ناپلئون گایار
(Napoléon Gaillard) را می‌زند، کفاش هنرمندی که در جلوی سنگرها ایستاد تا از او عکس بگیرند، سنگرهایی که خودش «طراحی» کرده بود. این سازه‌های بلند دو طبقه آثاری بودند که هم جنبه هنری داشتند و هم جنبه تجملی که دست‌کم تا اندازه‌ای به دست مردی خلق شدند که رساله‌ای فلسفی هم نوشته بود (درباره چند‌و‌چون پای آدم‌ها) و گالش‌هایی ساخته از لاتکس (قندران یا شیره گیاهی) بازیافتی اختراع کرد.
اتحادیه هنرمندان اعلام کرد: «ما در قالب تعاونی‌ها کار خواهیم کرد، در جهت تجدید حیات خویش، در جهت میلاد تجملات اشتراکی، مجد و جلال آینده و جمهوری جهانی» (58). هدف ایشان خلق زیبایی مشترکات بود، نه خلق فضایی ملیت‌پرستانه. این بود منشأ تنفر ایشان از ستون واندوم که مظهر تجلیل دولت و ارتش بود. راس: «راست آن است که می‌توان تخریب ستون واندوم را نخستین قدم در هموارکردن راه برای تجملات اشتراکی قلمداد کرد» (59).
راس از لوسین آنری نام نمی‌برد، چهره‌ای بالنسبه حاشیه‌ای در این داستان و البته برای من جالب توجه، زیرا او پس از سقوط کمون پناهجو می‌شود و سرانجام از استرالیا سر در می‌آورد و می‌کوشد روحیه و طرز فکر اعضای اتحادیه هنرمندان را به «بهشت کارگران» در استرالیای اواخر قرن 19 انتقال دهد. کاتالوگ معرکه‌ای از کارهای او در نمایشگاهی به سال 2001 با عنوان «تصاویر خیال‌انگیز یک جمهوری» به چاپ رسید. ولی به گمان من راس می‌توانست آنری را به عنوان یکی از چهره‌های خیل بازماندگان آواره کمون قدر بشناسد، چهره‌ای که داستان زندگی‌اش را نمی‌توان در دایره تقدیر تراژیک خودِ پاریس محدود کرد.
در فاصله‌ای نزدیک‌تر به پاریس، کمون تأثیر عمیقی بر ویلیام موریس نهاد. کارهای او پس از سقوط کمون به یک معنی نمونه جدوجهدی عظیم برای اظهار همبستگی با کمون بود. از دید من، این نمونه مفیدی است از وفاداری به کمون که در تقابل است با روایت آلن بدیو از «وفاداری» لنین به کمون - وفاداری‌ای دور از ذهن چرا که لنین تکثر شکل‌های سازماندهی کمون را به نفع وحدت حزب پيشتاز کنار گذاشت.
راس اشاره می‌کند که وقتی ویلیام موریس در رمان ناکجاآبادی‌اش، «اخبار ناکجا»، به جای ستون نلسن در میدان ترافالگر باغی از درخت‌های زردآلو می‌گذارد، واضح است که به تخریب ستون واندوم نظر دارد. راس: «این باغ میوه به آینده مربوط می‌شود اما آینده‌ای که به چارچوب زمانی-مکانیِ [=کرونوتوپ] جامعه‌ای گوش می‌سپارد که بر مدار تولیدمثل محض می‌گردد، و به ماهیت دوَرانی فرآیندهای طبیعی...» (61).
نقد ویلیام موریس بر سرمایه‌داری محصول تجربه مستقیم در کار تولید هنر بود. از نظر من او به نوعی همزاد و لنگه مارکس است. اگر مارکس کمر به نقد «ارزش مبادله» می‌بندد، موریس سرمایه‌داری را از منظر نقد «ارزش مصرف» برمی‌رسد. در نظر موریس، شکاف میان تجملات بی‌مصرفی که برای طبقه حاکم تولید می‌شود و محصولات بی‌کیفیتی که برای رفع احتیاجات اولیه طبقه کارگر به بازار می‌آیند به خودی خود سند محکومیت نظام سازمان‌دهنده کاری بود که چنین شکل‌های موازی از فقدان ارزش به وجود می‌آرد [:بی‌ارزشی تجملات اغنیا و بی‌ارزشی مایحتاج فقرا].
این نکته‌سنجی بعدها توجه اسگر یورن دانمارکی (1973-1914)
را برانگیخت: من این موضوع را در کتاب «ساحلی در زیر خیابان» بازنموده‌ام. موریس و یورن هر دو معتقد بودند کار خلاقه‌شان مسئله ارزش را از منظر ارزش مصرف مطرح می‌کند و راه را برای نقد طراحی در کل باز می‌کند، نه فقط طراحی اشیاء بلکه طراحی مناسبات اجتماعی نیز. در نظر هر دو، نخ تسبیح بحث را باید در این عقیده جان راسکین بازجست که هنر یعنی شادی و شعف ناشی از کار. بر این اساس، جدایی کار بی‌مصرف هنر و کار بی‌لذت مولد کلید فهم ماهیت مسئله‌آفرین کل مناسبات اجتماعی در نظام سرمایه‌داری است.
طرفه اینکه یورن همانند موریس مجذوب تمدن اقوام شمال اروپا بود و به آن تمدن به چشم حکایتی تمثیلی می‌نگریست که می‌تواند مرکزیت تمدن یونان و روم و رنسانس و سپس فرانسه و آلمان و انگلستان را در افسانه‌های اروپایی از بین ببرد. در اینجا راس موریس را در کنار دو چهره اصلی دیگر قرار می‌دهد که در روایت او با تفکر در میدان عملِ مابعد کمون پیوند داشتند: پیوتر کراپوتکین روسی و ژاک الیزه روکلوی فرانسوی. موریس دلباخته تمدن ایسلند بود و کراپوتکین شیفته فنلاند، یعنی فصلی دیگر از داستان اروپا که در آن فئودالیسم نقشی ناچیز داشت. در مقابل، روکلو آن‌قدر سفر‌کرده و دنیادیده بود که حتی این سرزمین‌های واقع در کرانه‌های اروپا به چشمش باز اسیر تنگ‌نظری اروپایی‌ها می‌نمودند.
از نظر روکلو و موریس و کراپوتکین، هنگامی که با هم در نظرشان آوریم، هم کمون پاریس و هم جغرافیاهای کم‌و‌بیش متنوعی که ایشان در نمونه‌برداری‌های خویش پیش کشیده بودند اشارت داشتند به طیف متنوع‌تری از مسیرهای ممکن به سوی کمونیسمی در آینده. روایت معمول که مسیری زنجیروار از فئودالیسم به دولت مطلقه و سپس سرمایه‌داری ترسیم می‌کند لزوما مصداق ندارد. به احتمال قوی مارکس نیز در اواخر حیات فکری‌اش بر همین نمط می‌اندیشید. کمون پاریس شاید در پاگرفتن ایده شکل‌پذیری یا انعطاف تاریخ نقش داشته: کمون در حکم ماکت کوچکی بود از مسئله پردامنه‌تر «وجه تولید آسیایی» [در گفتار مارکس].
راس به تأسی از رایا دونایفسکایا، فکر می‌کند کمون پاریس تأثیر معنی‌دار و مهمی بر اندیشه مارکس داشت: «...مارکس سرانجام به این نتیجه رسید که کمون - اگر از قاموس رانسیر استفاده کنیم - تا حدودی قسمت‌شدنِ کامل قلمرو محسوس‌ها میان همگان بود» (77). کمون اشارت به نوعی دیالکتیک بدون سنتز داشت، تکثری از پویایی‌های محلی تاریخ. کمونارها یکراست به سراغ صورت‌هایی از حکومت مابعد دولت بورژوایی رفته بودند و یکراست صورتی از کار پدید آورده بودند که دیگر با تولیدکننده بیگانه نبود.
راس: «مارکس پس از آن که به لطف اعمال کمونارها متوجه شد کار در چارچوب انجمن‌های آزاد عملا چه شکل و شمایلی خواهد یافت بهتر توانست متضاد آن، یعنی صورت کالاشده کار، را نظریه‌پردازی کند» (80). این به معنای ورود مارکس به نظريه سطح پايين بود. او دیگر، به سیاقی که همچنان در کار فیلسوفان اروپایی می‌بینیم، بر اساس نقد پیشکسوتان عظیم‌الشأن خویش قلم نمی‌زد، پیشکسوتانی چون آدام اسمیت و دیوید ریکاردو. از این پس بر آن شد تا به کار و تقلای مفهومیِ خودِ کار فکر کند.
مارکس فلسفه را کنار گذاشت چون آن را در بهترین حالت تفکر متعلق به دولت یافت. در عوض، مشغول نظریه‌پردازی در باب جنگ داخلی شد. البته نباید از این نکته غافل شد که جنگ داخلی، آنطور که در دوران اخیر در کار برخی از آنارشیست‌ها می‌بینیم، برای مارکس امری وجودی و مربوط به مباحث وجودشناسی نبود. جنگ داخلی، به زعم او، وضعیتی سراپا تاریخی است که طبقه حاکم را به جان [نیروی] کار انداخته است. کمون تجلی تاریخی آن نوع از جنگ داخلی بود که از پرده بیرون افتاده بود اما این جنگ هر لحظه و هر ساعت در پیکار کارگران بر سر کمیت و کیفیت ساعات کار روزانه رخ می‌دهد.
راس: «جنگ‌های داخلی تابع منطق بی‌مروت جنگ‌های مقدس‌اند: در جنگ داخلی، طبقه سلطه‌گر تمام حقوق انسانی را ملک طلق خود می‌خواند» (81). شاید خواننده در اینجا قرابتی با کارهای فرانسوا لارویل (فیلسوف 78 ساله فرانسوی) احساس کند که معتقد است کشتن خوارج به اشارت کلیسا با کشتن مارکسیست‌ها از یک جنس است - یعنی قربانی‌کردن کسانی که جرئت کنند اصل اساسی مبادله شامل و جامع را زیر سؤال ببرند - اما من می‌خواهم بحث را به مجرای دیگری بیندازم.
از نظر راس، مارکس در اواخر دوران فعالیتش به سرمایه‌داری از منظر دو سوخت‌و‌ساز اجتماعی دیگر می‌اندیشد: کمون پاریس و کمون روستاییِ روسیه. در اینجا گفت‌و‌گوی پیش‌تر او با الیزابت دمیتریف به میانجی گفت‌و‌گوی دیگری با ورا زاسولیچ شکل می‌بندد. اما مارکس همچنان منتقد پرت‌افتادگی و کوته‌نظری کمون‌های روستایی بود. او به مسئله‌ای نظر داشت که بعدها آنتونیو گرامشی، خوزه کارلوس ماریاتگی [فیلسوف و روزنامه‌نگار و فعال سیاسی پرویی (1930-1894)] و دیگران صورت‌بندی‌اش کردند: مسئله اتحاد کارگران و دهقانان.
از نظر من، راس تفاوت‌های میان هنرمند-صنعتگران و کارگران را دست‌کم می‌گیرد اما خوشبختانه کاملا گوش به زنگ تفاوت‌های میان کارگران و دهقانان هست. این تا اندازه‌ای مغایرت دارد با رگه کلی‌گراییِ پنهانی که راس هرازگاهی بروز می‌دهد. تلاش کمونارها برای برقرار‌کردن کلی‌گرایی در میدان عمل به شکست انجامید و علتش تا اندازه‌ای این بود که کمون قادر نبود به موضوع اختلاف و اتحاد کارگران و دهقانان بیندیشد.
راس زندگی و افکار آواره‌شدگان کمون را که به انگلستان و سوئیس کوچیدند بررسی می‌کند. در لندن نظاره‌گر تبادل آرای پرثمر ویلیام موریس و کراپوتکین و حلقه همفکران مارکس‌ایم. سوئیس خاک مساعدی است که در آن قسمی کمونیسم آنارشیستیِ مبرّز می‌روید و می‌بالد. راس علاقه چندانی به اختلاف شدید میان مارکس و آنارشیست‌های پیرو باکونین نشان نمی‌دهد. به جای آن، رشته موضع‌گیری‌های ترکیبی‌تر و دارای سایه‌روشن‌های بیشتر را دنبال می‌کند که از تجربه کمون نشأت گرفته‌اند.
ژاک الیزه روکلو، پیوتر کراپوتکین و ویلیام موریس به شیوه‌های گوناگون از آنارشسیم کلاسیک روی برگرداندند. ایشان خواستار برچیدن بساط ارزش مبادله و نظام کار دستمزدی بودند - و نه‌فقط دولت. دیگرانی چون پل لافارگ به آمیزه مضمون‌های فوق، تمرکززدایی از پهنه سیاست را افزودند. اینان متفکرانی انعطاف‌پذیر بودند اما در یک چیز اشتراک داشتند. جملگی سعی داشتند هم‌زمان به نفی سرمایه و دولت و همچنین ملت بیندیشند. در اینجا می‌توانیم اضافه کنیم که ایشان مسئله‌ای را پیش‌بینی کردند که بعدا کوجین کاراتانی [در کتاب «کانت-‌مارکس: دگرسنجی»] آن را صورت‌بندی کرد: مسئله وجه یا شیوه چهارمی برای مبادله که بیرون از دایره سرمایه و دولت و ملت باشد - اما برخلاف کاراتانی، ایده ایشان مبتنی بود بر تجربه تفکر در میدان عملِ کمون پاریس و نه برآمده از فلسفه کانت. راس به خواننده یادآور می‌شود که همه ایشان، ازجمله ویلیام موریس، اندیشمندانی پیشگام و آینده‌ساز بودند. برنامه ایشان ناظر به همبستگی بود، نه فقط با زندگان که با مردگان نیز، در راه مالکیت اشتراکی و قدرتِ تمرکززدایی‌شده به‌مثابه مناسب‌ترین صورت‌ها و قالب‌های اجتماعی برای شکوفاکردن تشریک مساعی در کار. ایشان کمیابی منابع را ]نه پدیده‌ای طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بلکه[ نتیجه کردوکار خود سرمایه می‌دانستند. روکلو، خصوصا، از منتقدانِ بی‌همتا و پیشگوی پدیده «کشت‌و‌صنعت»‌2 بود و نخستین نمونه آن را با چشم خود در غرب میانه آمریکا (ایالات شمال آمریکا از غرب اوهایو تا کوه‌های راکی) دیده بود.
روکلو و کراپوتکین هر دو جغرافی‌دان بودند و شاید بتوان گفت جغرافیای آنارشیستی کوششی بود برای رفع کاستی‌های تاریخ‌نگاری مارکسیستی. البته، همان‌طور که دیوید هاروی اخیرا تأکید کرده این‌دو آن‌قدرها با هم اختلاف ندارند. روکلو قسمی کارگاه آموزش دسته‌جمعی جغرافی به راه انداخت - که از نظر راس ریشه در کمون پاریس داشت. برخلاف جامعه‌شناسی اگوست کنت، جغرافیای مذکور علمی بود که خود را محدود به امور واقع اجتماعی نمی‌کرد بلکه به آن پیوستاری علاقه داشت که دانا هاروی (متفکر فمینیست چپ آمریکایی) «طبیعت-‌فرهنگ» می‌خواند. برخلاف آن دسته از آنارشیست‌ها (و سوسیالیست‌های مسیحی) که به مسئله تعاون از منظری احساسی یا اخلاقی می‌نگرند، هم روکلو و هم کراپوتکین به رفتارهای مبتنی بر تعاون و تشریک مساعی در هر دو پهنه طبیعت و جامعه علاقه داشتند. راس: «ایده همبستگی در روکلو و تأکید کراپوتکین بر کمک متقابل نه مبتنی بر خصلت اجتماعی مختص ابنای بشر یا عواطف و احساسات اخلاقی بلکه استوار بر تلقی جامع‌تری از هستی و حیات جانوری است که بر پیوستگی‌های میان عوالم بشری و طبیعی تأکید می‌کند» (134). موریس آن را «اخوت» نامید. این نگاه به هر تقدیر جهان‌‌بینی خاصی بود که ریشه در تجربه‌های پدیدآورندگان آن در زمینه کار گروهی و دسته‌جمعی داشت.
برخلاف تفکر تاریخ‌گرا، جهان‌بینی جغرافیانگر بالضروره فضاهای غیربشری را هم دربر می‌گیرد. روکلو می‌کوشید به جای محیط زیست (environment) در چارچوب «میلیو» (milieu) بیندیشد.3 طبیعت صرفا یکی از بسترها یا منبع‌های کنش اجتماعی آدم‌ها نیست. انسان، در این جهان‌بینی، همان طبیعت است که از خود آگاه شده است. وجود نوعی ما عبارت است از «خودآگاهیِ زمین» (138). روکلو، کراپوتکین و موریس را امروزه در مقام متفکران رشته «بوم‌شناسی» یا «بوم‌سازگاری» کشف کرده‌اند اما عموما به نقش مهم کمون پاریس در اندیشه و کنش ایشان اشاره نمی‌شود. نکته‌ای که کریستین راس با تهور تمام بر آن انگشت نهاده است. اینان متفکرانی هوادار فلسفه عمل و اهل پیکار بودند نه اندیشه‌ورزانی محدود به سیر انفس، اما عمل‌شان در جهان استوار بر کارگروهی و آموزشی بود و نه به سبک مبارزات مسلحانه. به یک معنی، ایشان نه به محیط زیست کار داشتند و نه به بوم‌سازگاری، چراکه آن جهان‌بینی‌ها متضمن قسمی کل‌نگری و مبتنی بر تعمقی منفعلانه‌اند. شاید بتوان ایشان را نوع خاصی از متفکران «آنتروپوسن» تلقی کرد.4
تعالیم ایشان بیرون از حیطه آکادمی و انواع و اقسام تقسیم کار قرار داشت. از این‌رو، اینان از نوعی «توانایی تقریبا بالزاکی» برخوردار بودند. تواناییِ «به‌هم‌وصل‌‌کردن لایه‌های کثیر واقعیتی پیچیده و تودرتو» (136). و شاید ما امروز دقیقا به همین نوع «علم- عمل» نیاز داشته باشیم.
پي‌نوشت‌ها:
[1] Eugène Edine Pottier از اعضای شورای شهرداری کمون - او از سوسیالیست‌های انقلابی بود، شعر می‌گفت و کارگر ترابری و فراماسون بود.
[2] یعنی تجاری‌شدن صنایع کشاورزی بر اثر پیشرفت تکنولوژی و نفوذ آن به عرصه کشاورزی
[3] «میلیو» مرکب از mi به معنای «میان» و lieu به معنای «جا» یا «مکان» در مجموع معنایی نزدیک به «محیط زیست» دارد، منتها شامل وجه «مدیومی» آن هم می‌شود.
[4] Anthropocene به گفته ضرب‌کنندگان این اصطلاح، «آنتروپوسن، به دورانی اطلاق می‌شود که زمانی آغاز شده است که فعالیت‌های بشری رفته‌رفته تأثیری مهم و معنی‌دار بر اکوسیستم‌های کره زمین در مقیاسی جهان‌گستر یافتند. «آنتروپوسن» ترکیبی است از «آنتروپوس» (در یونانی به معنای «انسان») و پسوند cane به معنای «نو» که در زمین‌شناسی به دوره حاضر اطلاق می‌شود.
منبع: ورسو

این اواخر متفکران آنارشیست سیلاب بالنسبه نگران‌کننده‌ای از مضمون‌های ارتجاعی (نظیر تمجید از رزم ابدی به سیاقی مردستایانه) به راه انداخته‌اند که در آن چیزی که مهم می‌شود عرض اندام و قدرت‌نمایی پرخاشجویانه به وجهی اصیل است. این اولین‌بار نیست که به چنین مضمون‌هایی بر می‌خوریم. در این مورد، مسئله بر سر توجه بیش از حد به سنتی فاضل‌مآب و هواخواه نظریه‌های سطح بالاست که در آن برای متفکران معلوم‌الحالی چون اشمیت و هایدگر چنان احترامی قائل می‌شوند که نشان از ضلالت واضح فلسفه اروپایی در سال‌های افولش دارد.
یکی از کارهای پرزحمتی که همواره از تفکر رادیکال خلاق و انتقادی و گشاده‌نظر توقع می‌رود کوششی است برای بازسازی دائم آرشیوهایی که آرماتورهای مفهومی و نظری حال حاضر را می‌توان به راهگشاترین شیوه از آنها استخراج کرد. مسئله صرفا نه یکریز حرف‌زدن راجع به بعضی اسم‌های خاص مشهور بلکه تلاش مکرر در جهت ساختن محیط مناسب برای بالیدن تفکری متعلق به گذشته است که ممکن است ناگهان وسیله فکر‌کردن به حال حاضر ما گردد. این قسم کوشش فکری می‌تواند والتر بنیامین را دلیل راه خویش گیرد، هرچند او نیز در روزگار ما زیاده از حد سیمایی قدیس‌وار یافته و تبدیل به سنگواره شده است.
در این حال‌وهواست که قصد دارم به کارگرانِ مفهوم‌ساز این روزگار کتاب کم‌حجم کریستین راس را توصیه کنم، کتابی با عنوان «تجملات اشتراکی: مخیله سیاسی کمون پاریس»
(Verso Books, 2015). کتاب راس نوعی نقشه‌برداری به‌موقع و دقیق و بس مفید از کمون پاریس است، قیامی که از 18 مارس تا 28 مه 1871 برقرار بود. این کتاب کوچک قسمی حکایت تمثیلی است درباره زمان و مکانی دیگر اما راستش نه درباره گذشته از آن حیث که گذشته است، بلکه همانند اکثر حکایت‌های تمثیلی بیشتر درباره امکان انواع دیگر کنش در زمانه خود ماست.
معمولا کمون را داستانی تراژیک می‌دانند که با کشتار قریب به سی هزار کمونار و تبعید یا مهاجرت شماری بس بیشتر به انجام رسید. این یکی از راه‌های بازگفتن داستان کمون است. ولی این شاید شیوه‌ای از روایت باشد که در ضمن می‌توان آن را محدود به گذشته قلمداد کرد. راس می‌نویسد: «فکر کردن به کمون پاریس در چارچوب وحدت‌های [سه‌گانۀ] تراژدی کلاسیک این خطر را دارد که کمون را از زندگی‌های پس از مرگش در قلمرو مفاهیم نظری و مبارزات سیاسی محروم سازد». (122)
در مقابل، راس می‌کوشد طرحی خلاف‌آمد عادت یا نابهنگام از تاریخ ترسیم کند، آن هم بر مبنای کتاب قبلی‌اش «برآمدن فضای اجتماعی» (Verso, 2008). در گفتارهای رسمی مارکسیسم، کمون معمولا پیش‌درآمد شکست‌خورده انقلاب‌های حقیقتا سوسیالیستی تلقی می‌شود (که البته باید با رهبری حزب‌های پيشتاز به فرجام مطلوب برسند). تاریخ‌نگاران لیبرال-بورژوا کمون پاریس را با نگرانی به زنجیره انقلاب‌های تاریخ فرانسه منضم می‌کنند. راس، کمون را از بند زمان‌پریشی روایت اول و ریاکاری روایت دوم می‌رهاند. یادمان نرود که دولت لیبرالی-بورژوایی دقیقا بر پیکرهای بی‌جان کمونارهای شهید بنا شده است.
گزارش‌های همدلانه از وقایع کمون به قلم مارکس یا لیساگاری (Lissagaray) در کتاب «تاریخ کمون پاریس» (Verso, 2012) بر ماهیت عملی آن تأکید می‌کنند، تو گویی کارگران و صنعتگران هیچ فکر و نظری از خود نداشتند. راس می‌کوشد در روایت خود از کار فکری و کار یدی تعادلی برقرار کند. او به دستاوردهای کمون در حوزه قانون‌گذاری علاقه‌مند است. آنچه در روایت او اهمیت بیشتری دارد تکاپوی افکار در میدان عمل است.
برای مثال، او داستان الیزابت دمیتریف را باز می‌گوید که حلقه پیوند مارکس و نیکلای چرنیشفسکی، نویسنده و مبارز رادیکال اثرگذار روسی، بود. رمان او «چه باید کرد؟» الیزابت را درگیر فعالیت‌های سیاسی کرد. اما او در ضمن بذرهای این فکر را در ذهن مارکس افشاند که به کمون‌های روستایی سنتی روسیه به چشم نمونه ابتدایی قسم جدیدی از مناسبات اجتماعی بنگرد. الیزابت عضو نهضتی بود که از یک‌سو می‌خواست با این عقیده مخالفت کند که رشد و توسعه جامعه روسیه باید حتما از مرحله سرمایه‌داری عبور کند و از سوی دیگر این تصور را باطل کند که روسیه می‌تواند از رشد و توسعه طفره رود و به ارزش‌های اساطیریِ کمون‌های روسیه قدیم رجعت کند. در تقابل با هر دو رهیافت نام‌برده ایده مسیر تاریخی دیگری در میان بود که می‌گفت روسیه می‌تواند از کمون سنتی به طرف کمونی مستقبل پیش برود، کمونی که از جهاتی از طریق فالاستری‌های شارل فوریه تخیل شده بود. الیزابت، مارکس را به طرف تصوری چند‌خطی‌تر از مسیرهای تاریخ سوق داد.
در ایام استقرار کمون، الیزابت نقشی فعال در تأسیس «اتحادیه زنان» داشت: اتحادیه مذکور چندان دغدغه پارلمان یا حقوق نداشت بلکه خاطرش مشغول به مسائل مرتبط با کار بود و شبکه‌هایی متشکل از تعاونی‌هایی دایر کرد که تحت تملک تولیدکننده‌ها بودند. این ایده قسمی «ایده‌ربایی» از مکان‌های گوناگون بود: بعضا مبتنی بود بر ایده کمون‌های دهقانی روسیه و بعضا بر افکار و آرای فوریه.
نفوذ آرای فوریه را در همه‌جا می‌توان مشاهده کرد. مثلا در سازماندهیِ مهدکودک‌های فرانسوی که در آنها کارگران مسئول نگهداری از کودکان می‌توانستند مرتبا شغل عوض کنند تا دچار ملال و بی‌حوصلگی نشوند. فوریه معتقد بود میل به تنوع خواهشی است مرکب از دوازده تمنای اساسی در نفس انسان. طرفه اینکه راس علاقه‌ای به افکار مؤثر در تشکیل کمون پاریس ندارد بلکه به افکاری می‌اندیشد که کمون به وجود آورده یا در آنها دخل‌و‌تصرف کرده است.
محض نمونه، راس دو داستان درباره کارهای اوژن پوتیه1 حکایت می‌کند: پوتیه طراح پارچه و عضو انجمن بین‌المللی کارگران بود. شعر هم می‌گفت اما نه درباره «فلک‌زدگی کارگران» بلکه درباره توانایی‌های بالقوه و بالفعل ایشان. پوتیه بیش از همه به لطف سرودن شعر سرود «انترناسیونال» در یادها مانده است. او دستی هم در پروراندن فکر «تعلیم و تربیت جامع‌الاطراف کودکان» داشت. تعلیم و تربیت رایگان بعدها جزو وظایف دولت‌ها قلمداد شد اما ریشه‌های آن را در کمون باید جست. الگوی آموزش جامع‌الاطراف تدریس علوم و ادبیات را با تعلیم طراحی و پیکرتراشی و حرفه‌و‌فن ترکیب می‌کرد. یکی از اهداف این شیوه آموزش مقابله با تقسیم کار و جدایی کار یدی از کار صنعتی بود.
پوتیه بخشی از اندیشه‌هایش را بر افکار و آرای ژوزف ژاکوتو استوار ساخت، همو که ژاک رانسیر کتاب نام‌آور «معلم نادان» را درباره‌اش نوشته است. ژاکوتو معتقد بود همه انسان‌ها هوش برابر دارند، اعم از مرد و زن. معتقد بود همه انسان‌ها توانایی یاد‌گرفتن دارند و همه چیزها به هم ربط دارند؛ یعنی یاد‌گرفتن را می‌توان از هر چیزی آغاز کرد، از هر چیزی که دم دست داریم. آدم می‌تواند از آن یک چیز آموختن را آغاز کند و بر اساس آن چیزهای دیگر را یاد بگیرد و تمام آموخته‌هایش را به هم پیوند زند. این خود جزئی از شیوه تعلیم و تربیتی است که بر استقلال فکر فرد نوآموز و پیوند میان آموختن و رهایی تأکید می‌کند، منتها پیوندی که نیازی به نهادهای رسمی ندارد. این برنامه‌ای اساسی است که من نامش را می‌گذارم «نظریه سطح پایین».
پوتیه درعین‌حال درگیر تشکیل اتحادیه هنرمندان شد که نامی‌ترین عضوش گوستاو کوربه بود، همو که بعدها مقصر تخریب ستون واندوم شناخته شد. راس توجه ما را به سمت پوتیه جلب می‌کند. پوتیه کارگاهی داشت که در آن طراحی پارچه، کاغذ دیواری و کاشی‌های رنگی و نقشدار تولید می‌شد. کارگاه او محیط مساعدی بود برای همکاری صنعتگرانی که بسیاری‌شان در شهرهای مختلف و در شاخه‌های گوناگون هنرهای تزیینی کار می‌کردند. از این لحاظ، ایشان صنعتگران هنرمندی بودند که کارشان به مراتب پیچیده‌تر از نقاشی چون کوربه بود که با بوم و سه‌پایه کار می‌کرد. اینان از برخی جهات صورت اولیه آن گروهی بودند که من در یکی از نوشته‌هایم «طبقه هکرها» (hacker class) نامیده‌ام و در همان دوران به کشف بعضی از دغدغه‌های ویژه این طبقه نوظهور نایل شده بودند.
راس می‌نویسد: «مهم‌تر از قانون‌هایی که کمونارها قادر به اجرای آنها بودند روندی بود که طی آن کارهای یومیه ایشان سلسله‌مراتب و تقسیم‌بندی‌های جاافتاده و ریشه‌دار را واژگون می‌ساخت - پیش و بیش از همه، تقسیم کاری که کارهای یدی را از کارهای هنری جدا می‌کرد» (50). من این مطلب را در قالب الفاظ دیگری می‌ریزم و باز می‌گویم: کمون یکی از نخستین رویارویی‌ها با مسئله اتحاد کارگر و «هکر» بود. چگونه ممکن است کار تکراری و یکنواخت کارگران و هنر ساختن چیزهای نو نه فقط در پهنه سیاست بلکه در میدان عمل نیز با هم جمع شوند؟ علاقه من به چهره‌هایی چون الکساندر بوگدانف و اسگر یورن [نقاش و پیکرتراش دانمارکی] مربوط می‌شود به مساعی ایشان برای دست‌و‌پنجه نرم‌کردن با نسبت میان پدیده‌هایی تا بدین حد متفاوت، پدیده‌هایی که نمی‌توان، مانند کار یدی، آنها را در ذیل یک مقوله واحد طبقه‌بندی کرد.
اتحادیه هنرمندان کمون رهیافتی به مسئله خودسازماندهی داشت که از دید من فرق‌های مهمی با سازماندهی خودجوشِ کار دارد. اعضای آن اتحادیه به استقلال کار هنری هم از دولت و هم از بازار نظر داشتند و به همان اندازه که نگران دستمزدها و امنیت شغلی خویش بودند به استقلال فکری و حق آفرینندگی می‌اندیشیدند. ایشان به طرزی معنادار کوشیدند تقسیم کار میان هنرهای زیبا و هنرهای تزئینی را هم از بین ببرند: جدایی میان هنرمندانی که می‌توانستند پای کار خود امضا بگذارند و صنعتگران هنرمندی که نمی‌توانستند - بدین‌منظور اعضای اتحادیه هنرمندان کمون بر آن شدند تا توانایی‌های هنری و آفرینندگیِ گروه دوم را نیز به رسمیت بشناسند.
از دید من، این یکی از نخستین نمونه‌های طبقه هکرهاست، طبقه‌ای که می‌کوشد بیرون از محدوده قدرت و نفوذ دولت و بازار در مقام یک طبقه به وحدت برسد و مسائل مربوط به حق امضای آثار و خودآیینی کارهای هنری را حل‌و‌فصل کند. راس می‌نویسد: «این قضیه فوق‌العاده مهم است زیرا ارزش را از دایره هرگونه ارزش‌گذاری بازاری و حتی از خود اشیاء و محصولات هنری خارج می‌کند و به فرآیند تولید آثار منتقل می‌سازد ...» (57-58). برخلاف انبوه هنرمندان بورژوایی که جذب انقلاب شدند، مسائل فوری‌و‌فوتی برای ایشان نه سبک یا زیباشناسی بلکه مسائل عملی مربوط به خودمختاری و سازماندهی بود که درعین‌حال موضوعاتی عمیقا مفهومی به شمار می‌آمدند. می‌توان گفت این نسخه اولیه‌ای از نهاد «پرولت کولت» (لفظا به معنای «فرهنگ پرولتری») بود.
ممکن بود مسئله بسی فراتر از غلبه بر جدایی میان خلاقیت هنری و کار یدی برود. راس مثال ناپلئون گایار
(Napoléon Gaillard) را می‌زند، کفاش هنرمندی که در جلوی سنگرها ایستاد تا از او عکس بگیرند، سنگرهایی که خودش «طراحی» کرده بود. این سازه‌های بلند دو طبقه آثاری بودند که هم جنبه هنری داشتند و هم جنبه تجملی که دست‌کم تا اندازه‌ای به دست مردی خلق شدند که رساله‌ای فلسفی هم نوشته بود (درباره چند‌و‌چون پای آدم‌ها) و گالش‌هایی ساخته از لاتکس (قندران یا شیره گیاهی) بازیافتی اختراع کرد.
اتحادیه هنرمندان اعلام کرد: «ما در قالب تعاونی‌ها کار خواهیم کرد، در جهت تجدید حیات خویش، در جهت میلاد تجملات اشتراکی، مجد و جلال آینده و جمهوری جهانی» (58). هدف ایشان خلق زیبایی مشترکات بود، نه خلق فضایی ملیت‌پرستانه. این بود منشأ تنفر ایشان از ستون واندوم که مظهر تجلیل دولت و ارتش بود. راس: «راست آن است که می‌توان تخریب ستون واندوم را نخستین قدم در هموارکردن راه برای تجملات اشتراکی قلمداد کرد» (59).
راس از لوسین آنری نام نمی‌برد، چهره‌ای بالنسبه حاشیه‌ای در این داستان و البته برای من جالب توجه، زیرا او پس از سقوط کمون پناهجو می‌شود و سرانجام از استرالیا سر در می‌آورد و می‌کوشد روحیه و طرز فکر اعضای اتحادیه هنرمندان را به «بهشت کارگران» در استرالیای اواخر قرن 19 انتقال دهد. کاتالوگ معرکه‌ای از کارهای او در نمایشگاهی به سال 2001 با عنوان «تصاویر خیال‌انگیز یک جمهوری» به چاپ رسید. ولی به گمان من راس می‌توانست آنری را به عنوان یکی از چهره‌های خیل بازماندگان آواره کمون قدر بشناسد، چهره‌ای که داستان زندگی‌اش را نمی‌توان در دایره تقدیر تراژیک خودِ پاریس محدود کرد.
در فاصله‌ای نزدیک‌تر به پاریس، کمون تأثیر عمیقی بر ویلیام موریس نهاد. کارهای او پس از سقوط کمون به یک معنی نمونه جدوجهدی عظیم برای اظهار همبستگی با کمون بود. از دید من، این نمونه مفیدی است از وفاداری به کمون که در تقابل است با روایت آلن بدیو از «وفاداری» لنین به کمون - وفاداری‌ای دور از ذهن چرا که لنین تکثر شکل‌های سازماندهی کمون را به نفع وحدت حزب پيشتاز کنار گذاشت.
راس اشاره می‌کند که وقتی ویلیام موریس در رمان ناکجاآبادی‌اش، «اخبار ناکجا»، به جای ستون نلسن در میدان ترافالگر باغی از درخت‌های زردآلو می‌گذارد، واضح است که به تخریب ستون واندوم نظر دارد. راس: «این باغ میوه به آینده مربوط می‌شود اما آینده‌ای که به چارچوب زمانی-مکانیِ [=کرونوتوپ] جامعه‌ای گوش می‌سپارد که بر مدار تولیدمثل محض می‌گردد، و به ماهیت دوَرانی فرآیندهای طبیعی...» (61).
نقد ویلیام موریس بر سرمایه‌داری محصول تجربه مستقیم در کار تولید هنر بود. از نظر من او به نوعی همزاد و لنگه مارکس است. اگر مارکس کمر به نقد «ارزش مبادله» می‌بندد، موریس سرمایه‌داری را از منظر نقد «ارزش مصرف» برمی‌رسد. در نظر موریس، شکاف میان تجملات بی‌مصرفی که برای طبقه حاکم تولید می‌شود و محصولات بی‌کیفیتی که برای رفع احتیاجات اولیه طبقه کارگر به بازار می‌آیند به خودی خود سند محکومیت نظام سازمان‌دهنده کاری بود که چنین شکل‌های موازی از فقدان ارزش به وجود می‌آرد [:بی‌ارزشی تجملات اغنیا و بی‌ارزشی مایحتاج فقرا].
این نکته‌سنجی بعدها توجه اسگر یورن دانمارکی (1973-1914)
را برانگیخت: من این موضوع را در کتاب «ساحلی در زیر خیابان» بازنموده‌ام. موریس و یورن هر دو معتقد بودند کار خلاقه‌شان مسئله ارزش را از منظر ارزش مصرف مطرح می‌کند و راه را برای نقد طراحی در کل باز می‌کند، نه فقط طراحی اشیاء بلکه طراحی مناسبات اجتماعی نیز. در نظر هر دو، نخ تسبیح بحث را باید در این عقیده جان راسکین بازجست که هنر یعنی شادی و شعف ناشی از کار. بر این اساس، جدایی کار بی‌مصرف هنر و کار بی‌لذت مولد کلید فهم ماهیت مسئله‌آفرین کل مناسبات اجتماعی در نظام سرمایه‌داری است.
طرفه اینکه یورن همانند موریس مجذوب تمدن اقوام شمال اروپا بود و به آن تمدن به چشم حکایتی تمثیلی می‌نگریست که می‌تواند مرکزیت تمدن یونان و روم و رنسانس و سپس فرانسه و آلمان و انگلستان را در افسانه‌های اروپایی از بین ببرد. در اینجا راس موریس را در کنار دو چهره اصلی دیگر قرار می‌دهد که در روایت او با تفکر در میدان عملِ مابعد کمون پیوند داشتند: پیوتر کراپوتکین روسی و ژاک الیزه روکلوی فرانسوی. موریس دلباخته تمدن ایسلند بود و کراپوتکین شیفته فنلاند، یعنی فصلی دیگر از داستان اروپا که در آن فئودالیسم نقشی ناچیز داشت. در مقابل، روکلو آن‌قدر سفر‌کرده و دنیادیده بود که حتی این سرزمین‌های واقع در کرانه‌های اروپا به چشمش باز اسیر تنگ‌نظری اروپایی‌ها می‌نمودند.
از نظر روکلو و موریس و کراپوتکین، هنگامی که با هم در نظرشان آوریم، هم کمون پاریس و هم جغرافیاهای کم‌و‌بیش متنوعی که ایشان در نمونه‌برداری‌های خویش پیش کشیده بودند اشارت داشتند به طیف متنوع‌تری از مسیرهای ممکن به سوی کمونیسمی در آینده. روایت معمول که مسیری زنجیروار از فئودالیسم به دولت مطلقه و سپس سرمایه‌داری ترسیم می‌کند لزوما مصداق ندارد. به احتمال قوی مارکس نیز در اواخر حیات فکری‌اش بر همین نمط می‌اندیشید. کمون پاریس شاید در پاگرفتن ایده شکل‌پذیری یا انعطاف تاریخ نقش داشته: کمون در حکم ماکت کوچکی بود از مسئله پردامنه‌تر «وجه تولید آسیایی» [در گفتار مارکس].
راس به تأسی از رایا دونایفسکایا، فکر می‌کند کمون پاریس تأثیر معنی‌دار و مهمی بر اندیشه مارکس داشت: «...مارکس سرانجام به این نتیجه رسید که کمون - اگر از قاموس رانسیر استفاده کنیم - تا حدودی قسمت‌شدنِ کامل قلمرو محسوس‌ها میان همگان بود» (77). کمون اشارت به نوعی دیالکتیک بدون سنتز داشت، تکثری از پویایی‌های محلی تاریخ. کمونارها یکراست به سراغ صورت‌هایی از حکومت مابعد دولت بورژوایی رفته بودند و یکراست صورتی از کار پدید آورده بودند که دیگر با تولیدکننده بیگانه نبود.
راس: «مارکس پس از آن که به لطف اعمال کمونارها متوجه شد کار در چارچوب انجمن‌های آزاد عملا چه شکل و شمایلی خواهد یافت بهتر توانست متضاد آن، یعنی صورت کالاشده کار، را نظریه‌پردازی کند» (80). این به معنای ورود مارکس به نظريه سطح پايين بود. او دیگر، به سیاقی که همچنان در کار فیلسوفان اروپایی می‌بینیم، بر اساس نقد پیشکسوتان عظیم‌الشأن خویش قلم نمی‌زد، پیشکسوتانی چون آدام اسمیت و دیوید ریکاردو. از این پس بر آن شد تا به کار و تقلای مفهومیِ خودِ کار فکر کند.
مارکس فلسفه را کنار گذاشت چون آن را در بهترین حالت تفکر متعلق به دولت یافت. در عوض، مشغول نظریه‌پردازی در باب جنگ داخلی شد. البته نباید از این نکته غافل شد که جنگ داخلی، آنطور که در دوران اخیر در کار برخی از آنارشیست‌ها می‌بینیم، برای مارکس امری وجودی و مربوط به مباحث وجودشناسی نبود. جنگ داخلی، به زعم او، وضعیتی سراپا تاریخی است که طبقه حاکم را به جان [نیروی] کار انداخته است. کمون تجلی تاریخی آن نوع از جنگ داخلی بود که از پرده بیرون افتاده بود اما این جنگ هر لحظه و هر ساعت در پیکار کارگران بر سر کمیت و کیفیت ساعات کار روزانه رخ می‌دهد.
راس: «جنگ‌های داخلی تابع منطق بی‌مروت جنگ‌های مقدس‌اند: در جنگ داخلی، طبقه سلطه‌گر تمام حقوق انسانی را ملک طلق خود می‌خواند» (81). شاید خواننده در اینجا قرابتی با کارهای فرانسوا لارویل (فیلسوف 78 ساله فرانسوی) احساس کند که معتقد است کشتن خوارج به اشارت کلیسا با کشتن مارکسیست‌ها از یک جنس است - یعنی قربانی‌کردن کسانی که جرئت کنند اصل اساسی مبادله شامل و جامع را زیر سؤال ببرند - اما من می‌خواهم بحث را به مجرای دیگری بیندازم.
از نظر راس، مارکس در اواخر دوران فعالیتش به سرمایه‌داری از منظر دو سوخت‌و‌ساز اجتماعی دیگر می‌اندیشد: کمون پاریس و کمون روستاییِ روسیه. در اینجا گفت‌و‌گوی پیش‌تر او با الیزابت دمیتریف به میانجی گفت‌و‌گوی دیگری با ورا زاسولیچ شکل می‌بندد. اما مارکس همچنان منتقد پرت‌افتادگی و کوته‌نظری کمون‌های روستایی بود. او به مسئله‌ای نظر داشت که بعدها آنتونیو گرامشی، خوزه کارلوس ماریاتگی [فیلسوف و روزنامه‌نگار و فعال سیاسی پرویی (1930-1894)] و دیگران صورت‌بندی‌اش کردند: مسئله اتحاد کارگران و دهقانان.
از نظر من، راس تفاوت‌های میان هنرمند-صنعتگران و کارگران را دست‌کم می‌گیرد اما خوشبختانه کاملا گوش به زنگ تفاوت‌های میان کارگران و دهقانان هست. این تا اندازه‌ای مغایرت دارد با رگه کلی‌گراییِ پنهانی که راس هرازگاهی بروز می‌دهد. تلاش کمونارها برای برقرار‌کردن کلی‌گرایی در میدان عمل به شکست انجامید و علتش تا اندازه‌ای این بود که کمون قادر نبود به موضوع اختلاف و اتحاد کارگران و دهقانان بیندیشد.
راس زندگی و افکار آواره‌شدگان کمون را که به انگلستان و سوئیس کوچیدند بررسی می‌کند. در لندن نظاره‌گر تبادل آرای پرثمر ویلیام موریس و کراپوتکین و حلقه همفکران مارکس‌ایم. سوئیس خاک مساعدی است که در آن قسمی کمونیسم آنارشیستیِ مبرّز می‌روید و می‌بالد. راس علاقه چندانی به اختلاف شدید میان مارکس و آنارشیست‌های پیرو باکونین نشان نمی‌دهد. به جای آن، رشته موضع‌گیری‌های ترکیبی‌تر و دارای سایه‌روشن‌های بیشتر را دنبال می‌کند که از تجربه کمون نشأت گرفته‌اند.
ژاک الیزه روکلو، پیوتر کراپوتکین و ویلیام موریس به شیوه‌های گوناگون از آنارشسیم کلاسیک روی برگرداندند. ایشان خواستار برچیدن بساط ارزش مبادله و نظام کار دستمزدی بودند - و نه‌فقط دولت. دیگرانی چون پل لافارگ به آمیزه مضمون‌های فوق، تمرکززدایی از پهنه سیاست را افزودند. اینان متفکرانی انعطاف‌پذیر بودند اما در یک چیز اشتراک داشتند. جملگی سعی داشتند هم‌زمان به نفی سرمایه و دولت و همچنین ملت بیندیشند. در اینجا می‌توانیم اضافه کنیم که ایشان مسئله‌ای را پیش‌بینی کردند که بعدا کوجین کاراتانی [در کتاب «کانت-‌مارکس: دگرسنجی»] آن را صورت‌بندی کرد: مسئله وجه یا شیوه چهارمی برای مبادله که بیرون از دایره سرمایه و دولت و ملت باشد - اما برخلاف کاراتانی، ایده ایشان مبتنی بود بر تجربه تفکر در میدان عملِ کمون پاریس و نه برآمده از فلسفه کانت. راس به خواننده یادآور می‌شود که همه ایشان، ازجمله ویلیام موریس، اندیشمندانی پیشگام و آینده‌ساز بودند. برنامه ایشان ناظر به همبستگی بود، نه فقط با زندگان که با مردگان نیز، در راه مالکیت اشتراکی و قدرتِ تمرکززدایی‌شده به‌مثابه مناسب‌ترین صورت‌ها و قالب‌های اجتماعی برای شکوفاکردن تشریک مساعی در کار. ایشان کمیابی منابع را ]نه پدیده‌ای طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بلکه[ نتیجه کردوکار خود سرمایه می‌دانستند. روکلو، خصوصا، از منتقدانِ بی‌همتا و پیشگوی پدیده «کشت‌و‌صنعت»‌2 بود و نخستین نمونه آن را با چشم خود در غرب میانه آمریکا (ایالات شمال آمریکا از غرب اوهایو تا کوه‌های راکی) دیده بود.
روکلو و کراپوتکین هر دو جغرافی‌دان بودند و شاید بتوان گفت جغرافیای آنارشیستی کوششی بود برای رفع کاستی‌های تاریخ‌نگاری مارکسیستی. البته، همان‌طور که دیوید هاروی اخیرا تأکید کرده این‌دو آن‌قدرها با هم اختلاف ندارند. روکلو قسمی کارگاه آموزش دسته‌جمعی جغرافی به راه انداخت - که از نظر راس ریشه در کمون پاریس داشت. برخلاف جامعه‌شناسی اگوست کنت، جغرافیای مذکور علمی بود که خود را محدود به امور واقع اجتماعی نمی‌کرد بلکه به آن پیوستاری علاقه داشت که دانا هاروی (متفکر فمینیست چپ آمریکایی) «طبیعت-‌فرهنگ» می‌خواند. برخلاف آن دسته از آنارشیست‌ها (و سوسیالیست‌های مسیحی) که به مسئله تعاون از منظری احساسی یا اخلاقی می‌نگرند، هم روکلو و هم کراپوتکین به رفتارهای مبتنی بر تعاون و تشریک مساعی در هر دو پهنه طبیعت و جامعه علاقه داشتند. راس: «ایده همبستگی در روکلو و تأکید کراپوتکین بر کمک متقابل نه مبتنی بر خصلت اجتماعی مختص ابنای بشر یا عواطف و احساسات اخلاقی بلکه استوار بر تلقی جامع‌تری از هستی و حیات جانوری است که بر پیوستگی‌های میان عوالم بشری و طبیعی تأکید می‌کند» (134). موریس آن را «اخوت» نامید. این نگاه به هر تقدیر جهان‌‌بینی خاصی بود که ریشه در تجربه‌های پدیدآورندگان آن در زمینه کار گروهی و دسته‌جمعی داشت.
برخلاف تفکر تاریخ‌گرا، جهان‌بینی جغرافیانگر بالضروره فضاهای غیربشری را هم دربر می‌گیرد. روکلو می‌کوشید به جای محیط زیست (environment) در چارچوب «میلیو» (milieu) بیندیشد.3 طبیعت صرفا یکی از بسترها یا منبع‌های کنش اجتماعی آدم‌ها نیست. انسان، در این جهان‌بینی، همان طبیعت است که از خود آگاه شده است. وجود نوعی ما عبارت است از «خودآگاهیِ زمین» (138). روکلو، کراپوتکین و موریس را امروزه در مقام متفکران رشته «بوم‌شناسی» یا «بوم‌سازگاری» کشف کرده‌اند اما عموما به نقش مهم کمون پاریس در اندیشه و کنش ایشان اشاره نمی‌شود. نکته‌ای که کریستین راس با تهور تمام بر آن انگشت نهاده است. اینان متفکرانی هوادار فلسفه عمل و اهل پیکار بودند نه اندیشه‌ورزانی محدود به سیر انفس، اما عمل‌شان در جهان استوار بر کارگروهی و آموزشی بود و نه به سبک مبارزات مسلحانه. به یک معنی، ایشان نه به محیط زیست کار داشتند و نه به بوم‌سازگاری، چراکه آن جهان‌بینی‌ها متضمن قسمی کل‌نگری و مبتنی بر تعمقی منفعلانه‌اند. شاید بتوان ایشان را نوع خاصی از متفکران «آنتروپوسن» تلقی کرد.4
تعالیم ایشان بیرون از حیطه آکادمی و انواع و اقسام تقسیم کار قرار داشت. از این‌رو، اینان از نوعی «توانایی تقریبا بالزاکی» برخوردار بودند. تواناییِ «به‌هم‌وصل‌‌کردن لایه‌های کثیر واقعیتی پیچیده و تودرتو» (136). و شاید ما امروز دقیقا به همین نوع «علم- عمل» نیاز داشته باشیم.
پي‌نوشت‌ها:
[1] Eugène Edine Pottier از اعضای شورای شهرداری کمون - او از سوسیالیست‌های انقلابی بود، شعر می‌گفت و کارگر ترابری و فراماسون بود.
[2] یعنی تجاری‌شدن صنایع کشاورزی بر اثر پیشرفت تکنولوژی و نفوذ آن به عرصه کشاورزی
[3] «میلیو» مرکب از mi به معنای «میان» و lieu به معنای «جا» یا «مکان» در مجموع معنایی نزدیک به «محیط زیست» دارد، منتها شامل وجه «مدیومی» آن هم می‌شود.
[4] Anthropocene به گفته ضرب‌کنندگان این اصطلاح، «آنتروپوسن، به دورانی اطلاق می‌شود که زمانی آغاز شده است که فعالیت‌های بشری رفته‌رفته تأثیری مهم و معنی‌دار بر اکوسیستم‌های کره زمین در مقیاسی جهان‌گستر یافتند. «آنتروپوسن» ترکیبی است از «آنتروپوس» (در یونانی به معنای «انسان») و پسوند cane به معنای «نو» که در زمین‌شناسی به دوره حاضر اطلاق می‌شود.
منبع: ورسو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.