|

فروپاشی قدرت در خاورمیانه

فرشید جعفری . استادیار روابط بین‌الملل

آسیای غربی که سر‌درِ آن خاورمیانه ثبت شده است و به این نام مشهور است، محدوده‌ای در سیاست بین‌الملل را شامل می‌شود که هرچند به‌سهولت می‌توان درکش کرد؛ اما به‌سختی می‌توان فهمید. دریافتن معنا از نمودهای خاورمیانه، آن هم از چشم‌انداز سیاست بین‌الملل، دشوار است.
تنها کاری که از دست روزنامه‌نگاران و تحلیلگران حرفه‌ای سیاست بین‌الملل برمی‌آید، عرضه فهم مقدماتی و سمانتیک از خاورمیانه است؛ فهمی که تنها می‌تواند زمینه‌های فهم صادق را فراهم آورد. خاورمیانه به روایت تفسیرگرایان متنی‌ است که از چشم‌انداز‌های گوناگون خوانده می‌شود، گزاره‌های آن به عناصر تشکیل‌دهنده‌اش تجزیه و ترکیب می‌شود و مفاهیم و اصطلاحات آن به‌طور دقیق از یکدیگر جدا و معنی می‌شوند. این فرایند در راستای درک خاورمیانه انجام می‌گیرد که چندان هم دشوار به‌نظر نمی‌رسد. پیچیدگی و دشواری زمانی خود را نشان می‌دهد که تلاشی جهت فهم خاورمیانه انجام پذیرد. نمودهای متعددی را می‌توان در خاورمیانه یافت؛ اما تنها نمودی که در طول تاریخ سیاست بین‌الملل در این منطقه از جهان به‌چشم می‌آید، نمود جنگ است. فارغ از دلایل و علل جنگ به‌طورکلی که بخش عمده‌ای از ادبیات نظری علوم اجتماعی به‌طور اعم و ادبیات سیاست بین‌الملل را شکل می‌دهد، فهمی که از نمود جنگ در خاورمیانه عرضه شده است، فهمی مقدماتی و سمانتیک است. فهمی که تنها مدلل‌کردن جنگ را مقصود خود قرار داده و با فانوس اثبات‌گرایانه در جست‌وجوی علل جنگ می‌گردد. بسته به اینکه جست‌وجوی تحلیل جنگ براساس چه سطحی انجام می‌گیرد، درک‌های متفاوتی از این نمود متعارف خواهیم داشت. فارغ از کشمکش‌های مزمن دولت خودگردان فلسطین و اسرائیل و بعضا لبنان و اسرائیل، روزگاری را سپری می‌کنیم که نمود جنگ در دو حوزه مختلف در این منطقه در جریان است: جنگ عربستان علیه یمن و جنگ روسیه علیه داعش در خاک سوریه.
تحلیلگران، جنگ عربستان علیه یمن را این‌گونه مدلل می‌کنند که ایالات متحده دیگر درصدد مداخله مستقیم نیست. حل مشکلات منطقه‌ای را زین‌پس باید به بازیگران عمده منطقه‌ای واگذار کرد. عربستان از این منظر، نایب ایالات متحده در اقدام نظامی علیه یمن بوده است. اینکه مناطقی از یمن، ازجمله «جیزان» و «عسیر» و «نجران» مملو از میدان‌های نفتی است که این امر قدر و ارزش یمن را نزد عربستان فزونی بخشیده است یا اینکه عربستان به‌دلیل اوج‌گیری قدرت ایران در خاورمیانه به‌دنبال توافق هسته‌ای با قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل، دل مشغول افول قدرت خویش است. حمله به یمن صرفا جهت اعلام این نکته است که عربستان همچنان قدرت اول منطقه است. نمود دیگر جنگ، اقدام نظامی روسیه در سوریه است که به‌دنبال اقدامات تروریستی در پاریس، فرانسه و بریتانیا نیز به روسیه پیوستند. تحلیلگران می‌گویند دلیل اقدام نظامی روسیه در خاورمیانه را باید در دکترین نظامی شخص رئیس‌جمهوری سوریه جست‌وجو کرد. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اتفاق‌ نظری در مجموعه حاکمیت روسیه حاصل شد، مبنی‌بر اینکه قدرت هسته‌ای روسیه باید مانند گذشته تداوم یابد. روسیه باید ابتکار عمل را به‌عنوان یک قدرت بزرگ در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین در خاورمیانه به‌دست گیرد و در همه وجوه سیاست بین‌الملل، فعالیت خود را تداوم ببخشد. رنگ لنز چشم روسیه با رنگ لنز چشم اتحاد جماهیر شوروی تفاوتی نخواهد داشت. روسیه دل‌مشغول هژمونی منطقه‌ای‌ است و در‌نتیجه دل‌نگران واگرایی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی بلوک شوروی پیشین است. در‌این‌میان آنچه روسیه را آزار می‌دهد، تمایل اوکراین و گرجستان در پیوستن به اتحادیه اروپا و ناتو است؛ بنابراین، دلیل اقدام نظامی روسیه علیه داعش را باید در راستای حفظ ادراک قدرت بزرگ‌بودن روسیه در مجموعه حاکمیت روسیه تحلیل کرد. این اقدام همچنین پیامی است به ایالات متحده آمریکا جهت شناسایی آن کشور به‌عنوان یک قدرت بزرگ.
سوریه محل تقابل ایالات متحده و روسیه است. دلیل این امر قطعنامه‌های تحریمی شورای امنیت علیه «بشار اسد»، رئیس‌جمهوری سوریه، است که سه مرتبه با وتوی روسیه مواجه شده است. با مدلل‌کردن جنگ در خاورمیانه، براساس اهداف دولت‌های منطقه و فرامنطقه‌ای درک سیاسی خاورمیانه حاصل خواهد شد؛ ولی فهم سیاسی خاورمیانه برای دریافتن معنای جنگ در هاله‌ای از ابهام قرار خواهد گرفت.
اما چگونه می‌توان معنای نمود جنگ در خاورمیانه را فهمید؟ با تأمل در گزاره‌های زیر شاید بتوان به این پرسش پاسخ گفت؛ جایی که قدرت با شدت وجود داشته باشد، توسل به زور نظامی محلی از اِعراب نخواهد داشت. وجود نظم دال بر وجود قدرت است و وجود زور و توسل به آن دال بر فروپاشی نظم حاصله از قدرت است. دولت‌های قدرتمند نیازی به استفاده از قدرت ندارند. عدم توسل به زور، دکترین کشورهای قدرتمند است.
فهم صادق جنگ در خاورمیانه و بی‌نظمی‌های متعارف موجود در این منطقه را باید در فروپاشی قدرت جست‌وجو کرد. این فروپاشی قدرت زمانی حادث شد که ایالات متحده آمریکا سرزمین خاورمیانه یا به‌تعبیر درست، آسیای غربی را ترک گفت. جنگ و توسل به زور نظامی در خاورمیانه تا برقراری مجدد قدرت نمود برجسته این منطقه خواهد بود.

آسیای غربی که سر‌درِ آن خاورمیانه ثبت شده است و به این نام مشهور است، محدوده‌ای در سیاست بین‌الملل را شامل می‌شود که هرچند به‌سهولت می‌توان درکش کرد؛ اما به‌سختی می‌توان فهمید. دریافتن معنا از نمودهای خاورمیانه، آن هم از چشم‌انداز سیاست بین‌الملل، دشوار است.
تنها کاری که از دست روزنامه‌نگاران و تحلیلگران حرفه‌ای سیاست بین‌الملل برمی‌آید، عرضه فهم مقدماتی و سمانتیک از خاورمیانه است؛ فهمی که تنها می‌تواند زمینه‌های فهم صادق را فراهم آورد. خاورمیانه به روایت تفسیرگرایان متنی‌ است که از چشم‌انداز‌های گوناگون خوانده می‌شود، گزاره‌های آن به عناصر تشکیل‌دهنده‌اش تجزیه و ترکیب می‌شود و مفاهیم و اصطلاحات آن به‌طور دقیق از یکدیگر جدا و معنی می‌شوند. این فرایند در راستای درک خاورمیانه انجام می‌گیرد که چندان هم دشوار به‌نظر نمی‌رسد. پیچیدگی و دشواری زمانی خود را نشان می‌دهد که تلاشی جهت فهم خاورمیانه انجام پذیرد. نمودهای متعددی را می‌توان در خاورمیانه یافت؛ اما تنها نمودی که در طول تاریخ سیاست بین‌الملل در این منطقه از جهان به‌چشم می‌آید، نمود جنگ است. فارغ از دلایل و علل جنگ به‌طورکلی که بخش عمده‌ای از ادبیات نظری علوم اجتماعی به‌طور اعم و ادبیات سیاست بین‌الملل را شکل می‌دهد، فهمی که از نمود جنگ در خاورمیانه عرضه شده است، فهمی مقدماتی و سمانتیک است. فهمی که تنها مدلل‌کردن جنگ را مقصود خود قرار داده و با فانوس اثبات‌گرایانه در جست‌وجوی علل جنگ می‌گردد. بسته به اینکه جست‌وجوی تحلیل جنگ براساس چه سطحی انجام می‌گیرد، درک‌های متفاوتی از این نمود متعارف خواهیم داشت. فارغ از کشمکش‌های مزمن دولت خودگردان فلسطین و اسرائیل و بعضا لبنان و اسرائیل، روزگاری را سپری می‌کنیم که نمود جنگ در دو حوزه مختلف در این منطقه در جریان است: جنگ عربستان علیه یمن و جنگ روسیه علیه داعش در خاک سوریه.
تحلیلگران، جنگ عربستان علیه یمن را این‌گونه مدلل می‌کنند که ایالات متحده دیگر درصدد مداخله مستقیم نیست. حل مشکلات منطقه‌ای را زین‌پس باید به بازیگران عمده منطقه‌ای واگذار کرد. عربستان از این منظر، نایب ایالات متحده در اقدام نظامی علیه یمن بوده است. اینکه مناطقی از یمن، ازجمله «جیزان» و «عسیر» و «نجران» مملو از میدان‌های نفتی است که این امر قدر و ارزش یمن را نزد عربستان فزونی بخشیده است یا اینکه عربستان به‌دلیل اوج‌گیری قدرت ایران در خاورمیانه به‌دنبال توافق هسته‌ای با قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل، دل مشغول افول قدرت خویش است. حمله به یمن صرفا جهت اعلام این نکته است که عربستان همچنان قدرت اول منطقه است. نمود دیگر جنگ، اقدام نظامی روسیه در سوریه است که به‌دنبال اقدامات تروریستی در پاریس، فرانسه و بریتانیا نیز به روسیه پیوستند. تحلیلگران می‌گویند دلیل اقدام نظامی روسیه در خاورمیانه را باید در دکترین نظامی شخص رئیس‌جمهوری سوریه جست‌وجو کرد. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اتفاق‌ نظری در مجموعه حاکمیت روسیه حاصل شد، مبنی‌بر اینکه قدرت هسته‌ای روسیه باید مانند گذشته تداوم یابد. روسیه باید ابتکار عمل را به‌عنوان یک قدرت بزرگ در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین در خاورمیانه به‌دست گیرد و در همه وجوه سیاست بین‌الملل، فعالیت خود را تداوم ببخشد. رنگ لنز چشم روسیه با رنگ لنز چشم اتحاد جماهیر شوروی تفاوتی نخواهد داشت. روسیه دل‌مشغول هژمونی منطقه‌ای‌ است و در‌نتیجه دل‌نگران واگرایی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی بلوک شوروی پیشین است. در‌این‌میان آنچه روسیه را آزار می‌دهد، تمایل اوکراین و گرجستان در پیوستن به اتحادیه اروپا و ناتو است؛ بنابراین، دلیل اقدام نظامی روسیه علیه داعش را باید در راستای حفظ ادراک قدرت بزرگ‌بودن روسیه در مجموعه حاکمیت روسیه تحلیل کرد. این اقدام همچنین پیامی است به ایالات متحده آمریکا جهت شناسایی آن کشور به‌عنوان یک قدرت بزرگ.
سوریه محل تقابل ایالات متحده و روسیه است. دلیل این امر قطعنامه‌های تحریمی شورای امنیت علیه «بشار اسد»، رئیس‌جمهوری سوریه، است که سه مرتبه با وتوی روسیه مواجه شده است. با مدلل‌کردن جنگ در خاورمیانه، براساس اهداف دولت‌های منطقه و فرامنطقه‌ای درک سیاسی خاورمیانه حاصل خواهد شد؛ ولی فهم سیاسی خاورمیانه برای دریافتن معنای جنگ در هاله‌ای از ابهام قرار خواهد گرفت.
اما چگونه می‌توان معنای نمود جنگ در خاورمیانه را فهمید؟ با تأمل در گزاره‌های زیر شاید بتوان به این پرسش پاسخ گفت؛ جایی که قدرت با شدت وجود داشته باشد، توسل به زور نظامی محلی از اِعراب نخواهد داشت. وجود نظم دال بر وجود قدرت است و وجود زور و توسل به آن دال بر فروپاشی نظم حاصله از قدرت است. دولت‌های قدرتمند نیازی به استفاده از قدرت ندارند. عدم توسل به زور، دکترین کشورهای قدرتمند است.
فهم صادق جنگ در خاورمیانه و بی‌نظمی‌های متعارف موجود در این منطقه را باید در فروپاشی قدرت جست‌وجو کرد. این فروپاشی قدرت زمانی حادث شد که ایالات متحده آمریکا سرزمین خاورمیانه یا به‌تعبیر درست، آسیای غربی را ترک گفت. جنگ و توسل به زور نظامی در خاورمیانه تا برقراری مجدد قدرت نمود برجسته این منطقه خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.