|

مدرن‌ترین متن فارسی

مهرداد احمدی‌شیخانی

متأسفانه هیچ‌وقت نتوانسته‌ام یک داستان یا رمان ایرانی را تا آخر بخوانم مگر به‌زور پس‌گردنی به ذهن ناراضی‌ام (یکی از این داستان‌ها که به‌زور پس‌گردنی تا آخر خواندم، سووشون بود). نه حتی کلیدر نه جای خالی سلوچ و نه قبل‌ترهای آن، سگ ولگرد یا تنگسیر. نه با هدایت و نه چوبک و نه دانشور و نه این آخری‌ها که گاهی به گمان منِ خواننده، زور می‌زنند برای مردگان سمفونی بنویسند. به جایش از خواندن ادبیات کهن خودمان مثلا «تاریخ بیهقی» سیر نمی‌شوم. از خواندن کارهای آن‌وری‌ها هم، مثلا «روبر مرل» یا «کوئستلر»، کوندرا یا فوئنتس. آنچه در اینهایی که با لذت می‌خوانم و می‌بلعم هست و در آنها نیست، زوری است که آنها می‌زنند تا خوب بنویسند و زوری نیست که اینها برای خوب‌نوشتن بزنند. وقتی «تاریخ بیهقی» می‌خوانم یا «سفر به مادراپور»، هیچ زورزدنی برای وضع حمل نمی‌بینم. مثل داستان‌ها و رمان‌های نویسندگان امروزمان نیست که برای وضع حمل، متوسل به سزارین شوند و آخرش سقط جنین کنند. رودربایستی که ندارم؛ کافکا که می‌خوانم، دیگر صادق هدایت به خاک‌بازی می‌ماند یا اشتن بک که می‌خوانم یا همینگوی، دیگر چوبک به خاله‌بازی شبیه می‌شود. قصدم توهین و تحقیر نیست اما «تاریخ بیهقی» که می‌خوانم یا حتی «حسین کرد شبستری»، «ابراهیم در آتش» که می‌خوانم یا «افسانه نیما»، ادا نمی‌بینم. وقتی یکی داستان یا رمان ایرانی را به من پیشنهاد می‌کند، برای خواندن، ناخودآگاه گارد می‌گیرم. در پس ذهنم این است که باز باید به‌ زور کتک، داستانی را تا آخر بخوانم. آخر چشمم آب نمی‌خورد خب! از بس که سزارین می‌بینم.
چند سال پیش در دانشگاهی، تصویرسازی تدریس می‌کردم. جلسه اول بعد از مقدمه‌ای و گفت‌وگوهایی که به شرح مسیری که تا آخر ترم طی خواهیم کرد، گذشت، از دانشجویان خواستم برای جلسه بعد «داستان بر دارکردن حسنک وزیر» از کتاب «تاریخ بیهقی» را بخوانند، که قرار است این داستان را تصویرسازی کنیم. جلسه بعد که دانشجویانم به کلاس آمدند، تنها چیزی که دیدم، اعتراض بود که «این چه بود که گفتید بخوانیم؟ این را که نمی‌شود فهمید چه نوشته!». تقریبا همه همان پاراگراف اول را که خوانده، متن را به کناری انداخته و باقی‌اش را نخوانده‌بودند. آنجا که شروع می‌کند به نوشتن این داستان که:
«فصلی خواهم نبشت در ابتدای این حالِ بر‌دارکردن این مرد و پس به شرح قصه شد امروز که من این قصه آغاز می‌کنم، در ذی‌الحجه سنه خمسین و اربعمائه، در فرّح روزگار سلطان معظّم، ابوشجاع فرخزاد بن ناصر دین‌الله، اَطالَ‌اللهُ بقائَه، از این قوم که من سخن خواهم راند یک دو تن زنده‌اند، در گوشه‌‌ای افتاده و خواجه بوسهل زوزنی چند سال است تا گذشته شده است و به پاسخِ آن که از وی رفت گرفتار. و ما را با آن کار نیست - هرچند مرا از وی بد آمد- به هیچ‌حال. چه، عمر من به شصت و پنج آمده و بر اثر وی می‌‌بباید رفت و در تاریخی که می‌کنم سخنی نرانم که آن به تعصبی و تربُّدی کشد و خوانندگان این تصنیف گویند: «شرم باد این پیر را!» بلکه آن گویم که تا خوانندگان با من اندر این موافقت کنند و طعنی نزنند». بهشان حق دادم که گله کنند ولی گفتم مشکل شما در خواندن این متن، سعی در فهمیدن معنی کلمات بوده است. برای همین از همه خواستم چشمانشان را ببندند تا من «داستان ‌بر‌ دارکردن حسنک» را برایشان بخوانم و آنها فقط گوش کنند. چشم‌ها را که بستند و شروع به خواندن کردم، آرام‌آرام متن در ذهنشان روان شد. چند پاراگرافی که خواندم، از آنها خواستم شروع کنند حسشان را از آنچه داستان گفته روی کاغذ بیاورند و آن حس را تصویر کنند. چند جلسه گذشت و داستان به پایان رسید، اما در ادامه دیگر کسی نمی‌گفت داستان را نفهمیده است. داستان حسادت‌ها، توطئه‌ها، قدرت‌طلبی‌ها و همه آنچه برای همه ما آشناست. داستان اینکه چگونه برای به پایین‌کشیدن یکی و بالا‌بردنش از چوبه ‌دار صحنه‌آرایی می‌شود، دسیسه چیده می‌شود. صحنه‌آرایی می‌شود تا مردم باور کنند که حق «حسنک» بر‌دارشدن است. داستان، صحنه‌گردانانی دارد، نقشه‌ها کشیده می‌شود و نفرت و کینه را در عریان‌ترین شکلش به تماشا می‌گذارد. قصه که تمام شد، هیچ‌کس نگفت آن ‌را نفهمیده است. همه با آن همراه شده بودند. با هم از نیشابور تا غزنین رفته بودند. داستانی بسیار آشنا که انگار همین دیروز اتفاق افتاده است. داستان قدرت‌طلبی و حذف دیگری به هر حیله و نیرنگ.
تاریخ بیهقی را که می‌خوانم، زورزدن را در آن نمی‌بینم. راحت است. ادا در نمی‌آورد. خود را به رخ نمی‌کشد. قصد ندارد روی کسی را کم کند. از داستان تکراری قدرت می‌گوید، ولی تکراری نمی‌گوید. قرن‌هاست که از نوشتنش می‌گذرد ولی به گمان من مدرن‌ترین متن فارسی است.

متأسفانه هیچ‌وقت نتوانسته‌ام یک داستان یا رمان ایرانی را تا آخر بخوانم مگر به‌زور پس‌گردنی به ذهن ناراضی‌ام (یکی از این داستان‌ها که به‌زور پس‌گردنی تا آخر خواندم، سووشون بود). نه حتی کلیدر نه جای خالی سلوچ و نه قبل‌ترهای آن، سگ ولگرد یا تنگسیر. نه با هدایت و نه چوبک و نه دانشور و نه این آخری‌ها که گاهی به گمان منِ خواننده، زور می‌زنند برای مردگان سمفونی بنویسند. به جایش از خواندن ادبیات کهن خودمان مثلا «تاریخ بیهقی» سیر نمی‌شوم. از خواندن کارهای آن‌وری‌ها هم، مثلا «روبر مرل» یا «کوئستلر»، کوندرا یا فوئنتس. آنچه در اینهایی که با لذت می‌خوانم و می‌بلعم هست و در آنها نیست، زوری است که آنها می‌زنند تا خوب بنویسند و زوری نیست که اینها برای خوب‌نوشتن بزنند. وقتی «تاریخ بیهقی» می‌خوانم یا «سفر به مادراپور»، هیچ زورزدنی برای وضع حمل نمی‌بینم. مثل داستان‌ها و رمان‌های نویسندگان امروزمان نیست که برای وضع حمل، متوسل به سزارین شوند و آخرش سقط جنین کنند. رودربایستی که ندارم؛ کافکا که می‌خوانم، دیگر صادق هدایت به خاک‌بازی می‌ماند یا اشتن بک که می‌خوانم یا همینگوی، دیگر چوبک به خاله‌بازی شبیه می‌شود. قصدم توهین و تحقیر نیست اما «تاریخ بیهقی» که می‌خوانم یا حتی «حسین کرد شبستری»، «ابراهیم در آتش» که می‌خوانم یا «افسانه نیما»، ادا نمی‌بینم. وقتی یکی داستان یا رمان ایرانی را به من پیشنهاد می‌کند، برای خواندن، ناخودآگاه گارد می‌گیرم. در پس ذهنم این است که باز باید به‌ زور کتک، داستانی را تا آخر بخوانم. آخر چشمم آب نمی‌خورد خب! از بس که سزارین می‌بینم.
چند سال پیش در دانشگاهی، تصویرسازی تدریس می‌کردم. جلسه اول بعد از مقدمه‌ای و گفت‌وگوهایی که به شرح مسیری که تا آخر ترم طی خواهیم کرد، گذشت، از دانشجویان خواستم برای جلسه بعد «داستان بر دارکردن حسنک وزیر» از کتاب «تاریخ بیهقی» را بخوانند، که قرار است این داستان را تصویرسازی کنیم. جلسه بعد که دانشجویانم به کلاس آمدند، تنها چیزی که دیدم، اعتراض بود که «این چه بود که گفتید بخوانیم؟ این را که نمی‌شود فهمید چه نوشته!». تقریبا همه همان پاراگراف اول را که خوانده، متن را به کناری انداخته و باقی‌اش را نخوانده‌بودند. آنجا که شروع می‌کند به نوشتن این داستان که:
«فصلی خواهم نبشت در ابتدای این حالِ بر‌دارکردن این مرد و پس به شرح قصه شد امروز که من این قصه آغاز می‌کنم، در ذی‌الحجه سنه خمسین و اربعمائه، در فرّح روزگار سلطان معظّم، ابوشجاع فرخزاد بن ناصر دین‌الله، اَطالَ‌اللهُ بقائَه، از این قوم که من سخن خواهم راند یک دو تن زنده‌اند، در گوشه‌‌ای افتاده و خواجه بوسهل زوزنی چند سال است تا گذشته شده است و به پاسخِ آن که از وی رفت گرفتار. و ما را با آن کار نیست - هرچند مرا از وی بد آمد- به هیچ‌حال. چه، عمر من به شصت و پنج آمده و بر اثر وی می‌‌بباید رفت و در تاریخی که می‌کنم سخنی نرانم که آن به تعصبی و تربُّدی کشد و خوانندگان این تصنیف گویند: «شرم باد این پیر را!» بلکه آن گویم که تا خوانندگان با من اندر این موافقت کنند و طعنی نزنند». بهشان حق دادم که گله کنند ولی گفتم مشکل شما در خواندن این متن، سعی در فهمیدن معنی کلمات بوده است. برای همین از همه خواستم چشمانشان را ببندند تا من «داستان ‌بر‌ دارکردن حسنک» را برایشان بخوانم و آنها فقط گوش کنند. چشم‌ها را که بستند و شروع به خواندن کردم، آرام‌آرام متن در ذهنشان روان شد. چند پاراگرافی که خواندم، از آنها خواستم شروع کنند حسشان را از آنچه داستان گفته روی کاغذ بیاورند و آن حس را تصویر کنند. چند جلسه گذشت و داستان به پایان رسید، اما در ادامه دیگر کسی نمی‌گفت داستان را نفهمیده است. داستان حسادت‌ها، توطئه‌ها، قدرت‌طلبی‌ها و همه آنچه برای همه ما آشناست. داستان اینکه چگونه برای به پایین‌کشیدن یکی و بالا‌بردنش از چوبه ‌دار صحنه‌آرایی می‌شود، دسیسه چیده می‌شود. صحنه‌آرایی می‌شود تا مردم باور کنند که حق «حسنک» بر‌دارشدن است. داستان، صحنه‌گردانانی دارد، نقشه‌ها کشیده می‌شود و نفرت و کینه را در عریان‌ترین شکلش به تماشا می‌گذارد. قصه که تمام شد، هیچ‌کس نگفت آن ‌را نفهمیده است. همه با آن همراه شده بودند. با هم از نیشابور تا غزنین رفته بودند. داستانی بسیار آشنا که انگار همین دیروز اتفاق افتاده است. داستان قدرت‌طلبی و حذف دیگری به هر حیله و نیرنگ.
تاریخ بیهقی را که می‌خوانم، زورزدن را در آن نمی‌بینم. راحت است. ادا در نمی‌آورد. خود را به رخ نمی‌کشد. قصد ندارد روی کسی را کم کند. از داستان تکراری قدرت می‌گوید، ولی تکراری نمی‌گوید. قرن‌هاست که از نوشتنش می‌گذرد ولی به گمان من مدرن‌ترین متن فارسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.