گرفتار تورم تولید عکس نشویم
کیارنگ علایی. عکاس
عکاسی ازطریق دوربین موبایل، بهعنوان عضوی پذیرفتهشده در نظام اجتماعی به جای شخصیت متجاوز دوربینهای اسالآر، همه رعب و اضطرابی را که حاصل واکنش طبیعی آدمها در مقابل ثبتوضبط زندگیشان با آن دوربین جدی و موقر بود، کنار زده و نامحرمیت میان دوربین و موضوع را کمرنگ کرده است. این مسئله، در کشورهایی مثل ایران که عکاسی مستند اجتماعی در آن بینهایت سخت است، اهمیت زیادی دارد. داشتن یک گوشی تلفن همراه در دست، نیاز به مجوز حمل دوربین حرفهای را کنار میزند و از آنجا که در بستر اجتماعی نیز شخصیتها و سوژههای انسانی، اغلب خودشان نیز گوشی تلفن همراهی دارند، از جهت روانی پذیرای این وسیله بهعنوان یک ضبطکننده عادی زندگی روزمرهشان هستند و از سوژهشدن در مقابل این دوربین، کمتر احساس خطر میکنند.
نکته دیگر آنکه تصاویر موبایلی در زندگی امروز، خیلی زود نقش افسونگرانه خود را در محدودشدن به دسته عکسهای سلفی و یادگاری کنار زده و به یک مشاهدهگر بیادعا بدل گشته که سرعت و کیفیت حضورش در صحنههای اجتماعی مثالزدنی است و درست به خاطر همین کیفیت است که مصرفکنندگان این دوربین میتوانند اخبار تصویری را سریعتر از خبرگزاریها مخابره کنند و اتفاقات مهم، زودتر دیده شوند. بهاینترتیب، این وسیله خیلی زود به وسیلهای برای آرمانهای ذهنی عکاس و صفبندی ایدههای جامعهشناسانه او تبدیل شده است؛ ابزاری که صمیمیت و بیآلایشی آن در برخورد با صحنه و پرهیز از عوامل فریبنده، به روش کار برادران کافمن، خانم اسویلوا و ژیگا ورتوف بزرگ در ابتدای قرن گذشته بیشباهت نیست. چه بسیار مجموعههایی که این روزها به دست عکاسان موبایلی خلق میشود و بارها و بارها از انواع مشابه خود در رسته عکاسی با دوربین حرفهای، نافذتر و تاثیرگذارتر است. انگار این دوربین میتواند تا اعماق زندگی آدمها پیش برود و کسی جلودارش نیست. نکته دیگر مصونماندن عکسهای موبایلی از خطر بایگانیشدن و فراموششدن است، این عکسها روانه محیطهای مجازی شده، دیده و ذخیره
میشوند.
اما آنچه در این میان مهم است، پرهیز از سادهانگاری است: این ابزار اگرچه بسیار ساده و بیتکلف شده؛ اما بالاخره یک دوربین است شبیه دوربینهای دیگر. فقط فرقش این است که داخل یک تلفن همراه جاسازی شده؛ اما همچون هر دوربین دیگری نحوه کاربری دارد و قرار نیست چون یک دوربینِ در دسترس و ضمیمهشده به تلفنمان، هر چیز بیربط و پیشپاافتادهای را به خوردَش بدهیم و صرفا به دلیل لایکهایی که در فضاهای مجازی دریافت میکند، متر و میزانمان را نسبت به تولید عکس خوب از دست بدهیم. انسان تنها موجودی است که نسبت به گذر زمان دارای ادراک است و بهایندلیل، بیشتر از همه در رنجِ ازدستدادن زمان است. عکاسی، بازیکردن با مفهوم مرگ است، بهتعویقانداختن تقدیر محتوم لحظههایی است بیآنکه بدرخشند، بیآنکه معتبر شوند یا به آنها توجه شود، نزدیک است که به فراموشی سپرده شوند. عکس پذیرای آن چیزی است که آماده میراندَنَش میشویم تا به این صورت، واقعیت او را دگرگون کنیم. با این اوصاف، چه با دوربین موبایل و چه با دوربین حرفهایمان، کمی تأمل کنیم و گرفتار تورم تولید عکس در دنیای امروز نشویم.
عکاسی ازطریق دوربین موبایل، بهعنوان عضوی پذیرفتهشده در نظام اجتماعی به جای شخصیت متجاوز دوربینهای اسالآر، همه رعب و اضطرابی را که حاصل واکنش طبیعی آدمها در مقابل ثبتوضبط زندگیشان با آن دوربین جدی و موقر بود، کنار زده و نامحرمیت میان دوربین و موضوع را کمرنگ کرده است. این مسئله، در کشورهایی مثل ایران که عکاسی مستند اجتماعی در آن بینهایت سخت است، اهمیت زیادی دارد. داشتن یک گوشی تلفن همراه در دست، نیاز به مجوز حمل دوربین حرفهای را کنار میزند و از آنجا که در بستر اجتماعی نیز شخصیتها و سوژههای انسانی، اغلب خودشان نیز گوشی تلفن همراهی دارند، از جهت روانی پذیرای این وسیله بهعنوان یک ضبطکننده عادی زندگی روزمرهشان هستند و از سوژهشدن در مقابل این دوربین، کمتر احساس خطر میکنند.
نکته دیگر آنکه تصاویر موبایلی در زندگی امروز، خیلی زود نقش افسونگرانه خود را در محدودشدن به دسته عکسهای سلفی و یادگاری کنار زده و به یک مشاهدهگر بیادعا بدل گشته که سرعت و کیفیت حضورش در صحنههای اجتماعی مثالزدنی است و درست به خاطر همین کیفیت است که مصرفکنندگان این دوربین میتوانند اخبار تصویری را سریعتر از خبرگزاریها مخابره کنند و اتفاقات مهم، زودتر دیده شوند. بهاینترتیب، این وسیله خیلی زود به وسیلهای برای آرمانهای ذهنی عکاس و صفبندی ایدههای جامعهشناسانه او تبدیل شده است؛ ابزاری که صمیمیت و بیآلایشی آن در برخورد با صحنه و پرهیز از عوامل فریبنده، به روش کار برادران کافمن، خانم اسویلوا و ژیگا ورتوف بزرگ در ابتدای قرن گذشته بیشباهت نیست. چه بسیار مجموعههایی که این روزها به دست عکاسان موبایلی خلق میشود و بارها و بارها از انواع مشابه خود در رسته عکاسی با دوربین حرفهای، نافذتر و تاثیرگذارتر است. انگار این دوربین میتواند تا اعماق زندگی آدمها پیش برود و کسی جلودارش نیست. نکته دیگر مصونماندن عکسهای موبایلی از خطر بایگانیشدن و فراموششدن است، این عکسها روانه محیطهای مجازی شده، دیده و ذخیره
میشوند.
اما آنچه در این میان مهم است، پرهیز از سادهانگاری است: این ابزار اگرچه بسیار ساده و بیتکلف شده؛ اما بالاخره یک دوربین است شبیه دوربینهای دیگر. فقط فرقش این است که داخل یک تلفن همراه جاسازی شده؛ اما همچون هر دوربین دیگری نحوه کاربری دارد و قرار نیست چون یک دوربینِ در دسترس و ضمیمهشده به تلفنمان، هر چیز بیربط و پیشپاافتادهای را به خوردَش بدهیم و صرفا به دلیل لایکهایی که در فضاهای مجازی دریافت میکند، متر و میزانمان را نسبت به تولید عکس خوب از دست بدهیم. انسان تنها موجودی است که نسبت به گذر زمان دارای ادراک است و بهایندلیل، بیشتر از همه در رنجِ ازدستدادن زمان است. عکاسی، بازیکردن با مفهوم مرگ است، بهتعویقانداختن تقدیر محتوم لحظههایی است بیآنکه بدرخشند، بیآنکه معتبر شوند یا به آنها توجه شود، نزدیک است که به فراموشی سپرده شوند. عکس پذیرای آن چیزی است که آماده میراندَنَش میشویم تا به این صورت، واقعیت او را دگرگون کنیم. با این اوصاف، چه با دوربین موبایل و چه با دوربین حرفهایمان، کمی تأمل کنیم و گرفتار تورم تولید عکس در دنیای امروز نشویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.