۲۸ دی ۱۳۹۴ ۰۰:۰۰

سیری در تاریخ شطرنج

مهران حق‌شناس*

شطرنج معرب واژه فارسی «چترنگ» است. در زبان پهلوی به آن «چترهنگ» گفته می‌شد که به معنی چهار رده سپاه: 1- اسب‌سواران 2- فیل‌سواران 3- ارابه‌داران و 4- پیادگان بود. درباره پیدایش این بازی عقاید و نظرات گوناگونی وجود دارد. مورخان و نظریه‌پردازان شرق و غرب بر پایه شواهد و اسناد و یافته‌های باستانی و همچنین با استناد به اساطیر و روایات، ادعاهای متفاوتی را درباره زادگاه و قدمت این بازی عنوان کرده‌اند. بسیاری از این روایات، جنبه افسانه‌ای دارند و بیشتر از حیث قصه‌پردازی جلب توجه می‌کنند. با وجود پژوهش‌های بسیاری که انجام شده، تاریخ اولیه و قطعی ابداع شطرنج بر کسی معلوم نیست، ولی با وجود این محققان و تاریخ‌نگاران در کهنسال‌بودن آن اتفاق نظر دارند. ملل بسیاری خود را مدعی ابداع این بازی می‌دانند. چینی‌ها با داشتن تمدن 40هزارساله معتقدند هر آنچه اکنون به عنوان فرهنگ و هنر (از‌جمله شطرنج) در دسترس بشر است، ماحصل تمدن آنهاست. هندیان نیز چنین ادعاهایی دارند و حتی معتقدند طبق روایات اساطیری، آفرینش اولین انسان در سرزمین آنها اتفاق افتاده است. در هند روایات و حکایات بسیاری درباره شطرنج وجود دارد که قدیمی‌ترین آنها مربوط است به سلسله حکومت سوباندهو از حکام اودایانا در قرن ششم میلادی که این دوران مقارن است با حکومت سلسله ساسانیان در ایران. (سیر شطرنج ایران در جهان؛ زنده‌یاد عبدالحسین نوابی) شطرنج را در هند چاتورانگا می‌نامند، اما خود هندیان در تلفظ واژه‌ها و اصطلاحات شطرنجی کمتر از کلمات هندی مانند راجه یا مهاراجه استفاده می‌کنند؛ برای مثال به مهره وزیر همان وزیر می‌گویند. (در زبان روسی نیز به وزیر، فِرز می‌گویند که از واژه فرزان و فرزین اقتباس شده است). حدس و گمان درباره ابداع شطرنج در هندوستان و ورود آن به ایران، بیشتر از روایت مسعودی، مورخ اسلامی ناشی می‌شود که با استناد به یکی از متون پهلوی در کتاب خود به نام «مروج‌الذهب» از ارسال و هدایای مهره‌های نفیس شطرنج شامل 16 مهره از زمرد و 16 مهره از یاقوت، از هند به دربار انوشیروان حکایت می‌کند و فردوسی نیز در شاهنامه به آن اشاره کرده است. ضمنا محمدبن‌محمود آملی در کتاب «نفایس‌الفنون فی عرایس العیون» این روایت را تأیید کرده است: به عقیده نگارنده با استناد به این روایات و به ‌صرف اینکه مهره‌های شطرنج به ایران ارسال شده، به‌هیچ‌‌وجه نباید این‌طور نتیجه گرفت که لابد اصل شطرنج نیز از هند به ایران ارسال شده و دراین‌باره بهتر است به جای قضاوت عجولانه، به داده‌ها و اطلاعات بیشتر و موثق‌تری مراجعه کرد. درحال‌حاضر، نام و اصطلاحات شطرنج در اکثر زبان‌های اروپایی ریشه فارسی دارند. شطرنج به زبان روسی، شاخ ماتی، به زبان آلمانی شاخ اشپیل، به ایتالیایی اسکاتچی، به فرانسوی اِشِک و به زبان انگلیسی چِس گفته می‌شود که همه آنها از ریشه شاه در زبان فارسی هستند. ضمنا واژه‌هایی چون مات، پات، و... در همه زبان‌ها کاربرد دارند. در دوران ساسانیان به شطرنج بهای زیادی داده می‌شد. کریستنسن دانمارکی، مؤلف کتاب «تاریخ ایران در دوران ساسانیان» می‌نویسد: «از تعالیمی که به نجیب‌زادگان می‌دادند، خواندن و نوشتن و حساب، شطرنج و سوارکاری و شکار بود». مورخان ابداع یکی از انواع شطرنج تحت عنوان شطرنج مستطیلی (16×4) را به بزرگمهر، وزیر انوشیروان عادل نسبت می‌دهند. طرز چیدن مهره‌ها در صفحه مستطیلی به این ترتیب بود: در ردیف نخست چهار مهره (شاه و وزیر و دو رخ)- در ردیف دوم نیز چهار مهره (دو اسب و دو فیل) و در ردیف‌های سوم و چهارم هر کدام دو رده چهارتایی از پیاده نظام قرار داشتند. (لیندر، مورخ روسی تاریخ شطرنج- آکادمی علوم تاریخ شوروی) علاوه بر شطرنج (16×4) بزرگمهر و شطرنج (8×8) کنونی، انواع گوناگونی از شطرنج وجود داشته‌اند که شطرنج مدوّر و شطرنج صدخانه‌ای (10×10) از آن جمله‌اند. نوع متفاوتی از شطرنج در آسیای شرق به نام «شوگی» وجود دارد که به عموزاده شطرنج معروف است. مقررات، نوع و نحوه حرکت مهره‌های آن بی‌شباهت با شطرنج نیست، ولی تفاوت‌های اساسی بین این دو بازی وجود دارد. قبل از ساسانیان و در دوران اشکانیان نیز توجه بسیاری به شطرنج مبذول می‌شده است. یکی از قدیمی‌ترین اسناد و دست‌نوشته‌ها با عنوان «چترنگ نامک» مربوط به 1800 سال پیش است. این سند بعدها در زمان خسرو پرویز (590-628) تنظیم و در سال 1878 میلادی به وسیله آلمانی‌ها از یک متن پهلوی کشف و به زبان آلمانی و بعدا به انگلیسی و فرانسه ترجمه شد. «چترنگ نامک» درنهایت با ترجمه فارسی زنده‌یاد صادق هدایت به موطن اصلی خود بازگشت. در این سند مهم تاریخی به چیرگی و مهارت اردشیر بابکان، یکی از سرداران ایرانی دوران اشکانیان، در رشته‌های شطرنج، چوگان و سوارکاری اشاره می‌شود. اردشیر در حدود سال 220 میلادی (قرن سوم میلادی) و در زمان اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشکانی می‌زیسته است. این سند حداقل سه قرن قدیم‌تر از سند هندی است و «ژان موری»، نویسنده اثر معروف تاریخ شطرنج (آکسفورد، 1913) نیز بر آن صحه گذاشته است.

* رئیس‌کمیته آموزش و مربیان فدراسیون شطرنج

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.