|

فقدان نقاط خاکستری

محمداسلم جوادی. استاد دانشگاه و سردبیر روزنامه «جامعه باز» افغانستان

پازل صلح در افغانستان پیچیدگی‌های بسیاری دارد. هرچند درنهایت بحث از مذاکره مستقیم میان دولت افغانستان و طالبان است، اما دامنه منازعه جاری و خشونت‌های ناشی از آن، لزوما و صرفا به طالبان منتهی نمی‌شود. منازعه کنونی به همان اندازه که از بسترها و متغیرهای درونی، به دلیل شرایط تاریخی، فرهنگی و اقتصادی خاص افغانستان متأثر است، عوامل و متغیرهای بیرونی نیز، هم در تکوین و هم در بقا و بسط این منازعه، نقشی تعیین‌کننده دارند. تا آنجا که به دولت افغانستان و طالبان برمی‌گردد، چند مشکل عمده بر سر راه است:
نخست: به رسمیت‌شناخته‌شدن نظام سیاسی کنونی
ترجیع‌بند بیانیه‌های طالبان، نه مخالفت با بخشی از حکومت، که مخالفت با کلیت نظام سیاسی، از صدر تا ذیل، به شمول مهره‌ها و هیأت حاکمه دولت است. طالبان نه فرم نظام سیاسی کنونی را قبول دارند و نه محتوای آن‌ را. خواسته نخستی که دولت افغانستان از طالبان دارد، به رسمیت‌شناختن نظام سیاسی دست‌کم به لحاظ فرم آن است. دولت نمی‌تواند با گروهی صلح کند که اتوریته و سلطه حاکمیت مرکزی را بر تمامیت قلمرو سرزمینی آن نمی‌پذیرد. از دید دولت افغانستان، مذاکره با طالبان بر سر تأسیس نظام سیاسی نو، با سازوکار مشروعیت متفاوت و محتوا و فرم جدید، خط سرخ و قلمرو ممنوعه گفت‌وگوهای صلح است. از دید طالبان، لزوما این‌گونه نیست. آنها نه ساختار دموکراتیک نظام کنونی را می‌پذیرند و به تبع آن، نه مکانیسم مشروعیت‌ساز آن را قبول دارند. دموکراسی برای طالبان نه راه‌حل که خود مشکل اصلی است. به اقتضای گفتار و خوانشی که از اسلام سیاسی دارند، نقش مردم در دیدگاه طالبان، در حد اتباع و رعایا مطرح‌ است نه شهروندانی که برخوردار از حقوقی هستند که در زمره آن «حق تعیین سرنوشت سیاسی» نیز قرار دارد. تنزل از این خواست و تن‌دادن به وضعیتی که طالبان برای عبور از آن بیش از دو دهه جنگیده‌اند، به‌منزله مرگ سیاسی و از دست‌دادن مشروعیت و نظام توجیهی است که طالبان به واسطه آن سربازگیری، جنگ و بقای زندگی سیاسی خویش را تأمین می‌کنند. حتی اگر بپذیریم سران سیاسی طالبان، استقرار مجدد نظام سیاسی مورد نظر خویش در افغانستان را ناممکن می‌دانند، اما توجیه مشارکت آنها در قالب نظام کنونی، برای هوادارانش امری نسبتا ممتنع است. هر عاملی در پشت صحنه وجود داشته باشد، 14 سال گذشته ثابت کرده گفتار ضددموکراتیک طالبان عامل اصلی موفقیت طالبان در جلب و جذب نیروهای گسترده جنگی برای این گروه بوده است. این گفتار، هم در داخل افغانستان هواداران زیادی دارد و هم در تأمین منابع گسترده مالی این گروه از داخل و بیرون افغانستان نقش اساسی بازی می‌کند. صلح با دولت بدون تغییری ولو صوری در نظام سیاسی افغانستان، طالبان را در همه این سطوح با مشکل مواجه می‌کند. این چیزی نیست که سران سیاسی طالبان بخواهند بر سر آن قمار کنند.
دوم: مسئله وابستگی دولت
جدا از اینکه طالبان خود وابسته و محصول دستگاه‌های امنیتی کشورهای منطقه است، طالبان کلیت نظام کنونی را برساخته دست‌های بیرونی و ازجمله کشورهای غربی و نه محصول اراده مردم افغانستان، قلمداد می‌کنند. از دید طالبان، صرفا بحث حضور نیروهای خارجی در افغانستان مطرح نیست. از چشم‌انداز طالبان، نظام سیاسی کنونی در سطوح مختلف به کشورهای غربی وابسته است، که وابستگی نظامی تنها یکی از آنهاست. وابستگی اقتصادی افغانستان به کمک‌های کشورهای غربی و حضور غربی‌ها در نهادهای مختلف فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی برای طالبان پذیرفتنی نیست و مصداقی از وابستگی تام افغانستان به کشورهای غربی تلقی می‌شود. ‌آنها خواهان تغییر این وضعیت و قطع ارتباط و وابستگی نظامی و اقتصادی به کشورهای غربی‌اند. اما چنین خواستی با واقعیت نظام سیاسی کنونی در تضاد آشکار است. قطع همکاری کشورهای غربی برای نظام کنونی پیامد مرگ‌بار دارد. کمک‌ اقتصادی و نظامی کشورهای غربی و حمایت غرب از نظام سیاسی کنونی در سطوح مختلف، دستاورد اصلی نظام کنونی به شمار می‌آید. این وضعیت به‌ویژه، در سطوح نظامی و اقتصادی به این زودی‌ها و سادگی‌ها امکان‌پذیر نیست. رویکرد روابط خارجی دولت و نظام سیاسی افغانستان نه بر قطع این کمک‌ها و همکاری‌ها، که بر گسترش و استمرار آن استوار است. برای دولت و مردم افغانستان این کمک‌ها و همکاری‌ها فرصت است نه تهدید. بدیلی برای قطع این همکاری‌ها در چشم‌انداز کوتاه‌مدت وجود ندارد و وجود این کمک‌ها نقشی تعیین‌کننده در بقا و استمرار نظام سیاسی داشته است. بدون آن، بدون تردید، بقای نظام سیاسی با خطر سقوط مواجه می‌شود. حمایت کشورها و نهادهای غربی شاهر‌گ حیاتی دولت و نظام سیاسی افغانستان است و دولت نمی‌تواند بر سر قطع شاهرگ حیاتی خویش قمار کند.
سوم: تأمین حداقل‌های طالبان
حتی اگر طالبان حاضر باشند فرم نظام سیاسی را بپذیرند، خواهان تغییرات اساسی در محتوای آن‌ هستند. تغییرات اساسی و محتوایی در نظام قضائی، نظام فرهنگی و اجتماعی خواسته‌های اصلی طالبان است. آزادی رسانه‌ها، اشتغال و مشارکت زنان، اصولا حضور زنان در حوزه عمومی، نظام تحصیلات عالی، ارزش‌های حقوق‌بشری و مشارکت رسمی گروه‌های قومی در ساختار نظام سیاسی برای طالبان پذیرفتنی نیست. طالبان خود را پاسدار اسلام ارتدکس می‌دانند و این اصول از دید آنها در تضاد با اسلام قرار دارد. پیکار ضدنظام کنونی و درمجموع حضور سیاسی و نظامی طالبان در عرصه سیاسی افغانستان و منطقه، بر محور نجات اسلام و «حاکمیت دین خدا بر سرزمین خدا» شکل گرفته و توجیه شده است. مشارکت در نظام سیاسی که جوهر و محتوای اصلی آن در تضاد با این گزاره قرار دارد، انحراف از این مسیر و قابل قبول نیست. در سوی دیگر، اما دولت پیشاپیش اعلام کرده این ارزش‌ها تخطی‌ناپذیر است و نمی‌شود بر سر آن چانه‌زنی کرد. تهی‌کردن نظام سیاسی کنونی از این ارزش‌ها، آن را بی‌محتوا و طالبانیزه می‌کند. دولت حداکثر می‌تواند برای طالبان امتیازات سیاسی در نظر گیرد و سهمی برای آنها در حکومت‌داری قائل شود. هرچند حدود دامنه امتیازات سیاسی مدنظر دولت هنوز مشخص نیست، اما به نظر نمی‌رسد در بهترین حالت، برای طالبان قناعت‌بخش باشد. حداکثرهایی که دولت برای امتیازدهی به طالبان مطرح می‌کند، با حداقل‌های طالبان ناسازگار است. باوجود واقعیت‌های فوق، از سرگرفته‌شدن روند مذاکرات صلح رخدادی نویدبخش است. نقطه مثبت این رخداد، اجماع بر سر اعمال فشار سیاسی و نظامی بر طالبان برای پیوستن به مذاکرات و گفت‌وگوهای صلح است. بااین‌حال، اعمال فشار نظامی و سیاسی کافی نیست. دست‌یافتن به نقاط خاکستری‌ای که بتواند دیدگاه سیاه‌ و سپید طالبان و دولت افغانستان را به هم نزدیک کند، نقشی اصلی در حل معمای صلح دارد. تلاش‌ها برای تعیین «نقشه راه‌ صلح» اگر به ترسیم این نقاط خاکستری بینجامد، می‌تواند گامی بزرگ برای پیشرفت گفت‌وگوهای صلح به شمار بیاید.

پازل صلح در افغانستان پیچیدگی‌های بسیاری دارد. هرچند درنهایت بحث از مذاکره مستقیم میان دولت افغانستان و طالبان است، اما دامنه منازعه جاری و خشونت‌های ناشی از آن، لزوما و صرفا به طالبان منتهی نمی‌شود. منازعه کنونی به همان اندازه که از بسترها و متغیرهای درونی، به دلیل شرایط تاریخی، فرهنگی و اقتصادی خاص افغانستان متأثر است، عوامل و متغیرهای بیرونی نیز، هم در تکوین و هم در بقا و بسط این منازعه، نقشی تعیین‌کننده دارند. تا آنجا که به دولت افغانستان و طالبان برمی‌گردد، چند مشکل عمده بر سر راه است:
نخست: به رسمیت‌شناخته‌شدن نظام سیاسی کنونی
ترجیع‌بند بیانیه‌های طالبان، نه مخالفت با بخشی از حکومت، که مخالفت با کلیت نظام سیاسی، از صدر تا ذیل، به شمول مهره‌ها و هیأت حاکمه دولت است. طالبان نه فرم نظام سیاسی کنونی را قبول دارند و نه محتوای آن‌ را. خواسته نخستی که دولت افغانستان از طالبان دارد، به رسمیت‌شناختن نظام سیاسی دست‌کم به لحاظ فرم آن است. دولت نمی‌تواند با گروهی صلح کند که اتوریته و سلطه حاکمیت مرکزی را بر تمامیت قلمرو سرزمینی آن نمی‌پذیرد. از دید دولت افغانستان، مذاکره با طالبان بر سر تأسیس نظام سیاسی نو، با سازوکار مشروعیت متفاوت و محتوا و فرم جدید، خط سرخ و قلمرو ممنوعه گفت‌وگوهای صلح است. از دید طالبان، لزوما این‌گونه نیست. آنها نه ساختار دموکراتیک نظام کنونی را می‌پذیرند و به تبع آن، نه مکانیسم مشروعیت‌ساز آن را قبول دارند. دموکراسی برای طالبان نه راه‌حل که خود مشکل اصلی است. به اقتضای گفتار و خوانشی که از اسلام سیاسی دارند، نقش مردم در دیدگاه طالبان، در حد اتباع و رعایا مطرح‌ است نه شهروندانی که برخوردار از حقوقی هستند که در زمره آن «حق تعیین سرنوشت سیاسی» نیز قرار دارد. تنزل از این خواست و تن‌دادن به وضعیتی که طالبان برای عبور از آن بیش از دو دهه جنگیده‌اند، به‌منزله مرگ سیاسی و از دست‌دادن مشروعیت و نظام توجیهی است که طالبان به واسطه آن سربازگیری، جنگ و بقای زندگی سیاسی خویش را تأمین می‌کنند. حتی اگر بپذیریم سران سیاسی طالبان، استقرار مجدد نظام سیاسی مورد نظر خویش در افغانستان را ناممکن می‌دانند، اما توجیه مشارکت آنها در قالب نظام کنونی، برای هوادارانش امری نسبتا ممتنع است. هر عاملی در پشت صحنه وجود داشته باشد، 14 سال گذشته ثابت کرده گفتار ضددموکراتیک طالبان عامل اصلی موفقیت طالبان در جلب و جذب نیروهای گسترده جنگی برای این گروه بوده است. این گفتار، هم در داخل افغانستان هواداران زیادی دارد و هم در تأمین منابع گسترده مالی این گروه از داخل و بیرون افغانستان نقش اساسی بازی می‌کند. صلح با دولت بدون تغییری ولو صوری در نظام سیاسی افغانستان، طالبان را در همه این سطوح با مشکل مواجه می‌کند. این چیزی نیست که سران سیاسی طالبان بخواهند بر سر آن قمار کنند.
دوم: مسئله وابستگی دولت
جدا از اینکه طالبان خود وابسته و محصول دستگاه‌های امنیتی کشورهای منطقه است، طالبان کلیت نظام کنونی را برساخته دست‌های بیرونی و ازجمله کشورهای غربی و نه محصول اراده مردم افغانستان، قلمداد می‌کنند. از دید طالبان، صرفا بحث حضور نیروهای خارجی در افغانستان مطرح نیست. از چشم‌انداز طالبان، نظام سیاسی کنونی در سطوح مختلف به کشورهای غربی وابسته است، که وابستگی نظامی تنها یکی از آنهاست. وابستگی اقتصادی افغانستان به کمک‌های کشورهای غربی و حضور غربی‌ها در نهادهای مختلف فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی برای طالبان پذیرفتنی نیست و مصداقی از وابستگی تام افغانستان به کشورهای غربی تلقی می‌شود. ‌آنها خواهان تغییر این وضعیت و قطع ارتباط و وابستگی نظامی و اقتصادی به کشورهای غربی‌اند. اما چنین خواستی با واقعیت نظام سیاسی کنونی در تضاد آشکار است. قطع همکاری کشورهای غربی برای نظام کنونی پیامد مرگ‌بار دارد. کمک‌ اقتصادی و نظامی کشورهای غربی و حمایت غرب از نظام سیاسی کنونی در سطوح مختلف، دستاورد اصلی نظام کنونی به شمار می‌آید. این وضعیت به‌ویژه، در سطوح نظامی و اقتصادی به این زودی‌ها و سادگی‌ها امکان‌پذیر نیست. رویکرد روابط خارجی دولت و نظام سیاسی افغانستان نه بر قطع این کمک‌ها و همکاری‌ها، که بر گسترش و استمرار آن استوار است. برای دولت و مردم افغانستان این کمک‌ها و همکاری‌ها فرصت است نه تهدید. بدیلی برای قطع این همکاری‌ها در چشم‌انداز کوتاه‌مدت وجود ندارد و وجود این کمک‌ها نقشی تعیین‌کننده در بقا و استمرار نظام سیاسی داشته است. بدون آن، بدون تردید، بقای نظام سیاسی با خطر سقوط مواجه می‌شود. حمایت کشورها و نهادهای غربی شاهر‌گ حیاتی دولت و نظام سیاسی افغانستان است و دولت نمی‌تواند بر سر قطع شاهرگ حیاتی خویش قمار کند.
سوم: تأمین حداقل‌های طالبان
حتی اگر طالبان حاضر باشند فرم نظام سیاسی را بپذیرند، خواهان تغییرات اساسی در محتوای آن‌ هستند. تغییرات اساسی و محتوایی در نظام قضائی، نظام فرهنگی و اجتماعی خواسته‌های اصلی طالبان است. آزادی رسانه‌ها، اشتغال و مشارکت زنان، اصولا حضور زنان در حوزه عمومی، نظام تحصیلات عالی، ارزش‌های حقوق‌بشری و مشارکت رسمی گروه‌های قومی در ساختار نظام سیاسی برای طالبان پذیرفتنی نیست. طالبان خود را پاسدار اسلام ارتدکس می‌دانند و این اصول از دید آنها در تضاد با اسلام قرار دارد. پیکار ضدنظام کنونی و درمجموع حضور سیاسی و نظامی طالبان در عرصه سیاسی افغانستان و منطقه، بر محور نجات اسلام و «حاکمیت دین خدا بر سرزمین خدا» شکل گرفته و توجیه شده است. مشارکت در نظام سیاسی که جوهر و محتوای اصلی آن در تضاد با این گزاره قرار دارد، انحراف از این مسیر و قابل قبول نیست. در سوی دیگر، اما دولت پیشاپیش اعلام کرده این ارزش‌ها تخطی‌ناپذیر است و نمی‌شود بر سر آن چانه‌زنی کرد. تهی‌کردن نظام سیاسی کنونی از این ارزش‌ها، آن را بی‌محتوا و طالبانیزه می‌کند. دولت حداکثر می‌تواند برای طالبان امتیازات سیاسی در نظر گیرد و سهمی برای آنها در حکومت‌داری قائل شود. هرچند حدود دامنه امتیازات سیاسی مدنظر دولت هنوز مشخص نیست، اما به نظر نمی‌رسد در بهترین حالت، برای طالبان قناعت‌بخش باشد. حداکثرهایی که دولت برای امتیازدهی به طالبان مطرح می‌کند، با حداقل‌های طالبان ناسازگار است. باوجود واقعیت‌های فوق، از سرگرفته‌شدن روند مذاکرات صلح رخدادی نویدبخش است. نقطه مثبت این رخداد، اجماع بر سر اعمال فشار سیاسی و نظامی بر طالبان برای پیوستن به مذاکرات و گفت‌وگوهای صلح است. بااین‌حال، اعمال فشار نظامی و سیاسی کافی نیست. دست‌یافتن به نقاط خاکستری‌ای که بتواند دیدگاه سیاه‌ و سپید طالبان و دولت افغانستان را به هم نزدیک کند، نقشی اصلی در حل معمای صلح دارد. تلاش‌ها برای تعیین «نقشه راه‌ صلح» اگر به ترسیم این نقاط خاکستری بینجامد، می‌تواند گامی بزرگ برای پیشرفت گفت‌وگوهای صلح به شمار بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.