گفتوگو با منیرالدین بیروتی به مناسبت انتشار رمان «ماهو» و مجموعه داستان «آرام در سایه»
اندیشه که نباشد ادبیات هم نیست
علی شروقی
«ماهو» نام سومین و تازهترین رمان چاپشده منیرالدین بیروتی، بعد از رمانهای «چهاردرد» و «سلام مترسک»، است. رمانی که به لحاظ فرم و شیوه روایت قدری متفاوت با دو رمان قبلی اوست و روایتی سرراستتر دارد. هیراد، شخصیت اصلی رمان ماهو، استاد دانشگاه است. او بعد از یکسال که از بههمزدن رابطهاش با دختری به نام ماهو میگذرد اکنون در جستوجوی ماهو است، اما ماهو غایب است و هیچکس درست نمیگوید که کجاست و چه بر سرش آمده. وقایع رمان در دو زمان میگذرد: یکی زمانی که هیراد تازه رابطهاش را با ماهو به هم زده و هنوز درگیر این ماجراست و دیگری زمانی که هیراد بعد از یک گرفتاری به جامعه بازگشته و دارد دنبال ماهو میگردد. در خلال این دو زمان، هیراد با آدمهای مختلفی مواجه میشود؛ هم با برادرانش که هرکدام به راهی رفتهاند و یکی دنبال کاسبی و پول و کلاهبرداری است و دیگری عزلتگزینی اختیار کرده است و هم با خواهرزادهاش و دانشجویانی که هیراد با آنها رابطهای دوستانه داشته و در مجلهای با هم کار میکردهاند. هیراد در رمان «ماهو» شخصیتی است مردد، چندپاره و گرفتار تناقضهای بسیار و درگیر با گذشته و اکنون خویش. گاه به گذشته میآویزد و گاه با دید تردید به آن مینگرد. او در زندگی اجتماعی و حین بحث با دانشجویانش پخته مینماید اما در زندگی شخصی شکست خورده است و خود را مدام مؤاخذه میکند. از منیرالدین بیروتی این روزها مجموعه داستانی هم به نام «آرام در سایه» منتشر شده است که مجموعهای است از داستانهای قدیمی و تازه او. به همین دلیل داستانهای این مجموعه به لحاظ فضا و موضوع متنوعاند. بیروتی این روزها مشغول نوشتن رمان تازهای است که به گفته خودش هنوز در مراحل اولیه نگارش است. «ماهو» و «آرام در سایه» را نشر نیلوفر منتشر کرده است. گفتوگو با منیرالدین بیروتی را به مناسبت انتشار این دو کتاب میخوانید.
«ماهو» در قیاس با دو رمان قبلیتان - چهار درد و سلام مترسک - تکنیک روایی سادهتر و سرراستتری دارد، در دو رمان قبلی تکنیک تا حدودی خود را به رخ میکشد اما اینجا نه. چه شد که در «ماهو» تغییر شیوه دادید؟
خب همیشه تکنیک و فرم را موضوع داستانی که میخواهم بنویسم به من تلقین میکند. «ماهو» را یکی، دو بار یک جور دیگر نوشتم و دیدم اصلا داستان پیش نرفت. شگردهای مختلفی را که در ذهنم بود امتحان کردم و سی، چهل صفحه طبق آن شگردها نوشتم و رفتم جلو اما دیدم فایده ندارد تا اینکه این شیوه که رمان درنهایت با آن نوشته شد خودش آمد و خودش هم همینجوری رفت جلو و من هم از سادگیاش خوشم آمد. راستش ماهو از آن رمانهایی بود که برای درآوردن تکنیک و نثرش زور نزدم و برای همین هم راحت رفت جلو و درواقع خودش همینطور جاری شد و پیش رفت و من هم فقط نگاه کردم.
یعنی نوشتن «ماهو» به نسبت دو رمان قبلی کمتر وقت برد؟
نه، نوشتنش سه، چهارسال وقتم را گرفت؛ اینکه گفتم زور نزدم منظورم این بود که ماهو رمانی بود که خودش، خودش را نوشت و من زیاد در فرایند نوشتهشدنش دخیل نبودم. درحالیکه مثلا در مورد «سلام مترسک» اصلا اینطور نبود. سلام مترسک از آن رمانهایی بود که موقع نوشتن خیلی اذیتم کرد؛ مدام فرمش را عوض میکردم و باز راضی نمیشدم و حتی کار به جایی رسید که دیگر نمیخواستم ادامهاش بدهم؛ ولی «ماهو» اصلا اذیتم نکرد و همانطور که گفتم خیلی راحت نوشته شد و پیش رفت و نوشتنش برایم آسان بود.
یک ویژگیاش در قیاس با «سلام مترسک» تعدد و تنوع شخصیت در آن بود. در «ماهو» هیراد - شخصیت اصلی داستان - با شخصیتهای مختلفی در ارتباط است و بیشتر این شخصیتها هم به نحوی ذهن آدم را درگیر میکنند. یعنی با اینکه هیراد در مرکز رمان است، سیر روایت طوری پیش میرود که به بقیه شخصیتها هم اجازه حرفزدن داده میشود و نوعی دیالوگ در رمان به وجود میآید که به خواننده اجازه میدهد خود را به جای همه شخصیتها بگذارد، درحالیکه در سلام مترسک شخصیت صارم چنان عمده بود که بقیه شخصیتها در سایه او میماندند و خواننده زیاد با آنها درگیر نمیشد... .
راستش اصلا انگیزه من از نوشتن «ماهو» نوشتن رمانی بود که قهرمان و شخصیتِ محوری نداشته باشد. البته فکر میکنم در این مورد شکست خوردم، اما همیشه یکی از آرزوهای نویسندگیام این بود و هنوز هم هست که رمانی بنویسم که در عین اینکه خواننده را جذب میکند قهرمان نداشته باشد و در آن هیچ شخصیتی نباشد که دیگر شخصیتهای رمان با او معنا پیدا کنند و او آهنربا باشد و دیگران برادههایی باشند که دور او جمع میشوند. اولین بار هم جرقه این فکر وقتی توی ذهنم خورد که «رگتایم» دکتروف را خواندم. «رگتایم»، اولینبار که خواندمش، خیلی برایم عجیبوغریب بود و فکر نمیکنم هیچ کتابی مثل آن من را درگیر کرده باشد. همیشه دلم میخواست کاری مثل «رگتایم» بنویسم که هم جذاب باشد و خواننده را دنبال خودش بکشد و هم وقتی خواننده کتاب را خواند و تمام کرد نتواند بگوید کدام یک از این شخصیتها در رمان برجستهترند. البته همانطور که گفتم در ماهو نتوانستم این کار را بکنم چون هرکس کتاب را بخواند، هیراد و ماهو به عنوان شخصیتهای اصلی آن بیشتر در ذهنش میمانند تا شخصیتهای دیگر کتاب و این یعنی شکست من در کاری که آرزوی انجامش را داشتم. کار ما هم خب فکر میکنم
همهاش همین است دیگر؛ فکر میکنیم یک کاری را کردهایم اما بعد میبینیم نهخیر باز همان آش و همان کاسه است!
اما انتخاب هیراد به عنوان چهره مرکزی رمان، به نظرم انتخاب مناسبی است. چون هیراد حالتی مردد دارد و شخصیتی است پرتناقض... .
درواقع توی برزخ است... .
بله، و همین در برزخبودنش باعث میشود شخصیتهای دیگر داستان با همه تضادهایشان گرد او جمع شوند و بهواسطه حضور او به صحنه رمان بیایند، چون هیراد در حین همین این در و آن در زدنهایش سراغ آنها میرود و با هرکدامشان به نحوی در ارتباط است. اما مهمترین شخصیتهایی که هیراد در رمان با آنها ارتباط دارد برادرهای او هستند. یعنی هادی که کاسبکار است و دنبال پول و دانیال که درویشمسلک است و درست نقطه مقابل هادی. اما شاید جا داشت که این برادرها حضور مداومتر و پررنگتری در رمان داشته باشند و نقش مؤثرتری در پیشبرد حوادث رمان ایفا کنند و بیشتر با هم برخورد داشته باشند و درگیر شوند... .
خب، ماهو در ذهن من خیلی حجیمتر از این بود که حالا هست. دستنویس اول این رمان حدود پانصد صفحه بود که اگر آن را میدادم برای چاپ قطعا مثل «چهاردرد» حدود ششصد، هفتصد صفحه میشد. اما وقتی یکبار آن را نوشتم و هفت، هشت ماه گذاشتمش کنار و بعد دوباره رفتم خواندمش، چند فصلش را جابهجا کردم و بعضی فصلهایش را هم کلا برداشتم. در آن نسخه اول، درگیری بین دانیال و هادی که دو قطب مخالف هم هستند وجود داشت اما در بازنویسی، آن را برداشتم. راستش طرح اولیهام این بود که یک قسمت دومی برای این رمان درست کنم؛ یعنی درواقع از اول نطفهاش به صورت یک رمان دوقسمتی در ذهنم بسته شد که یک قسمتش شامل دربهدری این آدم بود و اینکه همیشه انگار در برزخ است و نمیداند کدام طرفی است اما در قسمت دوم او دیگر انتخابش را کرده بود و رمان هم درواقع از زمانی شروع میشد که او انتخابش را کرده بود و بعد به عقب میرفت که ببینیم چطور این انتخاب را کرده است. درواقع شرح تحول این آدم بود.
چرا نگذاشتید به همین صورتی که میگویید از اول در ذهن داشتید بماند؟
دیدم خیلی کشدار میشود و دارد میشود چیزی شبیه «چهاردرد» و خودم راستش خوشم نیامد. اما این را که برخوردها و درگیریها میتوانست بیشتر باشد، چند نفر دیگر هم به من گفتهاند... .
من راستش به نظرم رسید که این رمان جا داشت حجیمتر باشد... .
بله، بود، اما همانطور که گفتم به نظرم رسید دوباره دارد مثل چهاردرد میشود. یکی از شوخیهایی که دوستانم با من میکنند سر همین حجیم نوشتن است. میگویند تو خیلی حجیم مینویسی و از پانصد صفحه کمتر نمینویسی و از این حرفها. یک مقدار هم راستش نگران بودم که اگر کار خیلی حجیم بشود قیمتش آنقدر برود بالا که دیگر اصلا هیچکس طرفش نرود. خب تمام اینها دستبهدست هم داد و باعث شد که موقع بازنویسی کوتاهش کنم. ولی خب شاید هم یک جاهایی بیشتر از حد مجاز حذف کردهام. البته الان دقیقا حضور ذهن ندارم که کجایش را کم گذاشتهام، چون بعد از چاپ، دیگر آن را نخواندم و الان خیلی ازش فاصله گرفتهام چون دارم یک رمان دیگر مینویسم.
غیر از این کمرنگبودن حضور برادرها، بهطور کلی خط داستانی رمان هم قدری کمرنگ است. یعنی خود معمای ماهو و جستوجوی هیراد برای یافتن او یک مقدار به حاشیه رفته و بهجای آن ما با صحنههایی از مواجهه هیراد و گفتوگوهایش با آدمهای مختلف روبهرو هستیم و گاهی آنقدر درگیر این برخوردها و گفتوگوها میشویم که داستان اصلی یادمان میرود و تعلیق و انتظار برای اینکه ببینیم بالاخره معلوم میشود چه بر سر ماهو آمده یا نه توی این برخوردها گم میشود... .
الان چون همانطور که گفتم خیلی از این رمان فاصله گرفتهام نمیتوانم جواب دقیقی بدهم اما فکر میکنم حرفت درست است و آن داستان اصلی توی این برخوردهای هیراد با جمعیتها و گروههای مختلف یک مقدار گموگور شده. دلیلش هم به نظرم همان برداشتن بعضی از فصلها و کوتاهکردن رمان بوده.
هیراد در این رمان با پیشینه فرهنگی خودش درگیر است. یعنی از یک طرف بخشی از شخصیتش را همان گذشته و پیشینه فرهنگی ساخته و از طرف دیگر با شکوتردید به این پیشینه نگاه میکند. این درگیری با گذشته و سنت فرهنگی در رمانهای دیگر شما هم به شکلهای مختلف حضور دارد. آیا این آگاهانه و به صورت فکرشده وارد رمانهای شما میشود؟
یک بخشاش بله فکر شده است اما بخشی از آن هم ریشه در ناخودآگاه دارد، چون به هرحال تو وقتی مینویسی شصت، هفتاد درصد، ناخودآگاهت کار میکند و سی درصد هم تکنیک و فرم. اما این درگیری با گذشته همیشه دغدغه من بوده و همانطور که خودت هم گفتی توی کارهای دیگر من هم هست. من فکر میکنم یک مسئلهای که وجود دارد این است که ما الان ماندهایم که با سنت و پیشینه فرهنگیمان چه کنیم. اگر بخواهیم طبق همان الگوهای قدیمی زندگی کنیم، اتفاقات روز را چطور درک کنیم و از آنها سر درآوریم و اگر بخواهیم یکسره امروزی شویم، با گذشتهمان چهکار کنیم؟ واقعیتش این است که من الان هرکس را که نگاه میکنم، میبینم که در چنین برزخی گیر کرده است. از یک طرف موجی دارد میآید و هر روز هم غلیظ و غلیظتر میشود و تو نمیتوانی نادیدهاش بگیری و از طرفی سنت خودت را هم نمیتوانی فراموش کنی چون غولهایی را پشتسرت داری که اصلا نمیتوانی ندیدشان بگیری؛ اما خب پیشِرویت هم آنقدر جذابیتهای جورواجور هست که ماندهای، دستکم خود من ماندهام، که اگر همهچیز همینطور پیش برود آن گذشته با آن غولهایی که دارد چه میشود. درواقع مشکل اینجاست که ما هنوز بلد نیستیم
این دو را با هم ترکیب کنیم. در برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشتهام تا بهحال کسی را ندیدهام که آن پیشینه فرهنگی را طوری با امور جدید و اتفاقات روز تلفیق کرده باشد که از تلفیق اینها چیز تازهای به دست آید. ترکیبی که با دراختیارداشتن آن از مواجهه با اتفاقاتی که دارد میافتد جا نخوری و بهتزده نشوی. یعنی نه آنقدر به گذشته بچسبی که نفهمی الان کجای ماجرایی و نه گذشته را کلا فراموش کنی. این دغدغه همیشه در کارهایم پیدا میشود چون خودم مدام با آن درگیر هستم. الان هم که هرچه جلوتر میرویم این قضیه حادتر میشود. مخصوصا با رواج هرچه بیشتر شبکههای اجتماعی و امثال آنها که ما را هرچه بیشتر از کتابخواندن دور میکنند، طوری که کتابنخواندن دیگر دارد برای ما به یک فرهنگ تبدیل میشود. خب آدم در مواجهه با این وضعیت میماند چهکار کند. من هم ماندهام واقعا. مثل هیراد که برزخی است و مانده است کدام طرف برود.
یک ویژگی هیراد که خوب درآمده، تناقضهای شخصیتی و رفتاری او در مواجهه با موقعیتهای مختلف است. هیراد در عرصه عمومی و در جایگاه استاد خیلی معقول و پخته ظاهر میشود. موقع بحث همه جوانب موضوع را میسنجد و سعی میکند موضوع را از زوایای متفاوت ببیند، اما در زندگی شخصیاش کاملا واداده مینماید... .
بله این موضوعی است که من خیلی با آن درگیرم. مثلا تو میروی سرکار و در محیط کار خیلی آدم محترم و معقولی هستی بعد توی تاکسی یک اتفاقی میافتد که اصلا فراموش میکنی کی هستی. درواقع آدمها در موقعیتهایی خاص که برایشان پیش میآید جوهرهشان را نشان میدهند، چون آن موقعیت خاص و نامتعارف عادتهای تو را میشکند. تو طبق عادت آدم خوبی هستی اما به محض اینکه یک موقعیتی پیش میآید و این عادت را میشکند آنوقت معلوم میشود واقعا چهکارهای. آن عادت به نظر من رمز ماشینشدن ماست. عادت، زندگی ما را تبدیل به ماشین کرده و باعث شده قابل پیشبینی بشویم و این قابل پیشبینیبودن خیلی بد است. بدترین اتفاق هستی به نظر من همین است که عادتهای تو، تو را قابل پیشبینی کنند. این فاجعه است و تا جایی که من میبینم ما همه دچار این مسئله عادت هستیم و چقدر خوب است که یکی به هر وسیلهای که شد این عادتها را بشکند.
یک موضوع دیگر در رمان «ماهو» خود مقوله عشق است. هیراد با ماهو به هم زده و حالا که بعد از مدتی برگشته، عذاب وجدان دارد. میخواهد ببیند ماهو چه شده، خودش را بابت رفتارش با ماهو مؤاخذه میکند و با خودش درگیر است. اما جاهایی از رمان که ماهو در یادهای هیراد یا در فصلهای مربوط به زمان گذشته حضور دارد میبینیم که عشق در رابطه این دو غایب است. یعنی همیشه هیراد و ماهو را در حال بگومگو و جنگ و دعوا میبینیم... .
دقیقا، چون واقعیت این است که آدمها لهله میزنند چیزی را که ندارند بهدست آورند، ولی وقتی به دستش آوردند لهله میزنند که کی میشود از آن خلاص شوند. نمیدانم این چه خصلتی است که آدمها قدر چیزهایی را که دارند نمیدانند و مدام دنبال چیزهایی میگردند که نیست. همهمان همینطور هستیم و هیراد هم چنین آدمی است. یعنی تا وقتی ماهو هست، ذهن هیراد جای دیگر است (حالا البته یک مقدار فیلم هم بازی میکند) ولی حالا که ماهو نیست عزا گرفته که چرا نیست. نمیدانم ما از بیخ غلطیم یا همان عادت که گفتم ما را اینطور بار آورده؟
یعنی به نظر شما این بهطور خاص مربوط به فرهنگ ماست یا یک مقوله بشری است؟
کلا مربوط به ذات آدم است. یعنی آدم همیشه دنبال چیزی است که نیست و تلاش میکند به چیزی که نیست برسد اما وقتی رسید دیگر آن چیز برایش ارزشی ندارد. ساختار ما آدمها انگار اینطور است. نوشتههای غربیها را هم که میخوانیم به همین مسئله برمیخوریم. انگار ذات آدم اینجوری است. هیراد هم همینطور است چون این برای خود من واقعا معضل است. اگر یک کمی در رمان ریزتر شوی میبینی شخصیتهای دیگر داستان هم همین معضل را دارند. مثلا حمید یا خود ماهو.
یک موضوع که شاید بد نباشد دربارهاش صحبت کنید پایانبندی رمان است. پایان بلاتکلیف رمان قدری با کلیت آن و سیر روایتش هماهنگ نیست.
دو، سه نفری به من گفتهاند که پایانبندیاش خوب نیست. یکیشان که خیلی فحش و فضیحت بارم کرد و گفت پایانبندیاش خیلی بد و اعصاب خردکن است و توقع نداشتم داستان را اینطور تمام کنی. اما من خودم حس میکردم چون هیراد تکلیفش مشخص نیست رمان باید به همین شکل تمام شود. گرچه در آن لحظات آخر جرقههایی در ذهن هیراد زده میشود اما باز هم تکلیفش روشن نیست و برای همین قاعدتا به پایانی هم نمیرسد. این پایان را من انتخاب نکردم، خودش آمد و من هم تغییرش ندادم. در آن نسخه اول هم که گفتم خیلی حجیمتر بود و هیراد تکلیفش مشخص شده بود، باز هیچ پایانبندی مشخصی نداشتم و با توجه به سیر رمان به نظرم باید همینطور تمام میشد چون در ذهن خودم پایانی مشخص نداشت که مثلا معلوم شود ماهو کجاست و هادی راست گفته یا دروغ و ... ولی به هرحال چندنفر به من گفتند پایانبندی رمان اصلا خوب نیست.
به نظرم آن عدم قطعیت آخر کار با ساختار کلی رمان جور نیست... .
نمیدانم منظورت از عدم قطعیت چیست اما من اسم این را اصلا عدم قطعیت نمیگذارم. اصلا یکدهم به عدم قطعیت و اینجور چیزهای رایج فکر نکرده بودم. موضوع این است که هیراد هنوز هم برای من مسئله است و داستانش برایم یک پایان مشخص ندارد. مثل همه ما که از صبح که پا میشویم انگار در یک برزخ هستیم و مدام میمانیم کدام طرف برویم و هر انتخابی هم که میکنیم بعدش میگوییم کاش انتخابی دیگر کرده بودیم. یعنی هنوز تکلیفمان با خودمان هم روشن نیست. در حالیکه اگر آن انتخاب قطعی را بکنیم دیگر این قدر سرگردان نیستیم. اما الان همه سرگردانیم. من بهواسطه کارم جاهای زیادی میروم و آدمهای مختلفی را میبینم و نگاه که میکنم میبینم همه سرگردانند و هیچکس تکلیفش با خودش روشن نیست.
همزمان با «ماهو» مجموعه داستان «آرام در سایه» هم از شما چاپ شده. مجموعهای که داستانهای آن در حال و هواهایی متفاوت با یکدیگرند. برخی مربوط به جنگ هستند، برخی فضاهای شهری دارند و در برخی از آنها هم نوعی مکالمه با متون کهن هست. این داستانها همه مربوط به یک دوره زمانیاند؟
نه، مالِ دورههای مختلف است. بعضی از آنها جدید هستند و بعضیهاشان قدیمیاند. مثلا داستان «خشاب خالی» از این مجموعه را قبل از «تک خشت» نوشته بودم. کلا داستانهای مربوط به جنگ و متون کهن قدیمیترند، اما آن داستانهایی که فضاهای شهری دارند مربوط به سالهای اخیر است.
بین صحبتهایتان به کتابنخواندن اشاره کردید و اینکه کتابنخواندن به یک فرهنگ تبدیل شده است.
بله، راستش این مسئله خیلی در این سالها برای من عمده شده. خیلی فکر کردم که چرا چنین اتفاقی افتاده و دیگر هیچکس در اینجا هیچ علاقهای به کتاب ندارد، در حالیکه دوستانم که از خارج میآیند میگویند در کشورهای خارجی همه، حتی کارتنخوابهاشان، کتاب میخوانند. اما اینجا ما حتی توی خانهمان هم که نشستهایم کتاب نمیخوانیم. خب وقتی کسی نمیخواند کمکم نویسندهها هم دیگر نمینویسند و بنویسند هم کسی کتابشان را نمیخرد. بدبختی ما میدانید چیست؟ این است که همهمان این چیزها را میدانیم و کاری نمیکنیم. با هرکس که مینشینی و این حرفها را میزنی میگوید که میداند. اما هیچکس کاری نمیکند. مثل بقیه امورمان. راجعبه هر معضلی که حرف میزنی میبینی همه از آن اطلاع دارند، همه فیلسوفاند و مینشینند ساعتها راجع به فلان معضل حرف میزنند اما هیچکس هیچ کاری نمیکند و این خیلی زجرآور است. در مورد کتابنخواندن هم قضیه همین است. من واقعا بعضیوقتها از این خلاء کتابخواندن وحشت میکنم، چون وقتی یک خلاء به وجود میآید همیشه عدهای هستند که آن را با چیزهای دیگر پر کنند و در روزگار ما این خلاء دارد با چیزهایی بسیار هولناک پر
میشود. در همین گروههای شبکههای مجازی یک حفرههایی میبینم که واقعا برایم دردناک است. حفرههایی که دیگر واقعا نمیشود آنها را از بین برد و همیشه توی وجود آدم میمانند و هولناکتر چیزهایی است که این حفرهها با آنها پر میشوند. این خیلی برای من مسئله است و نمیدانم چرا هیچکس هیچ کاری نمیکند. یک وقتی هست که کسی چیزی را نمیداند ، خب آدم میگوید نمیداند و اگر میدانست کاری میکرد؛ ولی وقتی در یک جمع مینشینی و میبینی همه میدانند اما هیچکس هیچ کاری نمیکند این دردناک است. خب به قول شمس این چه علمی است که تو میدانی ولی به کار نمیبری؟! این کتابنخواندن اگر ادامه پیدا کند به نظر من سرانجام به تعطیلی کتاب و اندیشه و ادبیات و ... میانجامد. یادم است دولتآبادی چندسال پیش در جلسهای حرف خیلی قشنگی زد که هنوز در ذهن من مانده و شبیه همان را یکبار هم دیدم دکتر شفیعیکدکنی گفته. حرف دولتآبادی این بود که «اندیشهکردن برای مردم ما از نان شب واجبتر است.» شفیعیکدکنی هم خاطرهای تعریف کرده و گفته رفته بودم در دانشگاهی در آمریکا و دانشجوها آمده بودند دوروبر مرا گرفته بودند و از من پرسیدند پیشنهاد شما برای
برونرفت از معضلهایی که وجود دارد چیست؟ خب میدانی که شفیعیکدکنی عمری را روی عرفان و ادبیات کلاسیک ایران گذاشته، اما گفته بود وقتی از من آن سؤال را پرسیدند همه توقع داشتند بگویم رو بیاورید به عرفان و کتابهای کلاسیک و... اما من در یک جمله گفتم که رو بیاورید به اندیشه و علم که این از نان شب واجبتر است. و من الان واقعا میفهمم که این حرف درستی است چون این اندیشه اصلا در جامعه ما نیست.
به ادبیات هم آسیبزده این موضوع... .
خب وقتی اندیشه نیست، تو دیگر ادبیات نداری؛ چون ادبیات به نظر من یعنی تاریخ سیر اندیشه و ارزشها ... یعنی تو اگر بخواهی بروی یک جامعه را از درون بشناسی باید بروی ادبیاتش را بخوانی. برای همین تمام جامعهشناسهایی که میخواهند روی یک جامعه مطالعه کنند و آن را بشناسند ناگزیر میشوند بروند رمانهای خوب آن جامعه را بخوانند. وقتی تو اندیشهای نداری خود به خود ادبیاتت هم دیگر آنقدر سقوط میکند که تبدیل میشود به یک چیز بازاری مثل بقیه کالاها. به نظر من معیار اندیشیدن در یک جامعه، ادبیات آن جامعه است. شوپنهاور میگوید هرچه قدر اندیشه در جامعهای قویتر، نثر آن جامعه پرمایهتر و هرچه نثر کممایهتر، جامعه بیفکرتر. حالا نثرهای الانِ ما را نگاه کن. خب چون اندیشهای نداریم نثرمان هم این جوری است. هرچه اندیشه پرمایهتر باشد تو مجبوری نثرت را هم پرمایهتر کنی، اما الان میبینی نثرها پر از غلط املایی است و این دیگر تبدیل به عادت شده. یکبار دیدم توی یک شرکتی مدیر میخواست نامه بنویسد و نامهاش عین این متنهایی بود که در تلگرام مینویسند. خب این خیلی وحشتناک است. طرف مدیرعامل است آنوقت وقتی میخواهد یک نامه بنویسد
خندهات میگیرد. وقتی هم به نثرش ایراد میگیری او به تو میخندد و مسخرهات میکند و جوری نگاه میکند که یعنی تو خیلی از مرحله پرت هستی! اما این دوره به نظر من میگذرد. مطمئنم که میگذرد و سرانجام نسلی خواهد آمد که خیلی متعادلتر از ما خواهد بود. برای این حرفم هیچ دلیلی ندارم اما برخلافِ ، به قول دوستانم، بدبینی و سیاهبینیای که همیشه دارم در این یک مورد مطمئنم که نسلی میآید خیلی بهتر از ما. شاید دویست سال یا سیصدسال بعد، ولی میآید.
«ماهو» نام سومین و تازهترین رمان چاپشده منیرالدین بیروتی، بعد از رمانهای «چهاردرد» و «سلام مترسک»، است. رمانی که به لحاظ فرم و شیوه روایت قدری متفاوت با دو رمان قبلی اوست و روایتی سرراستتر دارد. هیراد، شخصیت اصلی رمان ماهو، استاد دانشگاه است. او بعد از یکسال که از بههمزدن رابطهاش با دختری به نام ماهو میگذرد اکنون در جستوجوی ماهو است، اما ماهو غایب است و هیچکس درست نمیگوید که کجاست و چه بر سرش آمده. وقایع رمان در دو زمان میگذرد: یکی زمانی که هیراد تازه رابطهاش را با ماهو به هم زده و هنوز درگیر این ماجراست و دیگری زمانی که هیراد بعد از یک گرفتاری به جامعه بازگشته و دارد دنبال ماهو میگردد. در خلال این دو زمان، هیراد با آدمهای مختلفی مواجه میشود؛ هم با برادرانش که هرکدام به راهی رفتهاند و یکی دنبال کاسبی و پول و کلاهبرداری است و دیگری عزلتگزینی اختیار کرده است و هم با خواهرزادهاش و دانشجویانی که هیراد با آنها رابطهای دوستانه داشته و در مجلهای با هم کار میکردهاند. هیراد در رمان «ماهو» شخصیتی است مردد، چندپاره و گرفتار تناقضهای بسیار و درگیر با گذشته و اکنون خویش. گاه به گذشته میآویزد و گاه با دید تردید به آن مینگرد. او در زندگی اجتماعی و حین بحث با دانشجویانش پخته مینماید اما در زندگی شخصی شکست خورده است و خود را مدام مؤاخذه میکند. از منیرالدین بیروتی این روزها مجموعه داستانی هم به نام «آرام در سایه» منتشر شده است که مجموعهای است از داستانهای قدیمی و تازه او. به همین دلیل داستانهای این مجموعه به لحاظ فضا و موضوع متنوعاند. بیروتی این روزها مشغول نوشتن رمان تازهای است که به گفته خودش هنوز در مراحل اولیه نگارش است. «ماهو» و «آرام در سایه» را نشر نیلوفر منتشر کرده است. گفتوگو با منیرالدین بیروتی را به مناسبت انتشار این دو کتاب میخوانید.
«ماهو» در قیاس با دو رمان قبلیتان - چهار درد و سلام مترسک - تکنیک روایی سادهتر و سرراستتری دارد، در دو رمان قبلی تکنیک تا حدودی خود را به رخ میکشد اما اینجا نه. چه شد که در «ماهو» تغییر شیوه دادید؟
خب همیشه تکنیک و فرم را موضوع داستانی که میخواهم بنویسم به من تلقین میکند. «ماهو» را یکی، دو بار یک جور دیگر نوشتم و دیدم اصلا داستان پیش نرفت. شگردهای مختلفی را که در ذهنم بود امتحان کردم و سی، چهل صفحه طبق آن شگردها نوشتم و رفتم جلو اما دیدم فایده ندارد تا اینکه این شیوه که رمان درنهایت با آن نوشته شد خودش آمد و خودش هم همینجوری رفت جلو و من هم از سادگیاش خوشم آمد. راستش ماهو از آن رمانهایی بود که برای درآوردن تکنیک و نثرش زور نزدم و برای همین هم راحت رفت جلو و درواقع خودش همینطور جاری شد و پیش رفت و من هم فقط نگاه کردم.
یعنی نوشتن «ماهو» به نسبت دو رمان قبلی کمتر وقت برد؟
نه، نوشتنش سه، چهارسال وقتم را گرفت؛ اینکه گفتم زور نزدم منظورم این بود که ماهو رمانی بود که خودش، خودش را نوشت و من زیاد در فرایند نوشتهشدنش دخیل نبودم. درحالیکه مثلا در مورد «سلام مترسک» اصلا اینطور نبود. سلام مترسک از آن رمانهایی بود که موقع نوشتن خیلی اذیتم کرد؛ مدام فرمش را عوض میکردم و باز راضی نمیشدم و حتی کار به جایی رسید که دیگر نمیخواستم ادامهاش بدهم؛ ولی «ماهو» اصلا اذیتم نکرد و همانطور که گفتم خیلی راحت نوشته شد و پیش رفت و نوشتنش برایم آسان بود.
یک ویژگیاش در قیاس با «سلام مترسک» تعدد و تنوع شخصیت در آن بود. در «ماهو» هیراد - شخصیت اصلی داستان - با شخصیتهای مختلفی در ارتباط است و بیشتر این شخصیتها هم به نحوی ذهن آدم را درگیر میکنند. یعنی با اینکه هیراد در مرکز رمان است، سیر روایت طوری پیش میرود که به بقیه شخصیتها هم اجازه حرفزدن داده میشود و نوعی دیالوگ در رمان به وجود میآید که به خواننده اجازه میدهد خود را به جای همه شخصیتها بگذارد، درحالیکه در سلام مترسک شخصیت صارم چنان عمده بود که بقیه شخصیتها در سایه او میماندند و خواننده زیاد با آنها درگیر نمیشد... .
راستش اصلا انگیزه من از نوشتن «ماهو» نوشتن رمانی بود که قهرمان و شخصیتِ محوری نداشته باشد. البته فکر میکنم در این مورد شکست خوردم، اما همیشه یکی از آرزوهای نویسندگیام این بود و هنوز هم هست که رمانی بنویسم که در عین اینکه خواننده را جذب میکند قهرمان نداشته باشد و در آن هیچ شخصیتی نباشد که دیگر شخصیتهای رمان با او معنا پیدا کنند و او آهنربا باشد و دیگران برادههایی باشند که دور او جمع میشوند. اولین بار هم جرقه این فکر وقتی توی ذهنم خورد که «رگتایم» دکتروف را خواندم. «رگتایم»، اولینبار که خواندمش، خیلی برایم عجیبوغریب بود و فکر نمیکنم هیچ کتابی مثل آن من را درگیر کرده باشد. همیشه دلم میخواست کاری مثل «رگتایم» بنویسم که هم جذاب باشد و خواننده را دنبال خودش بکشد و هم وقتی خواننده کتاب را خواند و تمام کرد نتواند بگوید کدام یک از این شخصیتها در رمان برجستهترند. البته همانطور که گفتم در ماهو نتوانستم این کار را بکنم چون هرکس کتاب را بخواند، هیراد و ماهو به عنوان شخصیتهای اصلی آن بیشتر در ذهنش میمانند تا شخصیتهای دیگر کتاب و این یعنی شکست من در کاری که آرزوی انجامش را داشتم. کار ما هم خب فکر میکنم
همهاش همین است دیگر؛ فکر میکنیم یک کاری را کردهایم اما بعد میبینیم نهخیر باز همان آش و همان کاسه است!
اما انتخاب هیراد به عنوان چهره مرکزی رمان، به نظرم انتخاب مناسبی است. چون هیراد حالتی مردد دارد و شخصیتی است پرتناقض... .
درواقع توی برزخ است... .
بله، و همین در برزخبودنش باعث میشود شخصیتهای دیگر داستان با همه تضادهایشان گرد او جمع شوند و بهواسطه حضور او به صحنه رمان بیایند، چون هیراد در حین همین این در و آن در زدنهایش سراغ آنها میرود و با هرکدامشان به نحوی در ارتباط است. اما مهمترین شخصیتهایی که هیراد در رمان با آنها ارتباط دارد برادرهای او هستند. یعنی هادی که کاسبکار است و دنبال پول و دانیال که درویشمسلک است و درست نقطه مقابل هادی. اما شاید جا داشت که این برادرها حضور مداومتر و پررنگتری در رمان داشته باشند و نقش مؤثرتری در پیشبرد حوادث رمان ایفا کنند و بیشتر با هم برخورد داشته باشند و درگیر شوند... .
خب، ماهو در ذهن من خیلی حجیمتر از این بود که حالا هست. دستنویس اول این رمان حدود پانصد صفحه بود که اگر آن را میدادم برای چاپ قطعا مثل «چهاردرد» حدود ششصد، هفتصد صفحه میشد. اما وقتی یکبار آن را نوشتم و هفت، هشت ماه گذاشتمش کنار و بعد دوباره رفتم خواندمش، چند فصلش را جابهجا کردم و بعضی فصلهایش را هم کلا برداشتم. در آن نسخه اول، درگیری بین دانیال و هادی که دو قطب مخالف هم هستند وجود داشت اما در بازنویسی، آن را برداشتم. راستش طرح اولیهام این بود که یک قسمت دومی برای این رمان درست کنم؛ یعنی درواقع از اول نطفهاش به صورت یک رمان دوقسمتی در ذهنم بسته شد که یک قسمتش شامل دربهدری این آدم بود و اینکه همیشه انگار در برزخ است و نمیداند کدام طرفی است اما در قسمت دوم او دیگر انتخابش را کرده بود و رمان هم درواقع از زمانی شروع میشد که او انتخابش را کرده بود و بعد به عقب میرفت که ببینیم چطور این انتخاب را کرده است. درواقع شرح تحول این آدم بود.
چرا نگذاشتید به همین صورتی که میگویید از اول در ذهن داشتید بماند؟
دیدم خیلی کشدار میشود و دارد میشود چیزی شبیه «چهاردرد» و خودم راستش خوشم نیامد. اما این را که برخوردها و درگیریها میتوانست بیشتر باشد، چند نفر دیگر هم به من گفتهاند... .
من راستش به نظرم رسید که این رمان جا داشت حجیمتر باشد... .
بله، بود، اما همانطور که گفتم به نظرم رسید دوباره دارد مثل چهاردرد میشود. یکی از شوخیهایی که دوستانم با من میکنند سر همین حجیم نوشتن است. میگویند تو خیلی حجیم مینویسی و از پانصد صفحه کمتر نمینویسی و از این حرفها. یک مقدار هم راستش نگران بودم که اگر کار خیلی حجیم بشود قیمتش آنقدر برود بالا که دیگر اصلا هیچکس طرفش نرود. خب تمام اینها دستبهدست هم داد و باعث شد که موقع بازنویسی کوتاهش کنم. ولی خب شاید هم یک جاهایی بیشتر از حد مجاز حذف کردهام. البته الان دقیقا حضور ذهن ندارم که کجایش را کم گذاشتهام، چون بعد از چاپ، دیگر آن را نخواندم و الان خیلی ازش فاصله گرفتهام چون دارم یک رمان دیگر مینویسم.
غیر از این کمرنگبودن حضور برادرها، بهطور کلی خط داستانی رمان هم قدری کمرنگ است. یعنی خود معمای ماهو و جستوجوی هیراد برای یافتن او یک مقدار به حاشیه رفته و بهجای آن ما با صحنههایی از مواجهه هیراد و گفتوگوهایش با آدمهای مختلف روبهرو هستیم و گاهی آنقدر درگیر این برخوردها و گفتوگوها میشویم که داستان اصلی یادمان میرود و تعلیق و انتظار برای اینکه ببینیم بالاخره معلوم میشود چه بر سر ماهو آمده یا نه توی این برخوردها گم میشود... .
الان چون همانطور که گفتم خیلی از این رمان فاصله گرفتهام نمیتوانم جواب دقیقی بدهم اما فکر میکنم حرفت درست است و آن داستان اصلی توی این برخوردهای هیراد با جمعیتها و گروههای مختلف یک مقدار گموگور شده. دلیلش هم به نظرم همان برداشتن بعضی از فصلها و کوتاهکردن رمان بوده.
هیراد در این رمان با پیشینه فرهنگی خودش درگیر است. یعنی از یک طرف بخشی از شخصیتش را همان گذشته و پیشینه فرهنگی ساخته و از طرف دیگر با شکوتردید به این پیشینه نگاه میکند. این درگیری با گذشته و سنت فرهنگی در رمانهای دیگر شما هم به شکلهای مختلف حضور دارد. آیا این آگاهانه و به صورت فکرشده وارد رمانهای شما میشود؟
یک بخشاش بله فکر شده است اما بخشی از آن هم ریشه در ناخودآگاه دارد، چون به هرحال تو وقتی مینویسی شصت، هفتاد درصد، ناخودآگاهت کار میکند و سی درصد هم تکنیک و فرم. اما این درگیری با گذشته همیشه دغدغه من بوده و همانطور که خودت هم گفتی توی کارهای دیگر من هم هست. من فکر میکنم یک مسئلهای که وجود دارد این است که ما الان ماندهایم که با سنت و پیشینه فرهنگیمان چه کنیم. اگر بخواهیم طبق همان الگوهای قدیمی زندگی کنیم، اتفاقات روز را چطور درک کنیم و از آنها سر درآوریم و اگر بخواهیم یکسره امروزی شویم، با گذشتهمان چهکار کنیم؟ واقعیتش این است که من الان هرکس را که نگاه میکنم، میبینم که در چنین برزخی گیر کرده است. از یک طرف موجی دارد میآید و هر روز هم غلیظ و غلیظتر میشود و تو نمیتوانی نادیدهاش بگیری و از طرفی سنت خودت را هم نمیتوانی فراموش کنی چون غولهایی را پشتسرت داری که اصلا نمیتوانی ندیدشان بگیری؛ اما خب پیشِرویت هم آنقدر جذابیتهای جورواجور هست که ماندهای، دستکم خود من ماندهام، که اگر همهچیز همینطور پیش برود آن گذشته با آن غولهایی که دارد چه میشود. درواقع مشکل اینجاست که ما هنوز بلد نیستیم
این دو را با هم ترکیب کنیم. در برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشتهام تا بهحال کسی را ندیدهام که آن پیشینه فرهنگی را طوری با امور جدید و اتفاقات روز تلفیق کرده باشد که از تلفیق اینها چیز تازهای به دست آید. ترکیبی که با دراختیارداشتن آن از مواجهه با اتفاقاتی که دارد میافتد جا نخوری و بهتزده نشوی. یعنی نه آنقدر به گذشته بچسبی که نفهمی الان کجای ماجرایی و نه گذشته را کلا فراموش کنی. این دغدغه همیشه در کارهایم پیدا میشود چون خودم مدام با آن درگیر هستم. الان هم که هرچه جلوتر میرویم این قضیه حادتر میشود. مخصوصا با رواج هرچه بیشتر شبکههای اجتماعی و امثال آنها که ما را هرچه بیشتر از کتابخواندن دور میکنند، طوری که کتابنخواندن دیگر دارد برای ما به یک فرهنگ تبدیل میشود. خب آدم در مواجهه با این وضعیت میماند چهکار کند. من هم ماندهام واقعا. مثل هیراد که برزخی است و مانده است کدام طرف برود.
یک ویژگی هیراد که خوب درآمده، تناقضهای شخصیتی و رفتاری او در مواجهه با موقعیتهای مختلف است. هیراد در عرصه عمومی و در جایگاه استاد خیلی معقول و پخته ظاهر میشود. موقع بحث همه جوانب موضوع را میسنجد و سعی میکند موضوع را از زوایای متفاوت ببیند، اما در زندگی شخصیاش کاملا واداده مینماید... .
بله این موضوعی است که من خیلی با آن درگیرم. مثلا تو میروی سرکار و در محیط کار خیلی آدم محترم و معقولی هستی بعد توی تاکسی یک اتفاقی میافتد که اصلا فراموش میکنی کی هستی. درواقع آدمها در موقعیتهایی خاص که برایشان پیش میآید جوهرهشان را نشان میدهند، چون آن موقعیت خاص و نامتعارف عادتهای تو را میشکند. تو طبق عادت آدم خوبی هستی اما به محض اینکه یک موقعیتی پیش میآید و این عادت را میشکند آنوقت معلوم میشود واقعا چهکارهای. آن عادت به نظر من رمز ماشینشدن ماست. عادت، زندگی ما را تبدیل به ماشین کرده و باعث شده قابل پیشبینی بشویم و این قابل پیشبینیبودن خیلی بد است. بدترین اتفاق هستی به نظر من همین است که عادتهای تو، تو را قابل پیشبینی کنند. این فاجعه است و تا جایی که من میبینم ما همه دچار این مسئله عادت هستیم و چقدر خوب است که یکی به هر وسیلهای که شد این عادتها را بشکند.
یک موضوع دیگر در رمان «ماهو» خود مقوله عشق است. هیراد با ماهو به هم زده و حالا که بعد از مدتی برگشته، عذاب وجدان دارد. میخواهد ببیند ماهو چه شده، خودش را بابت رفتارش با ماهو مؤاخذه میکند و با خودش درگیر است. اما جاهایی از رمان که ماهو در یادهای هیراد یا در فصلهای مربوط به زمان گذشته حضور دارد میبینیم که عشق در رابطه این دو غایب است. یعنی همیشه هیراد و ماهو را در حال بگومگو و جنگ و دعوا میبینیم... .
دقیقا، چون واقعیت این است که آدمها لهله میزنند چیزی را که ندارند بهدست آورند، ولی وقتی به دستش آوردند لهله میزنند که کی میشود از آن خلاص شوند. نمیدانم این چه خصلتی است که آدمها قدر چیزهایی را که دارند نمیدانند و مدام دنبال چیزهایی میگردند که نیست. همهمان همینطور هستیم و هیراد هم چنین آدمی است. یعنی تا وقتی ماهو هست، ذهن هیراد جای دیگر است (حالا البته یک مقدار فیلم هم بازی میکند) ولی حالا که ماهو نیست عزا گرفته که چرا نیست. نمیدانم ما از بیخ غلطیم یا همان عادت که گفتم ما را اینطور بار آورده؟
یعنی به نظر شما این بهطور خاص مربوط به فرهنگ ماست یا یک مقوله بشری است؟
کلا مربوط به ذات آدم است. یعنی آدم همیشه دنبال چیزی است که نیست و تلاش میکند به چیزی که نیست برسد اما وقتی رسید دیگر آن چیز برایش ارزشی ندارد. ساختار ما آدمها انگار اینطور است. نوشتههای غربیها را هم که میخوانیم به همین مسئله برمیخوریم. انگار ذات آدم اینجوری است. هیراد هم همینطور است چون این برای خود من واقعا معضل است. اگر یک کمی در رمان ریزتر شوی میبینی شخصیتهای دیگر داستان هم همین معضل را دارند. مثلا حمید یا خود ماهو.
یک موضوع که شاید بد نباشد دربارهاش صحبت کنید پایانبندی رمان است. پایان بلاتکلیف رمان قدری با کلیت آن و سیر روایتش هماهنگ نیست.
دو، سه نفری به من گفتهاند که پایانبندیاش خوب نیست. یکیشان که خیلی فحش و فضیحت بارم کرد و گفت پایانبندیاش خیلی بد و اعصاب خردکن است و توقع نداشتم داستان را اینطور تمام کنی. اما من خودم حس میکردم چون هیراد تکلیفش مشخص نیست رمان باید به همین شکل تمام شود. گرچه در آن لحظات آخر جرقههایی در ذهن هیراد زده میشود اما باز هم تکلیفش روشن نیست و برای همین قاعدتا به پایانی هم نمیرسد. این پایان را من انتخاب نکردم، خودش آمد و من هم تغییرش ندادم. در آن نسخه اول هم که گفتم خیلی حجیمتر بود و هیراد تکلیفش مشخص شده بود، باز هیچ پایانبندی مشخصی نداشتم و با توجه به سیر رمان به نظرم باید همینطور تمام میشد چون در ذهن خودم پایانی مشخص نداشت که مثلا معلوم شود ماهو کجاست و هادی راست گفته یا دروغ و ... ولی به هرحال چندنفر به من گفتند پایانبندی رمان اصلا خوب نیست.
به نظرم آن عدم قطعیت آخر کار با ساختار کلی رمان جور نیست... .
نمیدانم منظورت از عدم قطعیت چیست اما من اسم این را اصلا عدم قطعیت نمیگذارم. اصلا یکدهم به عدم قطعیت و اینجور چیزهای رایج فکر نکرده بودم. موضوع این است که هیراد هنوز هم برای من مسئله است و داستانش برایم یک پایان مشخص ندارد. مثل همه ما که از صبح که پا میشویم انگار در یک برزخ هستیم و مدام میمانیم کدام طرف برویم و هر انتخابی هم که میکنیم بعدش میگوییم کاش انتخابی دیگر کرده بودیم. یعنی هنوز تکلیفمان با خودمان هم روشن نیست. در حالیکه اگر آن انتخاب قطعی را بکنیم دیگر این قدر سرگردان نیستیم. اما الان همه سرگردانیم. من بهواسطه کارم جاهای زیادی میروم و آدمهای مختلفی را میبینم و نگاه که میکنم میبینم همه سرگردانند و هیچکس تکلیفش با خودش روشن نیست.
همزمان با «ماهو» مجموعه داستان «آرام در سایه» هم از شما چاپ شده. مجموعهای که داستانهای آن در حال و هواهایی متفاوت با یکدیگرند. برخی مربوط به جنگ هستند، برخی فضاهای شهری دارند و در برخی از آنها هم نوعی مکالمه با متون کهن هست. این داستانها همه مربوط به یک دوره زمانیاند؟
نه، مالِ دورههای مختلف است. بعضی از آنها جدید هستند و بعضیهاشان قدیمیاند. مثلا داستان «خشاب خالی» از این مجموعه را قبل از «تک خشت» نوشته بودم. کلا داستانهای مربوط به جنگ و متون کهن قدیمیترند، اما آن داستانهایی که فضاهای شهری دارند مربوط به سالهای اخیر است.
بین صحبتهایتان به کتابنخواندن اشاره کردید و اینکه کتابنخواندن به یک فرهنگ تبدیل شده است.
بله، راستش این مسئله خیلی در این سالها برای من عمده شده. خیلی فکر کردم که چرا چنین اتفاقی افتاده و دیگر هیچکس در اینجا هیچ علاقهای به کتاب ندارد، در حالیکه دوستانم که از خارج میآیند میگویند در کشورهای خارجی همه، حتی کارتنخوابهاشان، کتاب میخوانند. اما اینجا ما حتی توی خانهمان هم که نشستهایم کتاب نمیخوانیم. خب وقتی کسی نمیخواند کمکم نویسندهها هم دیگر نمینویسند و بنویسند هم کسی کتابشان را نمیخرد. بدبختی ما میدانید چیست؟ این است که همهمان این چیزها را میدانیم و کاری نمیکنیم. با هرکس که مینشینی و این حرفها را میزنی میگوید که میداند. اما هیچکس کاری نمیکند. مثل بقیه امورمان. راجعبه هر معضلی که حرف میزنی میبینی همه از آن اطلاع دارند، همه فیلسوفاند و مینشینند ساعتها راجع به فلان معضل حرف میزنند اما هیچکس هیچ کاری نمیکند و این خیلی زجرآور است. در مورد کتابنخواندن هم قضیه همین است. من واقعا بعضیوقتها از این خلاء کتابخواندن وحشت میکنم، چون وقتی یک خلاء به وجود میآید همیشه عدهای هستند که آن را با چیزهای دیگر پر کنند و در روزگار ما این خلاء دارد با چیزهایی بسیار هولناک پر
میشود. در همین گروههای شبکههای مجازی یک حفرههایی میبینم که واقعا برایم دردناک است. حفرههایی که دیگر واقعا نمیشود آنها را از بین برد و همیشه توی وجود آدم میمانند و هولناکتر چیزهایی است که این حفرهها با آنها پر میشوند. این خیلی برای من مسئله است و نمیدانم چرا هیچکس هیچ کاری نمیکند. یک وقتی هست که کسی چیزی را نمیداند ، خب آدم میگوید نمیداند و اگر میدانست کاری میکرد؛ ولی وقتی در یک جمع مینشینی و میبینی همه میدانند اما هیچکس هیچ کاری نمیکند این دردناک است. خب به قول شمس این چه علمی است که تو میدانی ولی به کار نمیبری؟! این کتابنخواندن اگر ادامه پیدا کند به نظر من سرانجام به تعطیلی کتاب و اندیشه و ادبیات و ... میانجامد. یادم است دولتآبادی چندسال پیش در جلسهای حرف خیلی قشنگی زد که هنوز در ذهن من مانده و شبیه همان را یکبار هم دیدم دکتر شفیعیکدکنی گفته. حرف دولتآبادی این بود که «اندیشهکردن برای مردم ما از نان شب واجبتر است.» شفیعیکدکنی هم خاطرهای تعریف کرده و گفته رفته بودم در دانشگاهی در آمریکا و دانشجوها آمده بودند دوروبر مرا گرفته بودند و از من پرسیدند پیشنهاد شما برای
برونرفت از معضلهایی که وجود دارد چیست؟ خب میدانی که شفیعیکدکنی عمری را روی عرفان و ادبیات کلاسیک ایران گذاشته، اما گفته بود وقتی از من آن سؤال را پرسیدند همه توقع داشتند بگویم رو بیاورید به عرفان و کتابهای کلاسیک و... اما من در یک جمله گفتم که رو بیاورید به اندیشه و علم که این از نان شب واجبتر است. و من الان واقعا میفهمم که این حرف درستی است چون این اندیشه اصلا در جامعه ما نیست.
به ادبیات هم آسیبزده این موضوع... .
خب وقتی اندیشه نیست، تو دیگر ادبیات نداری؛ چون ادبیات به نظر من یعنی تاریخ سیر اندیشه و ارزشها ... یعنی تو اگر بخواهی بروی یک جامعه را از درون بشناسی باید بروی ادبیاتش را بخوانی. برای همین تمام جامعهشناسهایی که میخواهند روی یک جامعه مطالعه کنند و آن را بشناسند ناگزیر میشوند بروند رمانهای خوب آن جامعه را بخوانند. وقتی تو اندیشهای نداری خود به خود ادبیاتت هم دیگر آنقدر سقوط میکند که تبدیل میشود به یک چیز بازاری مثل بقیه کالاها. به نظر من معیار اندیشیدن در یک جامعه، ادبیات آن جامعه است. شوپنهاور میگوید هرچه قدر اندیشه در جامعهای قویتر، نثر آن جامعه پرمایهتر و هرچه نثر کممایهتر، جامعه بیفکرتر. حالا نثرهای الانِ ما را نگاه کن. خب چون اندیشهای نداریم نثرمان هم این جوری است. هرچه اندیشه پرمایهتر باشد تو مجبوری نثرت را هم پرمایهتر کنی، اما الان میبینی نثرها پر از غلط املایی است و این دیگر تبدیل به عادت شده. یکبار دیدم توی یک شرکتی مدیر میخواست نامه بنویسد و نامهاش عین این متنهایی بود که در تلگرام مینویسند. خب این خیلی وحشتناک است. طرف مدیرعامل است آنوقت وقتی میخواهد یک نامه بنویسد
خندهات میگیرد. وقتی هم به نثرش ایراد میگیری او به تو میخندد و مسخرهات میکند و جوری نگاه میکند که یعنی تو خیلی از مرحله پرت هستی! اما این دوره به نظر من میگذرد. مطمئنم که میگذرد و سرانجام نسلی خواهد آمد که خیلی متعادلتر از ما خواهد بود. برای این حرفم هیچ دلیلی ندارم اما برخلافِ ، به قول دوستانم، بدبینی و سیاهبینیای که همیشه دارم در این یک مورد مطمئنم که نسلی میآید خیلی بهتر از ما. شاید دویست سال یا سیصدسال بعد، ولی میآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.