چشمانداز رابطه با روسیه در دوران پساتحریم
بهرام امیراحمدیان*
روابط ایران و روسیه در دوران پساتحریم از ویژگی خاصی برخوردار است. آمادگی روسیه برای تحویل سامانه دفاعی اس300 پس از برقراری سامانه پیشرفتهتر اس400 روسی در سوریه، تعجب کارشناسان را برانگیخته است. اینکه روسیه آماده شده است این سامانه را به ایران بدهد و شرط گذاشته که ایران شکایت خود را درباره عدم پایبندی روسیه به قراردادی که در دوره ریاستجمهوری مدودف لغو شد، از مراجع قضائی بینالمللی پس بگیرد. اما در نزدیکی بیش از اندازه به روسیه باید احتیاط کرد که البته دستگاه دیپلماسی ما هوشیارتر از آن است که همه تخممرغهای ایران را در سبد روسیه قرار دهد. وقتی زیاد به روسیه نزدیک میشویم به همان اندازه از دیگر کشورها و بازیگران دور میشویم و به آنها فکر نمیکنیم. چین از نظر سرمایه و اروپا و در رأس آن آلمان از نظر تکنولوژی پشت دروازههای ما هستند. هنگامی که منافع خود را در نزدیکی به روسیه جستوجو میکنیم واقعیت چین را نمیتوانیم خوب درک کنیم. پروژهای به عظمت «یک راه یک کمربند» را از نظر دور میداریم؛ پروژهای که میتواند برای ایران، آینده بهتری را برای تبدیلشدن به قدرت منطقهای رقم بزند. در سند چشمانداز 1404، ایران کشوری تعریف شده است با بیشترین تعامل با محیط بینالملل. نزدیکی بیش از حد به روسیه، کشور ما را به یک قدرت قلمرو بری تبدیل میکند. ایران دارای ظرفیتهای بسیاری برای ایفای نقش برتر در منطقه است. روسیه تمایلی به تبدیلشدن ایران به قدرت منطقهای ندارد و بهدنبال بهرهگیری از ایران برای نفوذ بیشتر در خاورمیانه است. اخیرا رئیسجمهور روسیه آمادگی خود را برای میانجیگری بین ایران و عربستان اعلام کرده است. ظاهرا روسیه میخواهد از طریق ایران وارد خاورمیانه شود. اکنون که وارد سوریه شده، میخواهد به عربستان نیز نزدیک شود. دستگاه دیپلماسی ایران که میتواند به برجام برسد، میتواند خود در درون ساختارهای منطقهای مسائل خود را حل کند. ایران خود بازیگری مهم در منطقه است. اما با اینهمه، ما میتوانیم با روسیه در همکاریهای فیمابین اقتصادی حجم روابطمان را گسترش دهیم. اکنون که روسیه از سوی غرب تحریم شده و خود اتحادیه اروپایی را از نظر واردات موادغذایی تحریم کرده است و روابط تیرهای با ترکیه دارد و واردات موادغذایی را از ترکیه قطع میکند، دست بهسوی ایران دراز کرده است. بسیار خوب، ایران ظرفیتهایی دارد که میتوان در این رابطه مورد مبادله قرار گیرد. در سالهای اخیر حجم تجارت خارجی بین ایران و روسیه در پیرامون یک تا سه میلیارد دلار در سال در نوسان بوده است. مقدار صادرات ایران به روسیه در سالهای مختلف هیچگاه به یک میلیارد دلار نرسیده است. با درنظرگرفتن اینکه مقدار صادرات ایران به افغانستان حدود سه، چهار میلیارد دلار و عراق بیش از شش میلیارد دلار بوده، روسیه بهعنوان بزرگترین همسایه ایران سهم کمتری در مقایسه با دیگر همسایگان ایران دارد. ممکن است برخی به این جمعبندی برسند کالایی که ما به افغانستان و عراق صادر میکنیم بهدرد روسیه نمیخورد. ولی باید در نظر داشت روسیه فقط مسکو و سنپترزبورگ نیست. در بخش آسیایی از جمله سیبری و اورال و مناطق ولگا و قفقاز شمالی و مناطق دوردست آن بازارهایی برای کالاهای ایرانی وجود دارد که اکنون در اختیار چین و ترکیه است. پیرامون مسکو هم بازارهایی برای کالاهای ایرانی هست. باید رفت و دید. عمده توریستهای روسی هم که به ترکیه میروند، بهمنظور تجارت چمدانی برای همین بازارهاست. میتوان در شهرهای توریستی ترکیه بهویژه استانبول این نوع مسافران را با چمدانهای مملو از کالاهای ترکی دید. ولی از سوی دیگر به سبب پایینبودن حجم مبادلات و عدم شناخت بازارهای ایران از سوی روسها، بازارهای روسیه برای کالاهای ایران محدود بوده است. از طرف دیگر کالاهای تولیدی مازاد بر مصرف کشور در بازارهای دیگری که طی سالیان دراز از ثبات نسبی برخوردار بوده، صادر میشده است. روسیه و ایران هر دو کشورهای صادرکننده نفت و انرژی هستند. به همین سبب اقتصاد آنان نسبت به هم تکمیلکننده (اکمالی) نیست. سهم نفت در اقتصاد هر دو کشور بیش از 50 درصد است. اکنون روسیه نیازمند واردات بیشتر کالا بهویژه خوراکی از ایران است. ایران چگونه میتواند سهم کمتر از یک درصدی خود را در بازار روسیه افزایش دهد؟ حضور در بازار روسیه و صادرات موادغذایی و محصولات کشاورزی به این کشور جزء برنامههای جدیدی است که البته روسیه نیز خواهان این روابط است. گسترش روابط تجاری بین ایران و روسیه در شرایط کنونی از هر دو سو مورد تأکید قرار گرفته است. روسیه علاقهمند است جمهوری اسلامی ایران با پیوستن به اتحادیه اقتصادی اوراسیایی ضمن کمک به روسیه در گسترش این اتحادیه اقتصادی برای تفوق بر شرایط اقتصادی بحرانی روسیه، از ترجیحات تجاری این اتحادیه برخوردار شود. مذاکراتی در این زمینه انجام شده و مقدمات همکاری ایران با این اتحادیه در حال پیگیری است.
*کارشناس مسائل روسیه
روابط ایران و روسیه در دوران پساتحریم از ویژگی خاصی برخوردار است. آمادگی روسیه برای تحویل سامانه دفاعی اس300 پس از برقراری سامانه پیشرفتهتر اس400 روسی در سوریه، تعجب کارشناسان را برانگیخته است. اینکه روسیه آماده شده است این سامانه را به ایران بدهد و شرط گذاشته که ایران شکایت خود را درباره عدم پایبندی روسیه به قراردادی که در دوره ریاستجمهوری مدودف لغو شد، از مراجع قضائی بینالمللی پس بگیرد. اما در نزدیکی بیش از اندازه به روسیه باید احتیاط کرد که البته دستگاه دیپلماسی ما هوشیارتر از آن است که همه تخممرغهای ایران را در سبد روسیه قرار دهد. وقتی زیاد به روسیه نزدیک میشویم به همان اندازه از دیگر کشورها و بازیگران دور میشویم و به آنها فکر نمیکنیم. چین از نظر سرمایه و اروپا و در رأس آن آلمان از نظر تکنولوژی پشت دروازههای ما هستند. هنگامی که منافع خود را در نزدیکی به روسیه جستوجو میکنیم واقعیت چین را نمیتوانیم خوب درک کنیم. پروژهای به عظمت «یک راه یک کمربند» را از نظر دور میداریم؛ پروژهای که میتواند برای ایران، آینده بهتری را برای تبدیلشدن به قدرت منطقهای رقم بزند. در سند چشمانداز 1404، ایران کشوری تعریف شده است با بیشترین تعامل با محیط بینالملل. نزدیکی بیش از حد به روسیه، کشور ما را به یک قدرت قلمرو بری تبدیل میکند. ایران دارای ظرفیتهای بسیاری برای ایفای نقش برتر در منطقه است. روسیه تمایلی به تبدیلشدن ایران به قدرت منطقهای ندارد و بهدنبال بهرهگیری از ایران برای نفوذ بیشتر در خاورمیانه است. اخیرا رئیسجمهور روسیه آمادگی خود را برای میانجیگری بین ایران و عربستان اعلام کرده است. ظاهرا روسیه میخواهد از طریق ایران وارد خاورمیانه شود. اکنون که وارد سوریه شده، میخواهد به عربستان نیز نزدیک شود. دستگاه دیپلماسی ایران که میتواند به برجام برسد، میتواند خود در درون ساختارهای منطقهای مسائل خود را حل کند. ایران خود بازیگری مهم در منطقه است. اما با اینهمه، ما میتوانیم با روسیه در همکاریهای فیمابین اقتصادی حجم روابطمان را گسترش دهیم. اکنون که روسیه از سوی غرب تحریم شده و خود اتحادیه اروپایی را از نظر واردات موادغذایی تحریم کرده است و روابط تیرهای با ترکیه دارد و واردات موادغذایی را از ترکیه قطع میکند، دست بهسوی ایران دراز کرده است. بسیار خوب، ایران ظرفیتهایی دارد که میتوان در این رابطه مورد مبادله قرار گیرد. در سالهای اخیر حجم تجارت خارجی بین ایران و روسیه در پیرامون یک تا سه میلیارد دلار در سال در نوسان بوده است. مقدار صادرات ایران به روسیه در سالهای مختلف هیچگاه به یک میلیارد دلار نرسیده است. با درنظرگرفتن اینکه مقدار صادرات ایران به افغانستان حدود سه، چهار میلیارد دلار و عراق بیش از شش میلیارد دلار بوده، روسیه بهعنوان بزرگترین همسایه ایران سهم کمتری در مقایسه با دیگر همسایگان ایران دارد. ممکن است برخی به این جمعبندی برسند کالایی که ما به افغانستان و عراق صادر میکنیم بهدرد روسیه نمیخورد. ولی باید در نظر داشت روسیه فقط مسکو و سنپترزبورگ نیست. در بخش آسیایی از جمله سیبری و اورال و مناطق ولگا و قفقاز شمالی و مناطق دوردست آن بازارهایی برای کالاهای ایرانی وجود دارد که اکنون در اختیار چین و ترکیه است. پیرامون مسکو هم بازارهایی برای کالاهای ایرانی هست. باید رفت و دید. عمده توریستهای روسی هم که به ترکیه میروند، بهمنظور تجارت چمدانی برای همین بازارهاست. میتوان در شهرهای توریستی ترکیه بهویژه استانبول این نوع مسافران را با چمدانهای مملو از کالاهای ترکی دید. ولی از سوی دیگر به سبب پایینبودن حجم مبادلات و عدم شناخت بازارهای ایران از سوی روسها، بازارهای روسیه برای کالاهای ایران محدود بوده است. از طرف دیگر کالاهای تولیدی مازاد بر مصرف کشور در بازارهای دیگری که طی سالیان دراز از ثبات نسبی برخوردار بوده، صادر میشده است. روسیه و ایران هر دو کشورهای صادرکننده نفت و انرژی هستند. به همین سبب اقتصاد آنان نسبت به هم تکمیلکننده (اکمالی) نیست. سهم نفت در اقتصاد هر دو کشور بیش از 50 درصد است. اکنون روسیه نیازمند واردات بیشتر کالا بهویژه خوراکی از ایران است. ایران چگونه میتواند سهم کمتر از یک درصدی خود را در بازار روسیه افزایش دهد؟ حضور در بازار روسیه و صادرات موادغذایی و محصولات کشاورزی به این کشور جزء برنامههای جدیدی است که البته روسیه نیز خواهان این روابط است. گسترش روابط تجاری بین ایران و روسیه در شرایط کنونی از هر دو سو مورد تأکید قرار گرفته است. روسیه علاقهمند است جمهوری اسلامی ایران با پیوستن به اتحادیه اقتصادی اوراسیایی ضمن کمک به روسیه در گسترش این اتحادیه اقتصادی برای تفوق بر شرایط اقتصادی بحرانی روسیه، از ترجیحات تجاری این اتحادیه برخوردار شود. مذاکراتی در این زمینه انجام شده و مقدمات همکاری ایران با این اتحادیه در حال پیگیری است.
*کارشناس مسائل روسیه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.