بهبود قیمت نفت با حضور ایران در بازار جهانی
علیرضا سلطانی- عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد
امسال بازار نفت، یکی از شدیدترین کاهش قیمتها را تجربه کرده است. این کاهش برای کشورهای صادرکننده نفت بهمثابه یک شوک نفتی ظاهر شده است. پدیدهای که برای این کشورها و حتی سایر فعالان بازار نفت قابل پیشبینی نبوده است. در بروز این پدیده و شرایط، مجموعهای از عوامل اقتصادی و سیاسی دخیل بوده است. آغاز کاهش قیمت نفت با عوامل و متغیرهای اقتصادی آغاز شد. تغییر در سطح تقاضا در بازار نفت بهویژه کاهش تقاضای نفت از سوی کشورهای نوظهور اقتصادی به دنبال کاهش رشد اقتصادی آنها، شروع این روند بود. افزایش سرمایهگذاری در نفت شیل و ورود این نفت به بازار این روند را تقویت کرد. اتخاذ سیاست افزایش تولید برای غیراقتصادی ساختن سرمایهگذاری، تولید و عرضه نفت شیل از سوی برخی کشورهای نفتی، زمینه تشدید کاهش قیمت نفت را فراهم ساخت. کاهش قیمت نفت در مرز 40 دلار در اوایل سال 2015 و به دنبال آن افزایش قیمت تا مرز 65 دلار در اواسط سال 2015، تحتتأثیر این برنامه قرار داشت؛ بدین معنا که با کاهش قیمت نفت، سرمایهگذاری در نفت شیل، بهشدت کاهش یافت و هدف مجریان این طرح عملی شد؛ اما ورود برخی عوامل سیاسی ازجمله توافق هستهای ایران با کشورهای غربی و نگرانی برخی کشورهای عمده تولیدکننده نفت ازجمله عربستان، از پیامدهای منفی این توافق بر موقعیت سیاسی و اقتصادی آنها بود و با هدف تحتفشار قراردادن تهران در مسائل منطقهای مانند سوریه، یمن، عراق و بحرین و همچنین وادارکردن ایران به عدم اجرای سیاست بازگشت سریع به بازار نفت با رفع تحریمها، زمینه بازگشت دوباره به سیاست کاهش قیمت نفت فراهم شد. در این فرایند کشورهای نفتی عربی به رهبری عربستان عملا با اتخاذ رویکردی سلبی مانع از عدم توسل به سازوکار کاهش عرضه، اجرای نظام سهمیهبندی در اوپک و خارجکردن نفت مازاد بر تقاضا از بازار، مانع توقف روند کاهشی قیمت نفت در بازارهای جهانی شدهاند و رایزنیهای درون ساختاری اوپک در خلال دو اجلاس فصلی وزیران نفت اوپک نیز کمکی در این زمینه نکرده است؛ اما یکی از عواملی که نمیتوان تأثیر آن را بر بازار نفت و روند کاهشی آن نادیده انگاشت، انتظار بازار برای بازگشت نفت ایران به بازار جهانی با رفع تحریمهاست. از اواسط سال 2015 با افزایش امیدها به توافق هستهای ایران و غرب و به دنبال آن رفع تحریمهای اقتصادی ایران، انتظارات برای عرضه نفت ایران به بازارهای نفت در یک پروسه تقریبا یکساله و بازگشت به شرایط قبل شکل گرفت. مقامات نفتی ایران نیز قاطعانه بر بازگشت سریع و مقتدرانه ایران به بازار نفت با رفع تحریمها تأکید کردهاند. بهطور طبیعی کشورهای نفتی به دلایل اقتصادی و فنی و بعضا سیاسی از بازگشت ایران به بازار نفت استقبال نکردند و یا حداقل انتظار داشته و دارند...
... که این بازگشت تدریجی و در میانمدت باشد. این شیوه کاملا از سوی ایران رد شده و این کشور قاطعانه بازگشت سریع به بازار جهانی و گرفتن سهم گذشته خود از این بازار را در پیش گرفته است. رویکردی که به لحاظ شرایط بازار، منطقی به نظر میرسد؛ چه اینکه براساس گفته وزیر نفت ایران، عدم ورود سریع به بازار نفت، فرایند بازپسگیری سهم ایران از بازار جهانی نفت را طولانی و پرهزینه میکند. با هدف کاهش آسیبهای بازگشت سریع ایران به بازار نفت، سایر کشورهای نفتی بهویژه کشورهایی که نفت خود را با اعمال تحریمها، جایگزین نفت ایران کردند، باید همکاری کرده و با خارجکردن نفت مازاد بر سهمیه خود، جای نفت ایران را در بازار باز کنند. این همکاری بهطور طبیعی باید قبل از بازگشت عملی نفت ایران به بازار و همزمان با بالارفتن انتظارات روانی در شکل کاهش عرضه و پایبندی بر نظام سهمیهبندی و خارجساختن نفت مازاد از بازار بهخصوص از سوی کشورهای عضو اوپک، صورت میگرفت که عملا تاکنون این اتفاق روی نداده است. این شرایط سبب شده که روند کاهش قیمت نفت تحتتأثیر فضای روانی ناشی از رفع تحریمهای نفتی ایران و بازگشت نفت ایران به بازار، در هفتههای اخیر
تشدید شود.
با این تفاسیر بهنظر میرسد روند کاهشی قیمت نفت و پایینماندن آن در سطح کنونی تا زمان رفع تحریمهای نفتی ایران و بازگشت عملی نفت به بازارهای جهانی، تداوم داشته باشد. با رفع تحریمها و افزایش قابلتوجه عرضه نفت ایران با فرض ثابتماندن سایر متغیرها، روند کاهشی قیمت نفت متوقف شده و چهبسا این روند با سرعت پایین روبهافزایش گذارد. دلیل بروز این شرایط نیز روانی است؛ بهاینمعنا که با آغاز عرضه نفت ایران در بازار جهانی انتظارات چندماهه که تشدید کاهش قیمت نفت را موجب شده بود، پایان میپذیرد و بازار در یک شرایط واقعی قرار میگیرد.
امسال بازار نفت، یکی از شدیدترین کاهش قیمتها را تجربه کرده است. این کاهش برای کشورهای صادرکننده نفت بهمثابه یک شوک نفتی ظاهر شده است. پدیدهای که برای این کشورها و حتی سایر فعالان بازار نفت قابل پیشبینی نبوده است. در بروز این پدیده و شرایط، مجموعهای از عوامل اقتصادی و سیاسی دخیل بوده است. آغاز کاهش قیمت نفت با عوامل و متغیرهای اقتصادی آغاز شد. تغییر در سطح تقاضا در بازار نفت بهویژه کاهش تقاضای نفت از سوی کشورهای نوظهور اقتصادی به دنبال کاهش رشد اقتصادی آنها، شروع این روند بود. افزایش سرمایهگذاری در نفت شیل و ورود این نفت به بازار این روند را تقویت کرد. اتخاذ سیاست افزایش تولید برای غیراقتصادی ساختن سرمایهگذاری، تولید و عرضه نفت شیل از سوی برخی کشورهای نفتی، زمینه تشدید کاهش قیمت نفت را فراهم ساخت. کاهش قیمت نفت در مرز 40 دلار در اوایل سال 2015 و به دنبال آن افزایش قیمت تا مرز 65 دلار در اواسط سال 2015، تحتتأثیر این برنامه قرار داشت؛ بدین معنا که با کاهش قیمت نفت، سرمایهگذاری در نفت شیل، بهشدت کاهش یافت و هدف مجریان این طرح عملی شد؛ اما ورود برخی عوامل سیاسی ازجمله توافق هستهای ایران با کشورهای غربی و نگرانی برخی کشورهای عمده تولیدکننده نفت ازجمله عربستان، از پیامدهای منفی این توافق بر موقعیت سیاسی و اقتصادی آنها بود و با هدف تحتفشار قراردادن تهران در مسائل منطقهای مانند سوریه، یمن، عراق و بحرین و همچنین وادارکردن ایران به عدم اجرای سیاست بازگشت سریع به بازار نفت با رفع تحریمها، زمینه بازگشت دوباره به سیاست کاهش قیمت نفت فراهم شد. در این فرایند کشورهای نفتی عربی به رهبری عربستان عملا با اتخاذ رویکردی سلبی مانع از عدم توسل به سازوکار کاهش عرضه، اجرای نظام سهمیهبندی در اوپک و خارجکردن نفت مازاد بر تقاضا از بازار، مانع توقف روند کاهشی قیمت نفت در بازارهای جهانی شدهاند و رایزنیهای درون ساختاری اوپک در خلال دو اجلاس فصلی وزیران نفت اوپک نیز کمکی در این زمینه نکرده است؛ اما یکی از عواملی که نمیتوان تأثیر آن را بر بازار نفت و روند کاهشی آن نادیده انگاشت، انتظار بازار برای بازگشت نفت ایران به بازار جهانی با رفع تحریمهاست. از اواسط سال 2015 با افزایش امیدها به توافق هستهای ایران و غرب و به دنبال آن رفع تحریمهای اقتصادی ایران، انتظارات برای عرضه نفت ایران به بازارهای نفت در یک پروسه تقریبا یکساله و بازگشت به شرایط قبل شکل گرفت. مقامات نفتی ایران نیز قاطعانه بر بازگشت سریع و مقتدرانه ایران به بازار نفت با رفع تحریمها تأکید کردهاند. بهطور طبیعی کشورهای نفتی به دلایل اقتصادی و فنی و بعضا سیاسی از بازگشت ایران به بازار نفت استقبال نکردند و یا حداقل انتظار داشته و دارند...
... که این بازگشت تدریجی و در میانمدت باشد. این شیوه کاملا از سوی ایران رد شده و این کشور قاطعانه بازگشت سریع به بازار جهانی و گرفتن سهم گذشته خود از این بازار را در پیش گرفته است. رویکردی که به لحاظ شرایط بازار، منطقی به نظر میرسد؛ چه اینکه براساس گفته وزیر نفت ایران، عدم ورود سریع به بازار نفت، فرایند بازپسگیری سهم ایران از بازار جهانی نفت را طولانی و پرهزینه میکند. با هدف کاهش آسیبهای بازگشت سریع ایران به بازار نفت، سایر کشورهای نفتی بهویژه کشورهایی که نفت خود را با اعمال تحریمها، جایگزین نفت ایران کردند، باید همکاری کرده و با خارجکردن نفت مازاد بر سهمیه خود، جای نفت ایران را در بازار باز کنند. این همکاری بهطور طبیعی باید قبل از بازگشت عملی نفت ایران به بازار و همزمان با بالارفتن انتظارات روانی در شکل کاهش عرضه و پایبندی بر نظام سهمیهبندی و خارجساختن نفت مازاد از بازار بهخصوص از سوی کشورهای عضو اوپک، صورت میگرفت که عملا تاکنون این اتفاق روی نداده است. این شرایط سبب شده که روند کاهش قیمت نفت تحتتأثیر فضای روانی ناشی از رفع تحریمهای نفتی ایران و بازگشت نفت ایران به بازار، در هفتههای اخیر
تشدید شود.
با این تفاسیر بهنظر میرسد روند کاهشی قیمت نفت و پایینماندن آن در سطح کنونی تا زمان رفع تحریمهای نفتی ایران و بازگشت عملی نفت به بازارهای جهانی، تداوم داشته باشد. با رفع تحریمها و افزایش قابلتوجه عرضه نفت ایران با فرض ثابتماندن سایر متغیرها، روند کاهشی قیمت نفت متوقف شده و چهبسا این روند با سرعت پایین روبهافزایش گذارد. دلیل بروز این شرایط نیز روانی است؛ بهاینمعنا که با آغاز عرضه نفت ایران در بازار جهانی انتظارات چندماهه که تشدید کاهش قیمت نفت را موجب شده بود، پایان میپذیرد و بازار در یک شرایط واقعی قرار میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.