|

فیلم‌سازی با مسئولیت محدود

جواد طوسی

این‌گونه که از اخبار و شنیده‌ها استنباط می‌شود، مهم‌ترین ویژگی سی‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر امسال را باید در حضور گسترده فیلم‌سازان جوان دید. تداوم این موج در سال‌های اخیر، بیانگر واقعیتی‌ است که از زوایای گوناگون قابلیت بررسی دارد. از یکسو، اصلا این جوان‌گرایی را نمی‌توان با مراحل شکل‌گیری و دوام «موج نو» در اواخر دهه 40 و نیمه اول دهه 50 سینمای ایران مقایسه کرد. اقتضائات آن حرکت بالنده در دل کلیشه‌ها و رؤیا‌پردازی‌ها و سهل‌پسندی‌ها، دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی بود؛ اما در حضور انبوه فیلم‌سازان جوان این زمانه، بیشتر نوعی اغتشاش، ذوق‌زدگی‌های مهارنشده و تخلیه‌کردن صرف و برخورد جاه‌طلبانه می‌بینیم. البته جاه‌طلبی در حوزه‌های فرهنگی- هنری برای ایجاد رقابت سالم و سازنده و هرچه بهترشدن کار، چیز بدی نیست؛ اما برخورداری از این خصیصه با بضاعت اندک و فقدان بینش و جهان‌بینی و درک اجتماعی نتیجه خوبی به‌دنبال ندارد. از سوی دیگر، یکی از دلایل اصلی این شهوت فیلم‌سازی در دوران معاصر می‌تواند آشفتگی بازار کار و اقتصاد باشد. در این مدرک‌گرایی بدون بازده و سیر فزاینده بی‌کاری، بخشی از نیروهای جوان مستعد با گرایش‌ها و علایق هنری، ترجیح می‌دهند با یک تیر چند نشان بزنند. هم خود را محک بزنند، هم دیده‌شدن در رسانه‌ای مثل سینما را جامه عمل بپوشانند و هم خلأ شغلی را به این شکل جبران کنند. طبیعتا این ارزیابی و آینده‌نگری حساب‌گرایانه می‌تواند دغدغه‌های مستقل فرهنگی و تعهدات اجتماعی را مخدوش کند. روی همین اصل، می‌بینیم تعداد قابل‌توجهی از آثار این قبیل فیلم‌سازان، خام و آشفته و سردرگم و خالی از یک انسجام فکری است. حال این سؤال پیش می‌آید که در فضای بی‌رونق کنونی که «سینما و مخاطب» رابطه حرفه‌ای خود را از دست داده‌اند، توجه به رشد کمی این‌گونه فیلم‌ها و نادیده‌گرفتن کیفیت و جذب قائده‌مند مخاطب چه تاثیری دارد؟ بله در این میان، هرازگاه با جرقه‌ها و آثار ارزشمند و غافل‌گیرکننده‌ای هم روبه‌رو می‌شویم که می‌توانند نگاهی نو و جسورانه و فکر و قالبی خلاقانه را به سینمای محتاط و دست‌به‌عصا و دربند کلیشه‌های ما تزریق کنند. حمایت از این‌گونه فیلم‌ها و تلاش در جریان‌ساز شدنشان، واجب عینی است. روی سخن ما با فیلم‌هایی‌ است که سازندگانشان، با شیفتگی کاذب و بدون شناخت لازم از شیوه‌های مختلف روایت و تجربه‌اندوزی اولیه در قالب‌های ساده‌تر، با الگوبرداری ناشیانه از بعضی فیلم‌های خارجی که نسبت و همخوانی با فرهنگ و مناسبات اجتماعی و عرفی ما ندارند، می‌خواهند در اولین گام‌های توأم با آزمون و خطا، مدرن و ساختارشکن و آلترناتیو و ضدروایت باشند و فضیلت و تشخص را در نمایش متظاهرانه آدم‌های روان‌پریش و نامتعادل و پایان‌های باز و پرسه‌زنی در فضاهای هذیانی و کابوس‌گونه می‌بینند. حتی اگر بگوییم که جامعه معیوب این روزگار ما، در‌گذار عقیم و پرضایعاتش از سنت به مدرنیته چنین تصویر غریب و پارادوکسیکالی دارد، باز نمایش این وضعیت دفورمه و ناهنجار، اصول و قواعد خود را دارد و لزوما فیلم‌ساز و هنرمند باید با درک عمیق و شناخت کافی از آدم‌های منتخب خود و اتکایی روشن بینانه به حضور مداوم اجتماعی، پشت دوربین قرار بگیرد و به ثبت تراوشات ذهنی‌اش بپردازد. این یک اصل بدیهی و درعین‌حال حرفه‌ای‌ است که تماشاگر باید در وهله اول، دنیای یک فیلم و آدم‌هایش را (حتی در غیرمتعارف‌ترین شکل ممکن) باور کند.

این‌گونه که از اخبار و شنیده‌ها استنباط می‌شود، مهم‌ترین ویژگی سی‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر امسال را باید در حضور گسترده فیلم‌سازان جوان دید. تداوم این موج در سال‌های اخیر، بیانگر واقعیتی‌ است که از زوایای گوناگون قابلیت بررسی دارد. از یکسو، اصلا این جوان‌گرایی را نمی‌توان با مراحل شکل‌گیری و دوام «موج نو» در اواخر دهه 40 و نیمه اول دهه 50 سینمای ایران مقایسه کرد. اقتضائات آن حرکت بالنده در دل کلیشه‌ها و رؤیا‌پردازی‌ها و سهل‌پسندی‌ها، دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی بود؛ اما در حضور انبوه فیلم‌سازان جوان این زمانه، بیشتر نوعی اغتشاش، ذوق‌زدگی‌های مهارنشده و تخلیه‌کردن صرف و برخورد جاه‌طلبانه می‌بینیم. البته جاه‌طلبی در حوزه‌های فرهنگی- هنری برای ایجاد رقابت سالم و سازنده و هرچه بهترشدن کار، چیز بدی نیست؛ اما برخورداری از این خصیصه با بضاعت اندک و فقدان بینش و جهان‌بینی و درک اجتماعی نتیجه خوبی به‌دنبال ندارد. از سوی دیگر، یکی از دلایل اصلی این شهوت فیلم‌سازی در دوران معاصر می‌تواند آشفتگی بازار کار و اقتصاد باشد. در این مدرک‌گرایی بدون بازده و سیر فزاینده بی‌کاری، بخشی از نیروهای جوان مستعد با گرایش‌ها و علایق هنری، ترجیح می‌دهند با یک تیر چند نشان بزنند. هم خود را محک بزنند، هم دیده‌شدن در رسانه‌ای مثل سینما را جامه عمل بپوشانند و هم خلأ شغلی را به این شکل جبران کنند. طبیعتا این ارزیابی و آینده‌نگری حساب‌گرایانه می‌تواند دغدغه‌های مستقل فرهنگی و تعهدات اجتماعی را مخدوش کند. روی همین اصل، می‌بینیم تعداد قابل‌توجهی از آثار این قبیل فیلم‌سازان، خام و آشفته و سردرگم و خالی از یک انسجام فکری است. حال این سؤال پیش می‌آید که در فضای بی‌رونق کنونی که «سینما و مخاطب» رابطه حرفه‌ای خود را از دست داده‌اند، توجه به رشد کمی این‌گونه فیلم‌ها و نادیده‌گرفتن کیفیت و جذب قائده‌مند مخاطب چه تاثیری دارد؟ بله در این میان، هرازگاه با جرقه‌ها و آثار ارزشمند و غافل‌گیرکننده‌ای هم روبه‌رو می‌شویم که می‌توانند نگاهی نو و جسورانه و فکر و قالبی خلاقانه را به سینمای محتاط و دست‌به‌عصا و دربند کلیشه‌های ما تزریق کنند. حمایت از این‌گونه فیلم‌ها و تلاش در جریان‌ساز شدنشان، واجب عینی است. روی سخن ما با فیلم‌هایی‌ است که سازندگانشان، با شیفتگی کاذب و بدون شناخت لازم از شیوه‌های مختلف روایت و تجربه‌اندوزی اولیه در قالب‌های ساده‌تر، با الگوبرداری ناشیانه از بعضی فیلم‌های خارجی که نسبت و همخوانی با فرهنگ و مناسبات اجتماعی و عرفی ما ندارند، می‌خواهند در اولین گام‌های توأم با آزمون و خطا، مدرن و ساختارشکن و آلترناتیو و ضدروایت باشند و فضیلت و تشخص را در نمایش متظاهرانه آدم‌های روان‌پریش و نامتعادل و پایان‌های باز و پرسه‌زنی در فضاهای هذیانی و کابوس‌گونه می‌بینند. حتی اگر بگوییم که جامعه معیوب این روزگار ما، در‌گذار عقیم و پرضایعاتش از سنت به مدرنیته چنین تصویر غریب و پارادوکسیکالی دارد، باز نمایش این وضعیت دفورمه و ناهنجار، اصول و قواعد خود را دارد و لزوما فیلم‌ساز و هنرمند باید با درک عمیق و شناخت کافی از آدم‌های منتخب خود و اتکایی روشن بینانه به حضور مداوم اجتماعی، پشت دوربین قرار بگیرد و به ثبت تراوشات ذهنی‌اش بپردازد. این یک اصل بدیهی و درعین‌حال حرفه‌ای‌ است که تماشاگر باید در وهله اول، دنیای یک فیلم و آدم‌هایش را (حتی در غیرمتعارف‌ترین شکل ممکن) باور کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.