|

شیرین‌نگاری‌ها

منصور خانکه

گرچه «خلاقیت» و «زیبایی‌آفریني» بحث‌انگیزند و می‌شود از سر شب تا خود صبح درباره آنها بحث کرد و نمونه آورد، اما در این نوشته کوتاه فرض بر این است که همگی از «خلاقیت زیبایی‌آفرین» کم‌وبیش یک برداشت داریم و راجع به آن هم‌‌نظر هستیم. فرض شناساندن یا یادآوری خلاقیت زیبایی‌آفرین در هر هنری، ممکن است باعث لذت و تلنگر به گنجینه ایده‌پرداز اهل آن هنر شود. تاریخ هنر مُهر و مُهرکنی در ایران، قصه حسین کُرد شبستری است؛ پهلوانانه و دور و دراز و جذاب. خُدا را صد‌هزارمرتبه شکر که منابع متعددی هم در این زمینه منتشر شده که شاید آخرین آنها، «دانشنامه مُهر و حکاکی در ایران» توسط جناب آقای محمدجواد جدی باشد. مُهرِ قدیمی، هنری بزرگ است در عرصه‌ای کوچک. اشتباه نشود با هنر دیگر. که این هنری است کاهن که حک می‌کند، که جان دیگری می‌بخشد به سنگ؛ هنری است بی‌رنگ؛ هنری است که هم به سبب خودش، هم به سبب نقشش ماندگار شده است؛ هنری است که تزئینات گیاهی‌اش، دوستدار محیط‌زیستش کرده است. حکاکِ مُهر قدیمی هم از هر انگشتش یک هنر می‌ریخت: انواع سنگ‌ها و فلزات را می‌شناخت، قواعد خوشنویسی را می‌دانست، قواعد ترکیب‌بندی را بلد بود، مهارت حکاکی را آموخته بود، چشمانی تربیت‌شده برای حکاکی از چپ داشت و به همه اینها باید مقدار قابل‌توجهی خلاقیت و دید زیبایی‌شناسی هم اضافه کرد. این آفریده حکاکان (مُهرها) سخنرانان محشری‌‌اند آنچنان‌که در حضورشان چه‌بسا پلک‌زدن را هم فراموش کنی. خلبانان معرکه‌ای‌‌اند که در چشم برهم‌زدنی تو را می‌برند به دنیای مسحورکننده خطاطی و حکاکی و گل و گیاه و عقیق و نقره و... .
و اما در اینجا دو مُهر هستند که چون دو بال می‌خواهند ما را به آن عالم پهناور و جادویی ببرند؛ اولین مُهر بازمعرفی می‌شود و دومین معرفی؛ مُهر دوم (یا شفیع‌المذنبین)، به شکل چاپی و معرفی به عموم، به احتمال قوی برای اولین‌بار است که رونمایی می‌شود.
الف - مُهر شماره یک با نوشته «الواثق بالله الغنی عبدالکریم ابن عبدالرحیم 1317» هـجری‌قمری (نقش این مُهر، بدون توضیح اختصاصی راجع به آن، در کتاب «مُهرهایی از جنس عشق - نوشته جناب آقای محسن احتشامی» آمده است). از قله‌‌های بلند و کم‌نظیر هنر در دوره قاجار (1210-1343 هجری‌قمری)، عقیق و مُهر آن است. با عنایت به تاریخ 1317 که در پانوشت مُهر حاضر آمده، این مُهر نمونه ممتازی است از حکاکی مُهر در دوره قاجار. برخی از ویژگی‌های این مُهر پوشیده نیست ولی یکی از اوج‌های خلاقیت آن به قرینه‌سازی‌هایی مربوط می‌شود که بعضا از طریق تغییر ترتیب معمول حروف و کلمات ایجاد شده است. از جمله نکات جالب آن، این است که گرچه این ترتیب تغییر کرده، حتی اگر سطح اول یعنی «بالله الرحیم الغنی» برخلاف نوشته صحیح مُهر، پشت‌سرهم خوانده شود، باز دارای معنی درست است.
و اما مصداق‌های این قرینه‌سازی:
- استفاده از سه خط کرسی یا سه سطح مشخص (ضمن آنکه نام «الله» (بالله) در بالاترین سطح قرار دارد)
- استفاده از سه دایره در خط کرسی سوم
- پرکردن وسط دایره وسطی (بن) با یک گُل شش‌پر و پُرکردن وسط دایره‌های دو طرف آن با حروف
- قراردادن تقریبی تمام «الف‌»‌ها در یک راستا (عمودی)
- استفاده از دنباله «میم‌»‌ها به نحوی که «الف» به نظر برسند
- قراردادن دو «عین» در دو طرف مُهر با فاصله یکسان تا لبه‌های عمودی مُهر (اگرچه دو «عبد» آمده در متن مُهر، مصداق قرینه‌سازی نیست ولی اینکه یک‌جور ننوشته نشده‌اند نکته جالبی است: عبدالکریم کجا و عبدالرحیم کجا؟)
- قراردادن دو «الف» در دو طرف هر یک از «عین»‌ها (البته با این فرض که دنباله «میم» را «الف» در نظر بگیریم)
- قراردادن چهار عدد دو نقطه به‌هم‌چسبیده به شکلی که دوتا از آنها به طور عمودی هم‌راستایند و دوتا به‌طور افقی؛ ضمن آنکه افقی‌ها تا لبه کار دارای فاصله یکسانی‌اند و عمودی‌ها در مرکز دونقطه‌ای‌های افقی قرار گرفته‌اند
- هردو دونقطه‌ای‌های افقی، تقریبا در بالای سر دو حرف «عین» قرار گرفته‌اند
ضمنا قرارگرفتن کلمه «عبدالکریم» که مُهر به نام اوست، تقریبا در مرکز مُهر و خوانایی آن‌که باعث جلب‌توجه، آن‌هم، در نظر اول می‌شود، از ظرایف مُهر حاضر است.
ب - مُهر شماره دو با نوشته «یا شفیع‌المذنبین 1116»
مُهری است مربوط به اواخر دوران صفویه با تزئیناتی ساده، همچون معنی خود دُعا. سه کلمه‌ای‌بودن مُهر، کار طراحی آن را هم راحت می‌کند، هم سخت. راحت است چون میزان پیچیدگی کارِ چیدن کلمه‌‌ها با تعداد کلمه‌‌ها می‌تواند رابطه مستقیمی داشته باشد؛ و سخت است چون تعداد کلمه‌‌ها کم و جای مانور کم و این‌ور و آن‌ورکردن کلمه‌ها با توجه به مُهربودن آن سخت. درصورتی‌که تاریخ این مُهر، سال 1116 هجری‌قمری باشد، ویژگی‌هایش قابل‌تأمل‌تر می‌شود که مصداق بارز آن، ترکیب‌بندی درخشان مُهر مورد بحث در نتیجه ایجاز به‌کاررفته در آن است.
و اما ویژگی‌های این ترکیب‌بندی
- استفاده از یک دایره به‌جای دو دایره «عین» و «نون»
- سهولت خوانایی مُهر در عین حذف یک دایره و تغییر ترتیب کلمات (از بالا به پایین و مخالف جهت حرکت‌عقربه ­­­­­­­های ساعت خوانده می‌شود).
- به جهت کامل‌کردن محیط مربع، تاریخ در بالای مُهر حک شده است، برخلاف بسیاری از مُهرها یا نقش مُهرهایی که من دیده‌ام (که معمولا تاریخ در پایین مُهر حک شده)
- کاهش غیرمخل تعداد نقطه‌‌ها هم به دلیل مرسوم‌بودن این دُعا و واضح‌بودن نوشته آن نزد باسوادان آن زمان، هم به دلیل رسیدن به ترکیب‌بندی زیبـاتر. در نوشته، 14 نقطه لازم است که در مُهر فقط سه نقطه استفاده شده؛ حتی اگر رقم آخر از تاریخ آن را هم به‌جای عدد شش، سه نقطه به حساب آوریم باز سرجمع می‌شود شش نقطه؛ که شش نقطه کجا و 14 نقطه کجا! در این مورد و از حیث نمونه، از یک نقطه در بالای «ذال» به‌جای دو نقطه «ذال» و «ب» (المذنبـین) استفاده شده است. در آخر، دوباره نقطه سر خط و قصه‌ای که مکـرر است: مُهرها نگاره‌هایی هستند شیرین که با بخشندگی ظرفیت‌های خوبی دست‌کم در گستره چیدمان و ترکیب‌بندی (برای الگوبرداری جهت خوشنویسی، طراحی حروف، طراحی لوگو و حتی نمای ساختمان‌ها و دکوراسیون داخلی) در اختیارمان می‌گذارند. کاممان را با آنها شیرین کنیم!

گرچه «خلاقیت» و «زیبایی‌آفریني» بحث‌انگیزند و می‌شود از سر شب تا خود صبح درباره آنها بحث کرد و نمونه آورد، اما در این نوشته کوتاه فرض بر این است که همگی از «خلاقیت زیبایی‌آفرین» کم‌وبیش یک برداشت داریم و راجع به آن هم‌‌نظر هستیم. فرض شناساندن یا یادآوری خلاقیت زیبایی‌آفرین در هر هنری، ممکن است باعث لذت و تلنگر به گنجینه ایده‌پرداز اهل آن هنر شود. تاریخ هنر مُهر و مُهرکنی در ایران، قصه حسین کُرد شبستری است؛ پهلوانانه و دور و دراز و جذاب. خُدا را صد‌هزارمرتبه شکر که منابع متعددی هم در این زمینه منتشر شده که شاید آخرین آنها، «دانشنامه مُهر و حکاکی در ایران» توسط جناب آقای محمدجواد جدی باشد. مُهرِ قدیمی، هنری بزرگ است در عرصه‌ای کوچک. اشتباه نشود با هنر دیگر. که این هنری است کاهن که حک می‌کند، که جان دیگری می‌بخشد به سنگ؛ هنری است بی‌رنگ؛ هنری است که هم به سبب خودش، هم به سبب نقشش ماندگار شده است؛ هنری است که تزئینات گیاهی‌اش، دوستدار محیط‌زیستش کرده است. حکاکِ مُهر قدیمی هم از هر انگشتش یک هنر می‌ریخت: انواع سنگ‌ها و فلزات را می‌شناخت، قواعد خوشنویسی را می‌دانست، قواعد ترکیب‌بندی را بلد بود، مهارت حکاکی را آموخته بود، چشمانی تربیت‌شده برای حکاکی از چپ داشت و به همه اینها باید مقدار قابل‌توجهی خلاقیت و دید زیبایی‌شناسی هم اضافه کرد. این آفریده حکاکان (مُهرها) سخنرانان محشری‌‌اند آنچنان‌که در حضورشان چه‌بسا پلک‌زدن را هم فراموش کنی. خلبانان معرکه‌ای‌‌اند که در چشم برهم‌زدنی تو را می‌برند به دنیای مسحورکننده خطاطی و حکاکی و گل و گیاه و عقیق و نقره و... .
و اما در اینجا دو مُهر هستند که چون دو بال می‌خواهند ما را به آن عالم پهناور و جادویی ببرند؛ اولین مُهر بازمعرفی می‌شود و دومین معرفی؛ مُهر دوم (یا شفیع‌المذنبین)، به شکل چاپی و معرفی به عموم، به احتمال قوی برای اولین‌بار است که رونمایی می‌شود.
الف - مُهر شماره یک با نوشته «الواثق بالله الغنی عبدالکریم ابن عبدالرحیم 1317» هـجری‌قمری (نقش این مُهر، بدون توضیح اختصاصی راجع به آن، در کتاب «مُهرهایی از جنس عشق - نوشته جناب آقای محسن احتشامی» آمده است). از قله‌‌های بلند و کم‌نظیر هنر در دوره قاجار (1210-1343 هجری‌قمری)، عقیق و مُهر آن است. با عنایت به تاریخ 1317 که در پانوشت مُهر حاضر آمده، این مُهر نمونه ممتازی است از حکاکی مُهر در دوره قاجار. برخی از ویژگی‌های این مُهر پوشیده نیست ولی یکی از اوج‌های خلاقیت آن به قرینه‌سازی‌هایی مربوط می‌شود که بعضا از طریق تغییر ترتیب معمول حروف و کلمات ایجاد شده است. از جمله نکات جالب آن، این است که گرچه این ترتیب تغییر کرده، حتی اگر سطح اول یعنی «بالله الرحیم الغنی» برخلاف نوشته صحیح مُهر، پشت‌سرهم خوانده شود، باز دارای معنی درست است.
و اما مصداق‌های این قرینه‌سازی:
- استفاده از سه خط کرسی یا سه سطح مشخص (ضمن آنکه نام «الله» (بالله) در بالاترین سطح قرار دارد)
- استفاده از سه دایره در خط کرسی سوم
- پرکردن وسط دایره وسطی (بن) با یک گُل شش‌پر و پُرکردن وسط دایره‌های دو طرف آن با حروف
- قراردادن تقریبی تمام «الف‌»‌ها در یک راستا (عمودی)
- استفاده از دنباله «میم‌»‌ها به نحوی که «الف» به نظر برسند
- قراردادن دو «عین» در دو طرف مُهر با فاصله یکسان تا لبه‌های عمودی مُهر (اگرچه دو «عبد» آمده در متن مُهر، مصداق قرینه‌سازی نیست ولی اینکه یک‌جور ننوشته نشده‌اند نکته جالبی است: عبدالکریم کجا و عبدالرحیم کجا؟)
- قراردادن دو «الف» در دو طرف هر یک از «عین»‌ها (البته با این فرض که دنباله «میم» را «الف» در نظر بگیریم)
- قراردادن چهار عدد دو نقطه به‌هم‌چسبیده به شکلی که دوتا از آنها به طور عمودی هم‌راستایند و دوتا به‌طور افقی؛ ضمن آنکه افقی‌ها تا لبه کار دارای فاصله یکسانی‌اند و عمودی‌ها در مرکز دونقطه‌ای‌های افقی قرار گرفته‌اند
- هردو دونقطه‌ای‌های افقی، تقریبا در بالای سر دو حرف «عین» قرار گرفته‌اند
ضمنا قرارگرفتن کلمه «عبدالکریم» که مُهر به نام اوست، تقریبا در مرکز مُهر و خوانایی آن‌که باعث جلب‌توجه، آن‌هم، در نظر اول می‌شود، از ظرایف مُهر حاضر است.
ب - مُهر شماره دو با نوشته «یا شفیع‌المذنبین 1116»
مُهری است مربوط به اواخر دوران صفویه با تزئیناتی ساده، همچون معنی خود دُعا. سه کلمه‌ای‌بودن مُهر، کار طراحی آن را هم راحت می‌کند، هم سخت. راحت است چون میزان پیچیدگی کارِ چیدن کلمه‌‌ها با تعداد کلمه‌‌ها می‌تواند رابطه مستقیمی داشته باشد؛ و سخت است چون تعداد کلمه‌‌ها کم و جای مانور کم و این‌ور و آن‌ورکردن کلمه‌ها با توجه به مُهربودن آن سخت. درصورتی‌که تاریخ این مُهر، سال 1116 هجری‌قمری باشد، ویژگی‌هایش قابل‌تأمل‌تر می‌شود که مصداق بارز آن، ترکیب‌بندی درخشان مُهر مورد بحث در نتیجه ایجاز به‌کاررفته در آن است.
و اما ویژگی‌های این ترکیب‌بندی
- استفاده از یک دایره به‌جای دو دایره «عین» و «نون»
- سهولت خوانایی مُهر در عین حذف یک دایره و تغییر ترتیب کلمات (از بالا به پایین و مخالف جهت حرکت‌عقربه ­­­­­­­های ساعت خوانده می‌شود).
- به جهت کامل‌کردن محیط مربع، تاریخ در بالای مُهر حک شده است، برخلاف بسیاری از مُهرها یا نقش مُهرهایی که من دیده‌ام (که معمولا تاریخ در پایین مُهر حک شده)
- کاهش غیرمخل تعداد نقطه‌‌ها هم به دلیل مرسوم‌بودن این دُعا و واضح‌بودن نوشته آن نزد باسوادان آن زمان، هم به دلیل رسیدن به ترکیب‌بندی زیبـاتر. در نوشته، 14 نقطه لازم است که در مُهر فقط سه نقطه استفاده شده؛ حتی اگر رقم آخر از تاریخ آن را هم به‌جای عدد شش، سه نقطه به حساب آوریم باز سرجمع می‌شود شش نقطه؛ که شش نقطه کجا و 14 نقطه کجا! در این مورد و از حیث نمونه، از یک نقطه در بالای «ذال» به‌جای دو نقطه «ذال» و «ب» (المذنبـین) استفاده شده است. در آخر، دوباره نقطه سر خط و قصه‌ای که مکـرر است: مُهرها نگاره‌هایی هستند شیرین که با بخشندگی ظرفیت‌های خوبی دست‌کم در گستره چیدمان و ترکیب‌بندی (برای الگوبرداری جهت خوشنویسی، طراحی حروف، طراحی لوگو و حتی نمای ساختمان‌ها و دکوراسیون داخلی) در اختیارمان می‌گذارند. کاممان را با آنها شیرین کنیم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.