|

فضای شهری، هویت ساز

زنده‌بودن یا زندگی‌کردن؟

در تعریف فضا در معماری، می‌گویند همان چیزی است که انسان را از عوامل طبیعی محافظت می‌کند و تمامی فعالیت‌های فردی و اجتماعی آدمی را دربر می‌گیرد. آدمی در فضا، نیاز‌های مادی و معنوی خویش را تأمین می‌کند. مکان با حضور آدمی به فضا تبدیل می‌شود و زمینه را برای رفتار و فعالیت انسانی فراهم می‌کند.
کالبد هر شهری از یک ملت، با کالبد شهری از ملتی دیگر قطعا متفاوت است. مردمان یک شهر براساس هویتشان، ضوابطی را تعریف و براساس آن، محل زندگی‌شان را طراحی می‌کنند و می‌سازند. بافت یک شهر، علاوه بر آنکه سند تاریخ شکل‌گیری مردمان شهر است، سند حیات آدمیانی است که در آن بالیده‌اند. صدالبته در طول تاریخ، نیاز‌های آدمیان و بالطبع فعالیت‌هایشان تغییر می‌کند و همین دگرگونی، کالبد شهر را نیز سبب‌ساز می‌شود.
در تعریف هویت آمده آن چیزی است که موجبات قابلیت تمییز و تشخیص عنصری از سایر عناصر دیگر را فراهم می‌کند؛ اما در بررسی مفهوم هویت اجتماعی می‌گویند این احساس هویت به‌واسطه گفت‌وشنود میان فرد، جامعه و فضای زیستش شکل می‌گیرد. شهر، رخ‌نمای باور‌ها و نگرش مردمان یک جامعه است. هویت یک سرزمین به‌واسطه مؤلفه‌های اقتصادی، آداب‌ورسوم و بیان هنری ساکنان یک محل جغرافیایی شکل می‌گیرد. برهمین‌مبنا، هویت یک سرزمین مخصوص همان‌جاست و همین، آن را از سایر اقوام و دیگر سرزمین‌ها متمایز می‌کند.
بر همین اساس، هویت، احساس تعلق به محیط و این همانی با فضای زندگی است و معیار‌هایی چون احساس امنیت، خاطره‌انگیزی و حس وابستگی به کالبد شهر است. این احساس دلبستگی به شهر، رفتار شهروندان را صورت‌بندی می‌کند. برهمین‌اساس، آرایش محیط کالبدی، چگونگی رفتار انسان را معنا می‌بخشد. البته در علوم رفتاری بیان شده است که محیط کالبدی می‌تواند بازدارنده و تسهیل‌گر باشد، اما تعیین‌کننده نیاز و انگیزه آدمیان نیست.
در شهر ما، تهران، بی‌توجهی به بافت هویتی و هماهنگ‌نشدنش با نیاز‌های جدید و نیز حضور مقتدرانه خودرو، به این منجر شد که در برابر این غول عظیم ماشینی، قافیه را باختیم و ناخواسته در تخریب هویتمان کوشیده‌ایم. تغییر نابسامان در کالبد شهر موجب شد زنده‌بودن را با زندگی‌کردن اشتباه بگیریم. زندگی‌کردن یعنی مهارت به‌کارگیری حقایق و واقعیت‌های اطرافمان که موجب معنا‌دارشدن و تجربه فراگیر و عمیق ما از زنده‌بودن می‌شود. هویت‌های مکانی، بخشی از زیرساخت هویت اجتماعی است.
از این‌رو، توجه این چنینی به فضا‌های شهری شامل میدان‌ها، خیابان‌ها، نمای بناها و مبلمان شهری که امکان حضور و ملاقات مردم و نه گذر را برایشان فراهم می‌کند، می‌تواند به تولید خاطره جمعی منجر و در پی آن ایجاد هویت برای شهروندان شود.
اگرچه در سه سال اخیر، توجه سازمان زیباسازی به این مهم، موجب اقدامات شایسته‌ای برای ترمیم و اصلاح بافت هویتی تهران و نیز توجه بیشتر به پیاده به‌مثابه شهروند با امکان گفت‌وگو و نه رهگذر شده است، برای چاره‌جویی کفایت نمی‌کند. بلکه شایسته است این نگرش در سطحی کلان‌تر، در مدیریت شهری گسترش یابد و از بلعیده‌شدن شهر به دست معابر عبوری و گذرگاه‌ها، به کالبدی هویتی با حضور شهروندان تغییر جهت دهد.

در تعریف فضا در معماری، می‌گویند همان چیزی است که انسان را از عوامل طبیعی محافظت می‌کند و تمامی فعالیت‌های فردی و اجتماعی آدمی را دربر می‌گیرد. آدمی در فضا، نیاز‌های مادی و معنوی خویش را تأمین می‌کند. مکان با حضور آدمی به فضا تبدیل می‌شود و زمینه را برای رفتار و فعالیت انسانی فراهم می‌کند.
کالبد هر شهری از یک ملت، با کالبد شهری از ملتی دیگر قطعا متفاوت است. مردمان یک شهر براساس هویتشان، ضوابطی را تعریف و براساس آن، محل زندگی‌شان را طراحی می‌کنند و می‌سازند. بافت یک شهر، علاوه بر آنکه سند تاریخ شکل‌گیری مردمان شهر است، سند حیات آدمیانی است که در آن بالیده‌اند. صدالبته در طول تاریخ، نیاز‌های آدمیان و بالطبع فعالیت‌هایشان تغییر می‌کند و همین دگرگونی، کالبد شهر را نیز سبب‌ساز می‌شود.
در تعریف هویت آمده آن چیزی است که موجبات قابلیت تمییز و تشخیص عنصری از سایر عناصر دیگر را فراهم می‌کند؛ اما در بررسی مفهوم هویت اجتماعی می‌گویند این احساس هویت به‌واسطه گفت‌وشنود میان فرد، جامعه و فضای زیستش شکل می‌گیرد. شهر، رخ‌نمای باور‌ها و نگرش مردمان یک جامعه است. هویت یک سرزمین به‌واسطه مؤلفه‌های اقتصادی، آداب‌ورسوم و بیان هنری ساکنان یک محل جغرافیایی شکل می‌گیرد. برهمین‌مبنا، هویت یک سرزمین مخصوص همان‌جاست و همین، آن را از سایر اقوام و دیگر سرزمین‌ها متمایز می‌کند.
بر همین اساس، هویت، احساس تعلق به محیط و این همانی با فضای زندگی است و معیار‌هایی چون احساس امنیت، خاطره‌انگیزی و حس وابستگی به کالبد شهر است. این احساس دلبستگی به شهر، رفتار شهروندان را صورت‌بندی می‌کند. برهمین‌اساس، آرایش محیط کالبدی، چگونگی رفتار انسان را معنا می‌بخشد. البته در علوم رفتاری بیان شده است که محیط کالبدی می‌تواند بازدارنده و تسهیل‌گر باشد، اما تعیین‌کننده نیاز و انگیزه آدمیان نیست.
در شهر ما، تهران، بی‌توجهی به بافت هویتی و هماهنگ‌نشدنش با نیاز‌های جدید و نیز حضور مقتدرانه خودرو، به این منجر شد که در برابر این غول عظیم ماشینی، قافیه را باختیم و ناخواسته در تخریب هویتمان کوشیده‌ایم. تغییر نابسامان در کالبد شهر موجب شد زنده‌بودن را با زندگی‌کردن اشتباه بگیریم. زندگی‌کردن یعنی مهارت به‌کارگیری حقایق و واقعیت‌های اطرافمان که موجب معنا‌دارشدن و تجربه فراگیر و عمیق ما از زنده‌بودن می‌شود. هویت‌های مکانی، بخشی از زیرساخت هویت اجتماعی است.
از این‌رو، توجه این چنینی به فضا‌های شهری شامل میدان‌ها، خیابان‌ها، نمای بناها و مبلمان شهری که امکان حضور و ملاقات مردم و نه گذر را برایشان فراهم می‌کند، می‌تواند به تولید خاطره جمعی منجر و در پی آن ایجاد هویت برای شهروندان شود.
اگرچه در سه سال اخیر، توجه سازمان زیباسازی به این مهم، موجب اقدامات شایسته‌ای برای ترمیم و اصلاح بافت هویتی تهران و نیز توجه بیشتر به پیاده به‌مثابه شهروند با امکان گفت‌وگو و نه رهگذر شده است، برای چاره‌جویی کفایت نمی‌کند. بلکه شایسته است این نگرش در سطحی کلان‌تر، در مدیریت شهری گسترش یابد و از بلعیده‌شدن شهر به دست معابر عبوری و گذرگاه‌ها، به کالبدی هویتی با حضور شهروندان تغییر جهت دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.