دموکراسی در طرف شکستخوردگان است
صمد فرشی
مفهوم باستانی دموکراسی ماحصل تجربهای تاریخی بود؛ تجربهای که در آن طبقات زیردست به جایگاه مدنی یگانهای دست یافتند و صورتبندی بیسابقه شهروندِ دهقان به وجود آمد؛ اما مفهوم مدرن دموکراسی عملا یا دستکم تا حد زیادی به مسیر تاریخی متفاوتی تعلق دارد که سنت انگليسي-آمريكايي آشکارترین وجه آن است. در مسیر دموکراسی آتنی به دموکراسی مدرن، لحظات تعیینکنندهای وجود دارد که نقش سرمایهداری در آن برجسته است. سرمایهداری با تغییر محل قدرت از سلطه ارباب به مالکیت، از اهمیت جایگاه مدنی کاست و با این کار، مزایای ناشی از امتیاز سیاسی جای خود را به مزیت ناب اقتصادی داد. این امر نهایتا شکل جدید دموکراسی را ممکن کرد؛ درحالیکه جمهوریخواهی کلاسیک مسئله نخبگان صاحب مال و توده زحمتکش را با محدودکردن بدنه شهروندان حل کرده بود، سرمایهداری یا دموکراسی لیبرالی گسترش شهروندی را با محدودکردن قدرت آن ممکن ساخت؛ فرایندی که به تبع آن «دموکراسی صوری و همسانسازی دموکراسی با لیبرالیسم در عمل ناممکن و از حیث نظری در بافت دیگری غیر از مناسبات اجتماعی مختص سرمایهداری تصورناپذیر بوده است». مناسباتی که هم موجب پیشرفت دموکراسی شد و هم
کاملا آن را محدود کرد. به همین خاطر بزرگترین چالش در برابر سرمایهداری گسترش دموکراسی فراسوی حدود بسیار محدود آن است. روندی که الن میکسینز وود در کتاب «دموکراسی در برابر سرمایهداری» از حیث تاریخی و نظری دنبال میکند. ازآنجاکه موضوع عمده تاریخی، گرایش گستردهاي است در تفسیرهای غیرمارکسیستی توسعه سرمایهداری با مشارکت گونههایی از مارکسیسم که اصول سرمایهداری و قوانین آن را به تمام تاریخ گذشته تسری داده و درست با بدیهیشمردن موضوعی که نیاز به توضیح دارد، پیدایش سرمایهداری مدرن را شرح میدهد، این کتاب دموکراسی را در چشمانداز تاریخی بررسی میکند و به جای برخورد دموکراسی بهعنوان انتزاعی نامتعین در اجتماع، آن را در بسترهای مشخص تاریخی قرار میدهد.
ارسطو دموکراسی را در «سیاست» بهعنوان نظامی تعریف میکند که در آن «آزادمردان و تهیدستان که کنترل حکومت را در دست میگیرند، در همان حال اکثریت را تشکیل میدهند». این تعریف در مقابل الیگارشی قرار میگیرد که در آن «ثروتمندان و مرفهزادگانی که کنترل حکومت را به دست میگیرند، در همان حال اقلیت را تشکیل میدهند». ارسطو تأکید میکند که تفاوت راستین میان دموکراسی و الیگارشی تفاوت میان فقر و ثروت است چنانکه یک دولتشهر حتی با این فرض که حاکمان فقیرش در همان حال اقلیت را تشکیل دهند دموکراتیک میبود. ارسطو در شرح خود از دولتشهر ایدهآل، تمایز اجتماعی مشخصتری را مطرح میکند که ممکن است حتی از تقسیمبندی میان ثروتمند و فقیر تعیینکنندهتر باشد. او اشاره میکند که در پولیس شرایط ضروری همانا مردمی هستند که با کار خود نیازهای جامعه را برآورده میکنند، خواه آزاد باشند خواه برده. قدرت و حقوق سیاسی و اقتصادی در دموکراسی آتنی بهسادگی از هم قابل تفکیک نیست؛ ازاینرو، امکان برقراری دموکراسی بدون مضمونی اجتماعی به تفاوتهای عظیم بین مناسبات مالکيت اجتماعی در نظام دموکراسی آتنی و سرمایهداری مدرن مربوط است. اهمیت این تفاوت
در آن است که ساختار اجتماعی سرمایهداری معنای شهروندی را تغییر میدهد و همگانیبودن حقوق سیاسی، بهویژه همگانیبودن حق رأی، مناسبات مالکیت و قدرت را چنان دستنخورده باقی میگذارد که پیش از این مصداق نداشته است. سرمایهداری شکلی از دموکراسی را امکانپذیر کرد که برابری صوری حقوق سیاسی کمترین تأثیر را بر نابرابریها یا مناسبات سلطه و استثمار در قلمروهای دیگر داشته باشد. بر این اساس بازتعریف دموکراسی بدون مضمونی اجتماعی به برقراری دموکراسی صوری منجر شد که با کنارگذاشتن ملاک اجتماعی در تعریف دموکراسی و نیز برداشتی از آزادی که ملازم با آن است ممکن میبود. بر اساس این واقعیت تاریخی، سرمایهداری قلمرو سیاسی را به کل دگرگون کرد. در آیین لیبرالیسم جهان انگلیسیزبان، راه عمده دموکراسی مدرن از روم، منشور بزرگ، عریضه حقوق و انقلاب شکوهمند میگذرد نه از آتن یا جنبش مساواتطلبان، بیلزنان و چارتیسم. میکسینز وود میپرسد آیا این امر صرفاً ناشی از این نیست که پیشینه تاریخی از آن پیروزمندان است؟ چون اگر منشور بزرگ 1688 و نه مساواتطلبان و بیلزنان مظهر پیروزمندان است، آیا نباید تاریخ این موضوع را ثبت میکرد که دموکراسی در
طرف شکستخوردگان است؟ بر اساس تحلیل میکسینز وود، سرمایهداری این امر را ممکن ساخت تا دموکراسی صوری پرورانده شود، یعنی شکلی از برابری مدنی که با نابرابری اجتماعی میتواند همزیستی داشته باشد و مناسبات اقتصادی میان نخبگان و توده زحمتکش را دستنخورده باقی گذارد. بااینهمه، بدیهی است که امکان مفهومی دموکراسی صوری آن را به فعلیتی تاریخی بدل نکرد. پیش از آنکه مردم متولد شود و رشد کند و همه حذفشدگان را در بر گیرد، مبارزات طولانی پرفرازونشیبی رخ داده بود. ازاینرو، درباره گرایش کنونی که دموکراسی را با بازار آزاد یکی میپندارد چه باید گفت؟ آیا کاربرد این واژه بیانگر نابودی یا انحراف لیبرالدموکراسی است؟ بازیابی قدرتهایی که در مقابل اقتصاد رنگ باختهاند چه معنایی در دموکراسی سرمایهداری مدرن دارد؟ چگونه باید دموکراسی را از جدایی صوری قلمروهای سیاسی و اقتصادی بازیافت؟ در شرایطی که سرمایهداری قدرتهای قهر اقتصادی را جایگزین امتیاز سیاسی کرده، بسط شهروندی به قلمرو اقتصادی چه معنایی دارد؟ آیا سرمایهداری میتواند با دموکراسی به معنای دقیق کلمه سازگار باشد؟ آیا سرمایهداری میتواند گسترشی فراتر از محدوده تعیینشده
دموکراسی را بپذیرد؟ و در آخر، آیا دموکراسی لیبرالی بر تمامی رقبا چیره شده یا صرفا آنها را به طور موقت از نظرها پنهان کرده است؟ انگار که ما بیشتر با پرسش روبهرو هستیم تا پاسخ. میکسینز وود در مواجهه با این پرسشها همچنان بر دموکراسی رادیکال تأکید دارد. در نظر او وظیفهای که لیبرالیسم برای خود تعیین کرده همیشه ناگزیر بوده و خواهد ماند. تا زمانی که دولتها هستند، نظارت بر قدرت آنها و حمایت از قدرتها و سازمانهای مستقل خارج از دولت ضروری است. به این دلیل هر نوع قدرت اجتماعی ناگزیر باید از آزادی مراقبت کند. وود معتقد است در این موارد باید از سنت لیبرالی در نظریه و عمل بهره جست. با تمام این اوصاف لیبرالیسم - حتی بهعنوان ایدهآل چه رسد بهعنوان واقعیتی شکفته - نمیتواند بر واقعیتهای قدرت در جامعه سرمایهداری چیره شود و حتی کمتر از آن، نمیتواند نوع یگانهتری از دموکراسی را نسبت به دموکراسی فعلی در بر گیرد.
مفهوم باستانی دموکراسی ماحصل تجربهای تاریخی بود؛ تجربهای که در آن طبقات زیردست به جایگاه مدنی یگانهای دست یافتند و صورتبندی بیسابقه شهروندِ دهقان به وجود آمد؛ اما مفهوم مدرن دموکراسی عملا یا دستکم تا حد زیادی به مسیر تاریخی متفاوتی تعلق دارد که سنت انگليسي-آمريكايي آشکارترین وجه آن است. در مسیر دموکراسی آتنی به دموکراسی مدرن، لحظات تعیینکنندهای وجود دارد که نقش سرمایهداری در آن برجسته است. سرمایهداری با تغییر محل قدرت از سلطه ارباب به مالکیت، از اهمیت جایگاه مدنی کاست و با این کار، مزایای ناشی از امتیاز سیاسی جای خود را به مزیت ناب اقتصادی داد. این امر نهایتا شکل جدید دموکراسی را ممکن کرد؛ درحالیکه جمهوریخواهی کلاسیک مسئله نخبگان صاحب مال و توده زحمتکش را با محدودکردن بدنه شهروندان حل کرده بود، سرمایهداری یا دموکراسی لیبرالی گسترش شهروندی را با محدودکردن قدرت آن ممکن ساخت؛ فرایندی که به تبع آن «دموکراسی صوری و همسانسازی دموکراسی با لیبرالیسم در عمل ناممکن و از حیث نظری در بافت دیگری غیر از مناسبات اجتماعی مختص سرمایهداری تصورناپذیر بوده است». مناسباتی که هم موجب پیشرفت دموکراسی شد و هم
کاملا آن را محدود کرد. به همین خاطر بزرگترین چالش در برابر سرمایهداری گسترش دموکراسی فراسوی حدود بسیار محدود آن است. روندی که الن میکسینز وود در کتاب «دموکراسی در برابر سرمایهداری» از حیث تاریخی و نظری دنبال میکند. ازآنجاکه موضوع عمده تاریخی، گرایش گستردهاي است در تفسیرهای غیرمارکسیستی توسعه سرمایهداری با مشارکت گونههایی از مارکسیسم که اصول سرمایهداری و قوانین آن را به تمام تاریخ گذشته تسری داده و درست با بدیهیشمردن موضوعی که نیاز به توضیح دارد، پیدایش سرمایهداری مدرن را شرح میدهد، این کتاب دموکراسی را در چشمانداز تاریخی بررسی میکند و به جای برخورد دموکراسی بهعنوان انتزاعی نامتعین در اجتماع، آن را در بسترهای مشخص تاریخی قرار میدهد.
ارسطو دموکراسی را در «سیاست» بهعنوان نظامی تعریف میکند که در آن «آزادمردان و تهیدستان که کنترل حکومت را در دست میگیرند، در همان حال اکثریت را تشکیل میدهند». این تعریف در مقابل الیگارشی قرار میگیرد که در آن «ثروتمندان و مرفهزادگانی که کنترل حکومت را به دست میگیرند، در همان حال اقلیت را تشکیل میدهند». ارسطو تأکید میکند که تفاوت راستین میان دموکراسی و الیگارشی تفاوت میان فقر و ثروت است چنانکه یک دولتشهر حتی با این فرض که حاکمان فقیرش در همان حال اقلیت را تشکیل دهند دموکراتیک میبود. ارسطو در شرح خود از دولتشهر ایدهآل، تمایز اجتماعی مشخصتری را مطرح میکند که ممکن است حتی از تقسیمبندی میان ثروتمند و فقیر تعیینکنندهتر باشد. او اشاره میکند که در پولیس شرایط ضروری همانا مردمی هستند که با کار خود نیازهای جامعه را برآورده میکنند، خواه آزاد باشند خواه برده. قدرت و حقوق سیاسی و اقتصادی در دموکراسی آتنی بهسادگی از هم قابل تفکیک نیست؛ ازاینرو، امکان برقراری دموکراسی بدون مضمونی اجتماعی به تفاوتهای عظیم بین مناسبات مالکيت اجتماعی در نظام دموکراسی آتنی و سرمایهداری مدرن مربوط است. اهمیت این تفاوت
در آن است که ساختار اجتماعی سرمایهداری معنای شهروندی را تغییر میدهد و همگانیبودن حقوق سیاسی، بهویژه همگانیبودن حق رأی، مناسبات مالکیت و قدرت را چنان دستنخورده باقی میگذارد که پیش از این مصداق نداشته است. سرمایهداری شکلی از دموکراسی را امکانپذیر کرد که برابری صوری حقوق سیاسی کمترین تأثیر را بر نابرابریها یا مناسبات سلطه و استثمار در قلمروهای دیگر داشته باشد. بر این اساس بازتعریف دموکراسی بدون مضمونی اجتماعی به برقراری دموکراسی صوری منجر شد که با کنارگذاشتن ملاک اجتماعی در تعریف دموکراسی و نیز برداشتی از آزادی که ملازم با آن است ممکن میبود. بر اساس این واقعیت تاریخی، سرمایهداری قلمرو سیاسی را به کل دگرگون کرد. در آیین لیبرالیسم جهان انگلیسیزبان، راه عمده دموکراسی مدرن از روم، منشور بزرگ، عریضه حقوق و انقلاب شکوهمند میگذرد نه از آتن یا جنبش مساواتطلبان، بیلزنان و چارتیسم. میکسینز وود میپرسد آیا این امر صرفاً ناشی از این نیست که پیشینه تاریخی از آن پیروزمندان است؟ چون اگر منشور بزرگ 1688 و نه مساواتطلبان و بیلزنان مظهر پیروزمندان است، آیا نباید تاریخ این موضوع را ثبت میکرد که دموکراسی در
طرف شکستخوردگان است؟ بر اساس تحلیل میکسینز وود، سرمایهداری این امر را ممکن ساخت تا دموکراسی صوری پرورانده شود، یعنی شکلی از برابری مدنی که با نابرابری اجتماعی میتواند همزیستی داشته باشد و مناسبات اقتصادی میان نخبگان و توده زحمتکش را دستنخورده باقی گذارد. بااینهمه، بدیهی است که امکان مفهومی دموکراسی صوری آن را به فعلیتی تاریخی بدل نکرد. پیش از آنکه مردم متولد شود و رشد کند و همه حذفشدگان را در بر گیرد، مبارزات طولانی پرفرازونشیبی رخ داده بود. ازاینرو، درباره گرایش کنونی که دموکراسی را با بازار آزاد یکی میپندارد چه باید گفت؟ آیا کاربرد این واژه بیانگر نابودی یا انحراف لیبرالدموکراسی است؟ بازیابی قدرتهایی که در مقابل اقتصاد رنگ باختهاند چه معنایی در دموکراسی سرمایهداری مدرن دارد؟ چگونه باید دموکراسی را از جدایی صوری قلمروهای سیاسی و اقتصادی بازیافت؟ در شرایطی که سرمایهداری قدرتهای قهر اقتصادی را جایگزین امتیاز سیاسی کرده، بسط شهروندی به قلمرو اقتصادی چه معنایی دارد؟ آیا سرمایهداری میتواند با دموکراسی به معنای دقیق کلمه سازگار باشد؟ آیا سرمایهداری میتواند گسترشی فراتر از محدوده تعیینشده
دموکراسی را بپذیرد؟ و در آخر، آیا دموکراسی لیبرالی بر تمامی رقبا چیره شده یا صرفا آنها را به طور موقت از نظرها پنهان کرده است؟ انگار که ما بیشتر با پرسش روبهرو هستیم تا پاسخ. میکسینز وود در مواجهه با این پرسشها همچنان بر دموکراسی رادیکال تأکید دارد. در نظر او وظیفهای که لیبرالیسم برای خود تعیین کرده همیشه ناگزیر بوده و خواهد ماند. تا زمانی که دولتها هستند، نظارت بر قدرت آنها و حمایت از قدرتها و سازمانهای مستقل خارج از دولت ضروری است. به این دلیل هر نوع قدرت اجتماعی ناگزیر باید از آزادی مراقبت کند. وود معتقد است در این موارد باید از سنت لیبرالی در نظریه و عمل بهره جست. با تمام این اوصاف لیبرالیسم - حتی بهعنوان ایدهآل چه رسد بهعنوان واقعیتی شکفته - نمیتواند بر واقعیتهای قدرت در جامعه سرمایهداری چیره شود و حتی کمتر از آن، نمیتواند نوع یگانهتری از دموکراسی را نسبت به دموکراسی فعلی در بر گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.