مسعود عربشاهی چند قدم آن سوی جاودانگی
ابوالقاسم اسماعیلپور
مسعود عربشاهی، نگارگر و نقشبرجستهساز چیرهدست و اسطورهسازی است که در حیات خود چند قدم آن سوی جاودانگی را پیموده است. عامل اصلی چنین فیروزمندی، کشیدن بار سنگین و مجاهدت مستمر 60سالهای است که این هنرمند برجسته ایرانزمین به دوش کشیده و از سطحینگری و پیرو مُدِ روزبودن درگذشته و به معنویتی ژرف رسیده است. آثار عربشاهی در نگاه نخست، هر بینندهای را مبهوت و میخکوب میکنند؛ چون او هم راز جاودانگی را دریافته و نگارههایش از استحکامی فولادین و مرعوبکننده برخوردارند. انسجام در فرم، با ابعاد ریاضیوار محاسبهشده، توأمان با شوریدگی خاص هنرمند، با رنگهای گرم و سنگین، عمدتا مزین به رنگهای طلایی حیرتآور است و باعث ماندگاری این آثار شده است.
فضای کار در ادوار گوناگون، فضایی رازآمیز، ابداعی، جادووَش و اسطورهای است. گاهی فکر میکنی که در فضایی کافکایی قدم میزنی، در قصر پُرآوازه کافکا که قلعهای مهیب، بهتآور و مستحکم و تودرتوست. اینجا بیننده در هزارتوی رنگارنگی سفر میکند و در جزءجزء تابلوها خیره میشود. هر بخش از تابلو، گویی پنجرهای است گشوده سوی قلمرو جاودانگی. با آثار شگرف عربشاهی محشور و مأنوسشدن، کاری است نهچندان آسان، چون رهسپاری به دیار جاودانگی کار هرکس نیست و سیروسلوک و مجاهدتی تمام و مدام میطلبد. مگر فتح ستیغهای سختگذر جاودانگی میلان کوندرا و هفتشهر آرمانی عطار برای صدها هزار مرغ که جویای حقیقتاند چندان آسان است؟
راز و رمز جاودانگی آثار هنرمند در پشتوانه استوار و خزینه تجربیاتی نهفته است که او در دهههای گذشته با ممارست و عرقریزان روح به چنگ آورده است؛ یعنی از روزگار جوانی سالهای سال هنر تصویرگری و نقش برجستههای سومری، بابلی، آشوری و مصری را به ممارست دریافته و تجربه کرده است. آنگاه به معماری و هنر پُرفخامت و استوار دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی ایران باستان پرداخته و نیز به نقوش اسلیمی، کاشیکاری و نقوش فرش، گلیم، جاجیم و گبه و زربفتهای پارچهای و ابریشمی، منجوقدوزی و هنرهای سنتی دیگر را به شکل عملی تجربه کرده و در هریک از این هنرها سالها زیسته و ممارست داشته است؛ اما مانند نگارگران سنتی در بازسازی و تقلید از آنها بازنمانده و این درونمایههای اصیل را به هنر انتزاعی فرامدرن جهانی با رویکردی شرقی و ایرانی بدل کرده است.
آثار برگزیده هنرمند در اینجا برپایه دستاوردهای چند دهه است که در مجموع، سه دوره در آنها برجستهتر است. نخست آثاری اساطیری، وهمآمیز با ابعاد بزرگ زمینه مشکی و طلاکاریشده و ابعاد قرمز و طلایی که بُنمایهای آشوری دارند، ابعاد سبز چمنی که یادآور معبد خدایاناند (سالهای 2014 و 2015) و نقوش و احجامی شگفتآور و نخکشیهایی که هیچ سرنخی از این آفریدههای هیولاوش آنجهانی به ما نمیدهند. بیننده کنجکاو و مسلح به دانش بصری، بارها و ساعات متمادی باید در برابر این معابد هنری بنشیند و در مراقبه فرو رود تا شاید بتواند تشرف یابد و با زوایای روح درهم، پُرکلاف و پیچیده و اسرارآمیز هنرمند محشور و همدم شود. اگر کاشف اسرار باشد، میتواند در هزارتوی تصویری و نقشبرجستهای او گردش کند و حظ وافر ببرد. در غیراینصورت، ره به جایی نمیبرد و باید به سردرگمی و حیرتزدگی بسنده کند.
دودیگر به آثاری برمیخوریم که عنوان «مجموعه کهکشان» شاید برازنده آنها باشد؛ دوایری آتشین، مذاب و تودرتو، گاه شکسته و مشتعل با رنگها و ارائههایی که شاید در سپیدهدم و طلوع کهکشان و لحظه انفجار بزرگ (بیگبنگ) دیدنی بوده است، کهکشان سُربی با زمینه آبستره آبیرنگ گویی تازه متولد شده و سیارات در آن سرگرداناند (سالهای 2000 تا 2010). سوم آثاری قدیمی با ابعاد نسبتا کوچکتر که عناصری چون خورشید، ماه و اجزای دیگر طبیعت را بهگونهای انتزاعی دربر میگیرند و بیشتر فرشتهای خیالی و پرندهوار در عمق تابلوها حک شدهاند. در میان این آثار، تابلویی با کُلاژ طلایی به چشم میخورد که خورشیدی جاودانه در آن میدرخشد و نشاندهنده ذهن اساطیری آفریننده از دوران جوانی است (سال 1356). برای نزدیکشدن به دنیای سوررئال، نمادین و وهمی مسعود عربشاهی، ابتدا باید مانند نیایشگر یک معبد یا آیین اسرار در برابر این آثار در سکوت محض به تماشا ایستاد و آنگاه باید چون متشرفی نوآموز خواهان تشرف شد تا شاید پذیرفته شود و از دروازههای تودرتو و رازناک معبد- قصر- اقیانوسی ازلی- ابدی بگذرد و مثل گیلگمش در دریای ظلمت شناور شود بیآنکه چشم بر هم نهد
تا به دروازه جاودانگی در رسد و راز جاودانگی را جویا شود. آنگاه از دروازههای سومر، مصر، اکد، بابل و آشور خواهد گذشت و به ژرفنای تصاویر کهن نمونهای ایران باستان رسیده، مغروق در سدههای بیشمار به هنر فرامدرن و والای ایران رو خواهد آورد و دیگربار عناصر، اجزا و درونمایههای سنتی ایرانی را به چشم دل خواهد دید و راز و رمزها برای شکوفایی و رمزگشایی گوشه چشمی نشان خواهند داد. چشم پنهان در برخی از آثار، اعم از نقشبرجستههای برنجی و مسی یا در آثار نقاشی دیده میشود که گویی چشم میترا - خدای پیمان و خورشید- است که در ستیغ البرز در مشرق سربرآورده، گاه مزین به چرخه خورشید یا گردونه زرین آسمانی که با حرارت و رازآلودگی به بیننده نگاه میکند و به او گوشزد میکند که از سطوح مکعبی، مستطیلی، مثلثی و ذوزنقهای بگذر و به ژرفساخت سطوح و رنگها درنگر تا به سبکیِ تحملناپذیرِ هستی دستیابی و مانند هنرمند چند قدم آن سوی جاودانگی را ببینی.
مسعود عربشاهی، نگارگر و نقشبرجستهساز چیرهدست و اسطورهسازی است که در حیات خود چند قدم آن سوی جاودانگی را پیموده است. عامل اصلی چنین فیروزمندی، کشیدن بار سنگین و مجاهدت مستمر 60سالهای است که این هنرمند برجسته ایرانزمین به دوش کشیده و از سطحینگری و پیرو مُدِ روزبودن درگذشته و به معنویتی ژرف رسیده است. آثار عربشاهی در نگاه نخست، هر بینندهای را مبهوت و میخکوب میکنند؛ چون او هم راز جاودانگی را دریافته و نگارههایش از استحکامی فولادین و مرعوبکننده برخوردارند. انسجام در فرم، با ابعاد ریاضیوار محاسبهشده، توأمان با شوریدگی خاص هنرمند، با رنگهای گرم و سنگین، عمدتا مزین به رنگهای طلایی حیرتآور است و باعث ماندگاری این آثار شده است.
فضای کار در ادوار گوناگون، فضایی رازآمیز، ابداعی، جادووَش و اسطورهای است. گاهی فکر میکنی که در فضایی کافکایی قدم میزنی، در قصر پُرآوازه کافکا که قلعهای مهیب، بهتآور و مستحکم و تودرتوست. اینجا بیننده در هزارتوی رنگارنگی سفر میکند و در جزءجزء تابلوها خیره میشود. هر بخش از تابلو، گویی پنجرهای است گشوده سوی قلمرو جاودانگی. با آثار شگرف عربشاهی محشور و مأنوسشدن، کاری است نهچندان آسان، چون رهسپاری به دیار جاودانگی کار هرکس نیست و سیروسلوک و مجاهدتی تمام و مدام میطلبد. مگر فتح ستیغهای سختگذر جاودانگی میلان کوندرا و هفتشهر آرمانی عطار برای صدها هزار مرغ که جویای حقیقتاند چندان آسان است؟
راز و رمز جاودانگی آثار هنرمند در پشتوانه استوار و خزینه تجربیاتی نهفته است که او در دهههای گذشته با ممارست و عرقریزان روح به چنگ آورده است؛ یعنی از روزگار جوانی سالهای سال هنر تصویرگری و نقش برجستههای سومری، بابلی، آشوری و مصری را به ممارست دریافته و تجربه کرده است. آنگاه به معماری و هنر پُرفخامت و استوار دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی ایران باستان پرداخته و نیز به نقوش اسلیمی، کاشیکاری و نقوش فرش، گلیم، جاجیم و گبه و زربفتهای پارچهای و ابریشمی، منجوقدوزی و هنرهای سنتی دیگر را به شکل عملی تجربه کرده و در هریک از این هنرها سالها زیسته و ممارست داشته است؛ اما مانند نگارگران سنتی در بازسازی و تقلید از آنها بازنمانده و این درونمایههای اصیل را به هنر انتزاعی فرامدرن جهانی با رویکردی شرقی و ایرانی بدل کرده است.
آثار برگزیده هنرمند در اینجا برپایه دستاوردهای چند دهه است که در مجموع، سه دوره در آنها برجستهتر است. نخست آثاری اساطیری، وهمآمیز با ابعاد بزرگ زمینه مشکی و طلاکاریشده و ابعاد قرمز و طلایی که بُنمایهای آشوری دارند، ابعاد سبز چمنی که یادآور معبد خدایاناند (سالهای 2014 و 2015) و نقوش و احجامی شگفتآور و نخکشیهایی که هیچ سرنخی از این آفریدههای هیولاوش آنجهانی به ما نمیدهند. بیننده کنجکاو و مسلح به دانش بصری، بارها و ساعات متمادی باید در برابر این معابد هنری بنشیند و در مراقبه فرو رود تا شاید بتواند تشرف یابد و با زوایای روح درهم، پُرکلاف و پیچیده و اسرارآمیز هنرمند محشور و همدم شود. اگر کاشف اسرار باشد، میتواند در هزارتوی تصویری و نقشبرجستهای او گردش کند و حظ وافر ببرد. در غیراینصورت، ره به جایی نمیبرد و باید به سردرگمی و حیرتزدگی بسنده کند.
دودیگر به آثاری برمیخوریم که عنوان «مجموعه کهکشان» شاید برازنده آنها باشد؛ دوایری آتشین، مذاب و تودرتو، گاه شکسته و مشتعل با رنگها و ارائههایی که شاید در سپیدهدم و طلوع کهکشان و لحظه انفجار بزرگ (بیگبنگ) دیدنی بوده است، کهکشان سُربی با زمینه آبستره آبیرنگ گویی تازه متولد شده و سیارات در آن سرگرداناند (سالهای 2000 تا 2010). سوم آثاری قدیمی با ابعاد نسبتا کوچکتر که عناصری چون خورشید، ماه و اجزای دیگر طبیعت را بهگونهای انتزاعی دربر میگیرند و بیشتر فرشتهای خیالی و پرندهوار در عمق تابلوها حک شدهاند. در میان این آثار، تابلویی با کُلاژ طلایی به چشم میخورد که خورشیدی جاودانه در آن میدرخشد و نشاندهنده ذهن اساطیری آفریننده از دوران جوانی است (سال 1356). برای نزدیکشدن به دنیای سوررئال، نمادین و وهمی مسعود عربشاهی، ابتدا باید مانند نیایشگر یک معبد یا آیین اسرار در برابر این آثار در سکوت محض به تماشا ایستاد و آنگاه باید چون متشرفی نوآموز خواهان تشرف شد تا شاید پذیرفته شود و از دروازههای تودرتو و رازناک معبد- قصر- اقیانوسی ازلی- ابدی بگذرد و مثل گیلگمش در دریای ظلمت شناور شود بیآنکه چشم بر هم نهد
تا به دروازه جاودانگی در رسد و راز جاودانگی را جویا شود. آنگاه از دروازههای سومر، مصر، اکد، بابل و آشور خواهد گذشت و به ژرفنای تصاویر کهن نمونهای ایران باستان رسیده، مغروق در سدههای بیشمار به هنر فرامدرن و والای ایران رو خواهد آورد و دیگربار عناصر، اجزا و درونمایههای سنتی ایرانی را به چشم دل خواهد دید و راز و رمزها برای شکوفایی و رمزگشایی گوشه چشمی نشان خواهند داد. چشم پنهان در برخی از آثار، اعم از نقشبرجستههای برنجی و مسی یا در آثار نقاشی دیده میشود که گویی چشم میترا - خدای پیمان و خورشید- است که در ستیغ البرز در مشرق سربرآورده، گاه مزین به چرخه خورشید یا گردونه زرین آسمانی که با حرارت و رازآلودگی به بیننده نگاه میکند و به او گوشزد میکند که از سطوح مکعبی، مستطیلی، مثلثی و ذوزنقهای بگذر و به ژرفساخت سطوح و رنگها درنگر تا به سبکیِ تحملناپذیرِ هستی دستیابی و مانند هنرمند چند قدم آن سوی جاودانگی را ببینی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.