عربستان و خاصیت آنارشیک سیاست بینالملل
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
نمیتوان با چشم سیاست داخلی با معیارها و استانداردهای داخلی در راستای فهم راستین سیاست بینالملل گام برداشت. نمیتوان اخلاق جاری در سیاست داخلی را به سیاست بینالملل تسری داد و براساس آن داوری کرد؛ چراکه اگر اینگونه باشد، نتیجهای جز ناکامی در عرصه بینالملل نصیب دولت ملتها نخواهد شد. سیاست بینالملل با خاصیت آنارشیک خود، یعنی نظمی که ناظم ندارد، جوهری متفاوت با عرصه داخلی دارد که براساس یک اقتدار داخلی نظم و سامان مییابد. یک حرکت و اقدام مبتنی بر احساس و هیجان که حتی میتواند در چارچوب اصول نظمدهنده داخلی بحق و مشروع باشد، در چارچوب آنارشی بینالمللی، ممکن است مشروعیت و حق خود را از کف بدهد و آنچه را نفع ملی نامیده میشود و از راههای دشوار و در زمانی طولانی و با خوندلخوردنهای دیپلماتیک حاصل شده، نشانه رود و ورق را به نفع دولتملت دیگر که پلنگانه برای بهزیرکشیدن قدرت تازهاوجگرفته دولت رقیب کمین کرده برگرداند. اقدام و حرکتی که ناگهان به طور شگفتانگیزی معادلات بینالمللی را وارونه میکند و تیترهای مصوب رسانههای جهان را بهناچار تغییر میدهد و ذهن را از مسیر عادی تفکر خارج میکند. حرکت و اقدامی که روابط دولتها را شکننده و آنها را در مسیر بحرانی قرار میدهد و تلنگری بر اتحادها و ائتلافها میزند. این خاصیت آنارشیک سیاست بینالملل است. «شیخالنمر»، روحانی برجسته، در فهرست اعدامیهای عربستان قرار میگیرد. متعاقب این اقدام، سفارت عربستان در تهران به آتش کشیده میشود که حاصل آن شکنندگی روابط دو دولت و پیدایش یک بحران بین آنهاست. اما چگونه میتوان ابعاد این بحران را تبیین کرد؟ از خلال کدامین چشمانداز میتوان تفسیری متقن در راستای فهم آن عرضه کرد؟ روزنامهنگاران حرفهای و عالمان آکادمیک سیاست بینالملل، ممکن است علاقه وافری به تبیینهای خُرد و کاهشگرا در مواجهه با این بحران داشته باشند. آنها ممکن است بگویند دولت عربستان با اعدام شیخ نمر بر طبل فرقهگرایی میکوبد؛ چنانکه «ولینصر»، رئیس دانشکده مطالعات بینالمللی پیشرفته «جان هاپکینز»، چند ساعت قبل از تجمع و آتشسوزی سفارت عربستان در تهران این جمله را توییت میکند: «اعدام روحانی شیعه نشان از این استراتژی عربستان دارد: تحریک ایران و تشدید تنشهای فرقهای». فرقهها و مذاهب اگر با یکدیگر سر سازگاری نداشته باشند، نمیتوانند سیاست بینالملل را تحتتأثیر مستقیم خود قرار دهند؛ چراکه آنها محصور در دولتملتها هستند و تنها به عنوان یک ابزار برای دولتملتها میتوانند نقشآفرینی کنند. اگر دلیل اعدام شیخ نمر را سنیبودن عربستان و بهآتشکشیدن سفارت عربستان در تهران را به شیعهبودن ایران فروکاهیم و دلیل تقابل دو دولت عربستان و ایران را به عنوان دو بازیگر عمده خاورمیانه به اختلافات فرقهای نسبت دهیم، در واقع در داوری و ارزیابی بحران میان این دو دولت، معیارهای اندیشه و استانداردهای فکری سیاست داخلی را ملاک قرار دادهایم، نه اصول حاکم بر سیاست بینالمللی را. اختلافات فرقهای و مذهبی هیچ نفع ملیای برای این دو بازیگر نخواهد داشت و هیچ کمکی به ارتقای قدرت ملی آنها برای تأثیرگذاری بر سیاست بینالملل نمیکند. اقدامات عربستان سعودی را باید در متن سیاست بینالملل رصد و تفسیر کرد. نکته اول اینکه اقدامات عربستان در قالب مفهوم کنش قرار نمیگیرد، بلکه باید آنها را در چارچوب مفهوم واکنش قرار داد. واکنش به چه؟ چه کنشی صورت گرفته است که عربستان را به واکنش واداشته است؟ میتوان گفت این کنش، کنشی در سطح عامل یا کارگزار نیست. این کنشی ساختاری است که به دنبال توافق هستهای جمهوری اسلامی ایران با قدرتهای بزرگ در سیاست بینالملل حاصل شد که نتیجه آن تغییر ساختار سیاسی خاورمیانه بود که به نوبه خود موازنه قدرت را به نفع جمهوری اسلامی ایران دگرگون کرد. این تغییر موازنه به نفع ایران، واکنشهای دولت عربستان را که شاهد افول قدرت خود در راستای تأثیرگذاری در منطقه بود موجب شد. از چشمانداز سیاست بینالملل اولین واکنش، اقدام نظامی در یمن و سپس تلاش به منظور ایجاد یک اتحاد عربی علیه ایران و آخرین آن اعدام شیخ نمر، روحانی برجسته شیعه بود. این واکنشها به نظر طبیعی میرسد. توزیع توانمندیها در خاورمیانه به نفع ایران تغییر یافته است و برای حفظ این توانمندی لازم است دولتمردان جمهوری اسلامی ایران واکنشهای عربستان را براساس قواعد بازی سیاست بینالملل ارزیابی کنند تا ساختار دگرگونشده خاورمیانه تثبیت شود.
نمیتوان با چشم سیاست داخلی با معیارها و استانداردهای داخلی در راستای فهم راستین سیاست بینالملل گام برداشت. نمیتوان اخلاق جاری در سیاست داخلی را به سیاست بینالملل تسری داد و براساس آن داوری کرد؛ چراکه اگر اینگونه باشد، نتیجهای جز ناکامی در عرصه بینالملل نصیب دولت ملتها نخواهد شد. سیاست بینالملل با خاصیت آنارشیک خود، یعنی نظمی که ناظم ندارد، جوهری متفاوت با عرصه داخلی دارد که براساس یک اقتدار داخلی نظم و سامان مییابد. یک حرکت و اقدام مبتنی بر احساس و هیجان که حتی میتواند در چارچوب اصول نظمدهنده داخلی بحق و مشروع باشد، در چارچوب آنارشی بینالمللی، ممکن است مشروعیت و حق خود را از کف بدهد و آنچه را نفع ملی نامیده میشود و از راههای دشوار و در زمانی طولانی و با خوندلخوردنهای دیپلماتیک حاصل شده، نشانه رود و ورق را به نفع دولتملت دیگر که پلنگانه برای بهزیرکشیدن قدرت تازهاوجگرفته دولت رقیب کمین کرده برگرداند. اقدام و حرکتی که ناگهان به طور شگفتانگیزی معادلات بینالمللی را وارونه میکند و تیترهای مصوب رسانههای جهان را بهناچار تغییر میدهد و ذهن را از مسیر عادی تفکر خارج میکند. حرکت و اقدامی که روابط دولتها را شکننده و آنها را در مسیر بحرانی قرار میدهد و تلنگری بر اتحادها و ائتلافها میزند. این خاصیت آنارشیک سیاست بینالملل است. «شیخالنمر»، روحانی برجسته، در فهرست اعدامیهای عربستان قرار میگیرد. متعاقب این اقدام، سفارت عربستان در تهران به آتش کشیده میشود که حاصل آن شکنندگی روابط دو دولت و پیدایش یک بحران بین آنهاست. اما چگونه میتوان ابعاد این بحران را تبیین کرد؟ از خلال کدامین چشمانداز میتوان تفسیری متقن در راستای فهم آن عرضه کرد؟ روزنامهنگاران حرفهای و عالمان آکادمیک سیاست بینالملل، ممکن است علاقه وافری به تبیینهای خُرد و کاهشگرا در مواجهه با این بحران داشته باشند. آنها ممکن است بگویند دولت عربستان با اعدام شیخ نمر بر طبل فرقهگرایی میکوبد؛ چنانکه «ولینصر»، رئیس دانشکده مطالعات بینالمللی پیشرفته «جان هاپکینز»، چند ساعت قبل از تجمع و آتشسوزی سفارت عربستان در تهران این جمله را توییت میکند: «اعدام روحانی شیعه نشان از این استراتژی عربستان دارد: تحریک ایران و تشدید تنشهای فرقهای». فرقهها و مذاهب اگر با یکدیگر سر سازگاری نداشته باشند، نمیتوانند سیاست بینالملل را تحتتأثیر مستقیم خود قرار دهند؛ چراکه آنها محصور در دولتملتها هستند و تنها به عنوان یک ابزار برای دولتملتها میتوانند نقشآفرینی کنند. اگر دلیل اعدام شیخ نمر را سنیبودن عربستان و بهآتشکشیدن سفارت عربستان در تهران را به شیعهبودن ایران فروکاهیم و دلیل تقابل دو دولت عربستان و ایران را به عنوان دو بازیگر عمده خاورمیانه به اختلافات فرقهای نسبت دهیم، در واقع در داوری و ارزیابی بحران میان این دو دولت، معیارهای اندیشه و استانداردهای فکری سیاست داخلی را ملاک قرار دادهایم، نه اصول حاکم بر سیاست بینالمللی را. اختلافات فرقهای و مذهبی هیچ نفع ملیای برای این دو بازیگر نخواهد داشت و هیچ کمکی به ارتقای قدرت ملی آنها برای تأثیرگذاری بر سیاست بینالملل نمیکند. اقدامات عربستان سعودی را باید در متن سیاست بینالملل رصد و تفسیر کرد. نکته اول اینکه اقدامات عربستان در قالب مفهوم کنش قرار نمیگیرد، بلکه باید آنها را در چارچوب مفهوم واکنش قرار داد. واکنش به چه؟ چه کنشی صورت گرفته است که عربستان را به واکنش واداشته است؟ میتوان گفت این کنش، کنشی در سطح عامل یا کارگزار نیست. این کنشی ساختاری است که به دنبال توافق هستهای جمهوری اسلامی ایران با قدرتهای بزرگ در سیاست بینالملل حاصل شد که نتیجه آن تغییر ساختار سیاسی خاورمیانه بود که به نوبه خود موازنه قدرت را به نفع جمهوری اسلامی ایران دگرگون کرد. این تغییر موازنه به نفع ایران، واکنشهای دولت عربستان را که شاهد افول قدرت خود در راستای تأثیرگذاری در منطقه بود موجب شد. از چشمانداز سیاست بینالملل اولین واکنش، اقدام نظامی در یمن و سپس تلاش به منظور ایجاد یک اتحاد عربی علیه ایران و آخرین آن اعدام شیخ نمر، روحانی برجسته شیعه بود. این واکنشها به نظر طبیعی میرسد. توزیع توانمندیها در خاورمیانه به نفع ایران تغییر یافته است و برای حفظ این توانمندی لازم است دولتمردان جمهوری اسلامی ایران واکنشهای عربستان را براساس قواعد بازی سیاست بینالملل ارزیابی کنند تا ساختار دگرگونشده خاورمیانه تثبیت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.