گفتوگوی«شرق» با «پیتر آبلینگر» موسیقیدان و هنرمند مفهومی اتریشی
درجه صفر سکوت
علیرضا امیرحاجبی
سفر به کویر جهت اجرای قطعاتی در سرزمین ناشناخته میتواند خطرات مختلفی در پی داشته باشد. این نکته قابل بازگویی رویداد جالبتوجهی بود که توسط «نادر مشایخی»، هنرمند و موسیقیدان ارزنده کشورمان، ترتیب داده شد. وی با دعوت از سه موسیقیدان و هنرمند مفهومی اتریشی به ایران و سپس اجرای آثاری صوتی و مفهومی در کویر، نگرشی جدید و خارق عادت را در حوزه مفهومی پیشنهاد داد که امیدواریم دوباره و دوباره به اشکال مختلف تکرار شود. هرچند این دعوت و پروژه دارای سختیها و کارشکنیهای فراوانی بود؛ اما مشایخی با کمک همکاران و دوستانش، ازجمله «مهدی بهبودی» از پس این چالش برآمدند و کل پروژه با موفقیت بهپایان رسید. تجربه شنیداری و دیداری در محیطی مانند کویر آن هم به همراه هنرمندی چون «پیتر آبلینگر» میتواند برای هر مشتاق و علاقهمندی به هنرهای مفهومی ارزشمند باشد. آبلینگر یکی از سه هنرمندی بود که به دعوت مشایخی به ایران آمد. برای تعریف موسیقی یا بهتر بگوییم هنر وی باید پا را فراتر از ایدههای ساده و معمولی شرح و توصیف گذاشت؛ زیرا آبلینگر حوزه و گسترهای وسیعتر را در زمینه خلق یک اثر هنری انتخاب کرده است. بخشی از شخصیت هنری وی
در حوزه موسیقی و آهنگسازی است و قسمتی دیگر در حوزه مفهومی شکل گرفته است. در مواجهه با او میتوان ویژگیهایی فراتر از یک آهنگساز را مشاهده نمود. ذهنیت آبلینگر پیچیده نیست و برعکس، ملموس و بسیار قابل درک است. شاید یکی از اشکالات محیط و موقعیت هنری معاصر ایران این باشد که برخی از افراد تمایل دارند هر چیز ساده و خالصی را به دلایل مختلف، تبدیل به مسالهای پیچیده و غیرقابلفهم سازند. در طی نشستی که با آبلینگر داشتیم بسیاری از ویژگیهای هنر معاصر مورد بحث قرار گرفت. آبلینگر را میتوان، ازجمله هنرمندان نادری دانست که به پدیدههای مربوط به شنیدن، چه شنیدن و چگونه شنیدن علاقهمند است. وی این پدیدهها را بهعنوان مفهوم، وارد آثار کرده تا هم خود و هم مخاطب تجربهای از برخورد با اصوات داشته باشند. اصواتی که شاید در زندگی روزمره حتی شنیده نیز نشوند، چه برسد به آنکه درک و تحلیل شوند. تاثیرات محیطی و چگونگی اجرا ازجمله دیگر دغدغههای موسیقی اوست که ایدههایش را به مقوله آکوستیک یا همان علم تحلیل ارتباطات متقابل اصوات و محیط، نزدیک میکند.شرایط ویژه هنری در ایران و عدم چیدمانهای صوتی و کنشهای موسیقایی مفهومی باعث نوعی
انزوای این شاخه از هنر مفهومی شده است که امیدواریم اجرای این پروژه، گشایشی در ارتقای سطح آگاهیها و تمایلات هنرمندان مفهومی علاقهمند به موسیقی و تجربیات شنیداری جدید شود. به آغاز راه و روند روبهگسترش این شاخه مفهومی خوشبین هستیم به شرط آنکه سایر هنرمندان و کارشناسان که بهدلیل عدم آگاهی، بیطاقتیهایی را نشان میدهند با صبر بیشتر نظارهگر و حتی مشارکتکننده در اینگونه از کنشهای مفهومی باشند.
برای ورود به بحث، از نقطه تحول موسیقی مدرن آغاز میکنیم؛ یعنی درست زمانی که موضوع «تنالیته» توسط هنرمندانی چون «کلود دوبوسی» مورد چالش واقع شد. این شاید نقطه آغازین مدرنیسم اروپایی در حوزه موسیقی باشد. شما شاخصههای این دوره از موسیقی را در مقایسه با هنر قبل از خودش در چه میبینید؟
مساله تنالیته یکی از شاخصههای این تغییرات بود؛ اما نه تمام آن. در هر دوره ما شاهد تغییرات فراوانی هستیم؛ برای مثال نگاه موسیقیدان باروک با موسیقیدان کلاسیک یا رمانتیک کاملا متفاوت است. در اینجا میتوانیم به موقعیت اجرا و ارایه موسیقی نیز اشاره کنیم که خود تحولی عظیم بود. در گذشته، موسیقی ارتباط مستقیمی با عملگرایی و نیز مناسبات اجتماعی و تاریخی داشت. در دوره کلاسیکها و رمانتیک ما شاهد اجرای موسیقی کنسرتی در سالنها هستیم که تا قبل از آن کمتر دیده میشد. این خود یک تغییر بزرگ بود.
در این مجموعهتغییرات، کدامیک برای شخص شما اهمیت بیشتری دارد؟
اجازه دهید با یک مقایسه آغاز کنم. در هنرهای بصری و تصویری، ما شاهد یک تحول بزرگ در استراتژی هنرمندان بودیم که از دهه 60 میلادی آغاز شد. این چرخش بزرگ بهسمت مفهومگرایی بود؛ یعنی یک گسست کامل روی داد. هنر مدرن تا قبل از این چرخش به ارزش کادر و همان تکقاب چسبیده بود. تفاوتی ندارد این ارزش از قرون گذشته تا دوران نقاشی مدرن ادامه داشت. جایگاه نقاشی روی بوم نقاشی بود یا روی دیوار؛ روی سطحی صاف. از دهه 60 میلادی همهچیز تغییر کرد.
این تغییر باعث ورود چه چیزهای جدیدی به هنر شد؟
کموبیش همهچیز میتوانست در حوزه مفهومی تبدیل به هنر شود. هنرمند میتوانست چند کلمه روی کاغذ بنویسد و بگوید این اثر، هنر من است؛ یا میتوانست چند قدم بردارد و بگوید این یک کنش هنری است؛ یا دیگری میخواست با ترکیب چند صدا اثری بیافریند. این هم یک فرآورده هنری بود.
و در موسیقی چه اتفاقی افتاد؟
همان سطح صاف و قاب که در نقاشی بدان اشاره کردم در موسیقی نیز جایگزینی دارد و آن موقعیت موسیقی کنسرتی و اجرا در تالارهاست. کنسرت، یک ارزش تغییرناپذیر بود؛ با رفتار و کرداری خاص. با کت و شلوارهای یکدست سیاه و سایر موارد؛ اما پرسش این بود که واقعا موسیقی فقط در همین قالب پدید میآید. تغییر اساسی با این پرسش شروع و باعث یک تحول تاثیرگذار شد.
آیا معتقد هستید که هر چیزی در دستان هنرمند هرچقدر هم که مبتذل باشد میتواند تبدیل به اثری هنری شود؟
این یک نمونه از تغییرات بود که عنوان کردم. مساله اصلی، تغییرات و تحول ارزشهایی بود که صدها سال بر فضای هنری مسلط شده بود.
هنر مفهومی پس از جنگ جهانی دوم چه ارتباطی با موسیقی دوران خودش برقرار کرد؟
ارتباطات گستردهای وجود داشت. این ارتباطات بهخصوص در نیویورک قویتر بود. تبادلات فراوانی در آن دوره رخ داد؛ برای مثال رابطه بین هنرهای تجسمی مینیمالیستی با موسیقی و رقص مینیمال، یک مجموعه زیبا را بهوجود آورد؛ اما مساله اصلی تغییر ارزش مکان اجرا و خود اجراهای سنتی یا همان کنسرتها بود. این تغییرات از سوی هنر مفهومی بهسمت موسیقی حرکت کرد. تا قبل از آن، اجرای کنسرتی تبدیل به نوعی آیین خاص شده بود، هم برای موسیقیدانان و هم برای مردم. اینجا سکوت میکنید و گوش میدهید، اینجا میتوانید تشویق کنید. این آیین ناگهان از طرف هنرمندان متمایل به مفهومگرایی نقض شد؛ اما موسیقیدانانی، ازجمله «جان کیج» یا «الوین لوسیه» کاملا این شکل از اجرا را فراموش نکردند. هم چیدمانهای صوتی ساختند و هم آثاری برای اجرای کنسرتی.
یعنی هم مرزها را میشکستند و عبور میکردند و هم به سنتهای گذشته مقید بودند؟
من هیچ مرزی را نمیبینم. این نهادهای فرهنگی هنر هستند که مرتبا در حال ترسیم خطوط مرزی بوده و هستند. اگر من در موقعیت اجرای یک کنسرت باشم به آن موسیقی در قالب کنسرتیاش مینگرم و اگر شکل دیگری داشته باشد به همان شکل؛ اما در نگاه کلی، خلق اثر از نوع اجرای آن مستقل است. یک قطعه میتواند به عنوان اثری کنسرتی ارایه شود و همان قطعه بهعنوان اثری چیدمانی و مفهومی در معرض دید و توجه قرار گیرد.
آیا به نظر شما مقولات فلسفی با هنر مفهومی در ارتباط هستند؟
در همه نقاط خیر، ولی در بسیاری از موارد در ارتباط هستند. وقتی شما یک پروژه مفهومی را آغاز میکنید به آن فکر میکنید. ابزار اصلی خلق اثر مفهومی، اندیشه است. هنر مفهومی در ارتباط مستقیم با تفکر و پس از آن گفتمان قرار دارد. این مرحله قبل از اجرا و بیرونیسازی اثر است. در این مرحله، تفکر خواه ناخواه بهسمت نوعی بستر و روش فلسفی پیش میرود. «سول ویت» در نوشتهای میگوید هنر مفهومی نیازی به اجرا ندارد و ایده میتواند بهعنوان یک اثر هنری مطرح شود.
سول ویت در جایی دیگر هم میگویدکه هنر ارتباطی با فلسفههای جاری ندارد؛ اما درون خودش نوعی فلسفه شخصی را حمل میکند. آیا با این نظر او موافق هستید؟
بله، نظر درستی است؛ اما زوایای هنرهای مفهومی متعدد هستند و با یک جمله نمیتوان نظری قطعی داد. من در زمینه کار موسیقی خود نیز به این نکته رسیدهام که آیا درباره تعریفی که از هنر خود ارایه میدهم میتوان تعریفی متضاد را نیز ارایه داد. ایجاد این تضاد در عمل میتواند به آثار من کمک کند.
آیا پروژههای موسیقایی شما کاملا در حوزه مفهومی جای میگیرند؟
بخشی از آنها شبیه به اثری مفهومی هستند و برخی دیگر خیر. در مواردی هم نوع و مرحلهبندی آثار بر اساس روشهای سنتی آهنگسازی است؛ برای مثال از یک ایده ساده کار را آغاز میکنم و بهتدریج کار پیچیدهتر میشود؛ یا برعکس، در شکلی کاهشی دست به ساخت اثر میزنم. بدین معنی که از حجم عناصر سازنده قطعه کم میکنم تا به نتیجه برسد. بسیاری از مخاطبانم بر این باورند که آثار من مفهومی است؛ اما این تعریفی یکجانبه است. روشها و رویکردهای یک آهنگساز میتواند در هر اثر متفاوت باشد.
آیا این درست است که نوعی گسست بین هنرهای بصری، موسیقی مدرن با مردم به وجود آمده است؟ مردم اروپا و سپس آمریکا موسیقی مدرن پس از جنگ جهانی دوم را جدی نگرفتند. این را قبول دارید؟
پرسش مهم و حساسی است. در هنرهای بصری و تجسمی کمتر با چنین گسستی مواجه بوده و هستیم. در اغلب موارد، وقتی یک هنرمند بزرگ در آمریکا یا اروپا نمایشگاهی دارد، آن گالری یا موزه پر است از جمعیت. از هرکسی بپرسید بروس نومن، اندی وارهول یا گرهارد ریشتر را میشناسد. هنر اینگونه هنرمندان برای برخی افراد تبدیل به نوعی مذهب شخصی شده و گالریها و موزهها هم بهعنوان یک اثر معمارانه باشکوه و زیبا تبدیل به معبد هنرهای معاصر شدهاند.
این در موسیقی هم مصداق دارد؟
با حرف شما در زمینه موسیقی مدرن موافقم. این گسستی عمومی است و از پایان جنگ جهانی آغاز شد. خیلی بحثها در این زمینه درگرفته است. فکر میکنم مساله این است که موسیقی مدرن در همان قاب و کادر مذکور موسیقی قرون 18و19 با همان نگاه سنتی اجرا باقی مانده است. تمایلاتی در این بین وجود داشت؛ ازجمله ایدهها و نظریات جان کیج در زمینه ارتباط موسیقی با مردم؛ اما عمومی نشد. موسیقی مدرن در دام و قفسی افتاد که خودش ساخته بود. این قفس ساختار کلاسیکی بود که مدرنیستها نتوانستند از آن خارج شوند.
آیا قبول دارید که موسیقی مدرن با گرایش بهسمت مفاهیم فلسفی، تبدیل به چیزی پیچیده و غیرقابلفهم شد که آن را تبدیل به هنر نخبگان کرد؟ این نخبهگرایی باعث طردشدنش از جامعه شد. موافق هستید؟
هر مقوله دو وجه دارد. من قبول دارم که محافظهکاری در موسیقی پس از جنگ نیز همچنان ادامه داشته و دارد. این محافظهکاری خود با مواردی که گفتید در ارتباط است؛ اما طرف دیگر ماجرا نیز به استقبال عمومی از موسیقی مدرن مربوط میشود. شما کمتر میبینید که جوانان به نوازندگی ویولن علاقه داشته باشند و برعکس، ساز گیتار محبوبیت زیادی دارد. پس باید به دو طرف ماجرا نگریست.
درباره فلسفه و روش کارتان بگویید لطفا. فلسفه شما در موسیقیتان چیست؟
اگر پاسخ این پرسش را میدانستم به کار و فعالیتهایم پایان میدادم. من زیاد مایل نیستم که از اصطلاح فلسفه استفاده کنم. اندیشههای من وابسته به کار و کارکردن است. آنجاست که نظریاتم شکل میگیرند؛ یعنی در روند خلق اثر و تصنیف آن. در دورهای از کارهایم تمرکز خود را تنها بر نوازنده و اجراگر معطوف کردم. میخواستم چالشی را ایجاد کنم بین اثر و اجراگر اثر. شاید این نوعی درمانگری بوده. در آن دوران، آثارم برای اجرا بهشدت سخت و پیچیده بود. سختتر از حدود امکان نواختن آنها و شاید در برخی موارد غیرقابلاجرا. وقتی نوازندهای وارد این مرحله میشد باید خود را برای یک دوره ریاضتکشی، مانند راهبان بودایی آماده میکرد و ممکن بود در آغاز کار با شکست و ناامیدی مواجه شود. بعدازآن، بیشتر درگیر مسایل ادراکی در موسیقی شدم؛ اما درهمانحال به گسترش آثار و نحوه نگرش دوره قبلی خود نیز ادامه دادم.
مسایل ادراکی و حسی در موسیقی شما دقیقا چیست؟
اینکه به درکی درست از آنچه روی میدهد برسیم. دقیقا به دنبال ساخت قطعات موسیقایی نیستم؛ بلکه بیشتر مایلم اثرم حاوی و حامل مفهومی خاص باشد. این تمایل با نوعی نظمدهی و در کنار هم قراردهی عناصر در ارتباط است. چنین شکلی از در کنار هم قراردادن میتواند به هنر چیدمان نیز ختم شود. امکان نیز دارد همان قطعه چیدمانی در محیطی دیگر به شکل دیگری ارایه شود. در چنین شرایطی ما با مقوله امکانات محیط و فضا نیز مواجه میشویم که مفهومی است درون یک قطعه صوتی و موسیقایی؛ یعنی اثر در اینجا خود حاوی و حامل یک مفهوم است. امکانات محیطی برای اجرا. مفهوم دیگر که به همین امکانات مربوط میشود، محدودیتهاست و مرزهایی که بین یک محیط مثل سالن کنسرت با خیابانهای اطراف آن ایجاد شده است.
این انتقال مفهوم محدودیتها به نحوه شنیدن نیز مربوط میشود. درست است؟
دقیقا. اینکه چه اتفاقی روی داده؛ ما چه میشنویم؛ آیا ما صرفا به یک صدا گوش میکنیم یا به اصوات دیگر نیز توجه داریم. تمام این توجهات و عدم توجهات مربوط به خود ماست. مربوط به شخصیت ما، نوع آموزش و رفتارهای ما ایدههای ماست. اگر بخواهیم چیزی را ارادی بشنویم آن را خواهیم شنید وگرنه به بسیاری از اصوات در طی زندگی روزمره هیچ توجهی نداریم. هنرمند باید بیاموزد تا خودآگاهانه به اصوات و تصاویر بنگرد و زیبا بنگرد. قبل از هرچیز هنرمند یک ناظر آگاه است؛ بهطور نسبی 99درصد از رویدادهای اطراف برای ما مهم نیست و آن یکدرصد هم میماند برای زبان و گفتار. تمام تمرکز ما بر روی گفتار و شنیدن گفتارهاست.
چگونه میتوانید این نظر را بهاثباترسانید؟
ساده است. تنها با ضبط همان اصوات ظاهرا بیارزش و بیمفهوم و پخش مجدد آن متوجه میشوید که آنها با صدای بلندتری به گوش میرسند؛ اما در حالت عادی سیستم شنوایی ما آنها را نادیده میگیرد؛ یا اصوات بسیار بلند موسیقی. چون مایل هستید به آنها گوش دهید زیاد به نظرتان بلند و گوشخراش نمیآیند. درصورتیکه شاید همین اصوات به گوش شما آسیب نیز برسانند. این بستگی به خود شما دارد. در حال حاضر ما با هم گفتوگو میکنیم و به صدای عبور و مرور خودروها توجهی نداریم؛ اما وقتی به شما بگویم به صدای خودروها گوش کنید ناگهان متوجه آنها میشوید. این عملکرد هر روزه سیستم شنوایی ماست؛ یعنی حذف آنچه نمیخواهیم بشنویم. به معنای دیگر من آنچه میخواهم بشنوم را خودم خلق میکنم. این مهمترین مقولهای است که طی ساخت و تصنیف آثارم یاد گرفتهام.
در تجربه اخیرتان در کویر ایران با چه نکاتی مواجه شدید؟ برخورد مخاطبان چگونه بود؟
این تجربهای بسیار مفید و شگفتانگیز بود. هم برای من و هم دوستان دیگرم. واکنشها مختلف بود. عدهای درک کردند که چه میکنیم و عدهای دیگر علاقه کمتری نشان دادند. استقبال بسیاری از جوانان گرم و صمیمانه بود. این واکنشها شبیه به سایر نقاط دنیاست؛ اما این پروژه نشان داد که هنر مفهومی تا چه اندازه برای جوانان علاقهمند با این هنر مهم و جالب است. به نظر من، این ابتدای راه است و حس میکنم روحی تازه در فضا دمیده شده. وقتی میبینیم که نقاط اشتراک فراوانی بین ما و هنرمندان جوان ایرانی وجود دارد، خوشحال میشوم. درهای نگرشهای جدید هنری کاملا بر روی جوانان باز است.تجربه کلی من نیز در این سفر چندروزه بسیار شگفتانگیز بود. با اینکه برنامه سفر به شیراز لغو شد؛ اما خاطرات جالب دیگری بهدست آوردیم؛ ازجمله اجرای سریع و بدون آمادگیمان در یکی از گالریهای تهران که با استقبال شدیدی مواجه شد. واقعا نمیتوانستیم حدس بزنیم چه پیش میآید. در کویر هم اینچنین بود. من در چهار روزی که در کویر بودم سه قطعه جدید ساختم. بسیار بهتر از قطعات «موتزارت» و «هایدن» (خنده).
برای ورود به بحث، از نقطه تحول موسیقی مدرن آغاز میکنیم؛ یعنی درست زمانی که موضوع «تنالیته» توسط هنرمندانی چون «کلود دوبوسی» مورد چالش واقع شد. این شاید نقطه آغازین مدرنیسم اروپایی در حوزه موسیقی باشد. شما شاخصههای این دوره از موسیقی را در مقایسه با هنر قبل از خودش در چه میبینید؟
مساله تنالیته یکی از شاخصههای این تغییرات بود؛ اما نه تمام آن. در هر دوره ما شاهد تغییرات فراوانی هستیم؛ برای مثال نگاه موسیقیدان باروک با موسیقیدان کلاسیک یا رمانتیک کاملا متفاوت است. در اینجا میتوانیم به موقعیت اجرا و ارایه موسیقی نیز اشاره کنیم که خود تحولی عظیم بود. در گذشته، موسیقی ارتباط مستقیمی با عملگرایی و نیز مناسبات اجتماعی و تاریخی داشت. در دوره کلاسیکها و رمانتیک ما شاهد اجرای موسیقی کنسرتی در سالنها هستیم که تا قبل از آن کمتر دیده میشد. این خود یک تغییر بزرگ بود.
در این مجموعهتغییرات، کدامیک برای شخص شما اهمیت بیشتری دارد؟
اجازه دهید با یک مقایسه آغاز کنم. در هنرهای بصری و تصویری، ما شاهد یک تحول بزرگ در استراتژی هنرمندان بودیم که از دهه 60 میلادی آغاز شد. این چرخش بزرگ بهسمت مفهومگرایی بود؛ یعنی یک گسست کامل روی داد. هنر مدرن تا قبل از این چرخش به ارزش کادر و همان تکقاب چسبیده بود. تفاوتی ندارد این ارزش از قرون گذشته تا دوران نقاشی مدرن ادامه داشت. جایگاه نقاشی روی بوم نقاشی بود یا روی دیوار؛ روی سطحی صاف. از دهه 60 میلادی همهچیز تغییر کرد.
این تغییر باعث ورود چه چیزهای جدیدی به هنر شد؟
کموبیش همهچیز میتوانست در حوزه مفهومی تبدیل به هنر شود. هنرمند میتوانست چند کلمه روی کاغذ بنویسد و بگوید این اثر، هنر من است؛ یا میتوانست چند قدم بردارد و بگوید این یک کنش هنری است؛ یا دیگری میخواست با ترکیب چند صدا اثری بیافریند. این هم یک فرآورده هنری بود.
و در موسیقی چه اتفاقی افتاد؟
همان سطح صاف و قاب که در نقاشی بدان اشاره کردم در موسیقی نیز جایگزینی دارد و آن موقعیت موسیقی کنسرتی و اجرا در تالارهاست. کنسرت، یک ارزش تغییرناپذیر بود؛ با رفتار و کرداری خاص. با کت و شلوارهای یکدست سیاه و سایر موارد؛ اما پرسش این بود که واقعا موسیقی فقط در همین قالب پدید میآید. تغییر اساسی با این پرسش شروع و باعث یک تحول تاثیرگذار شد.
آیا معتقد هستید که هر چیزی در دستان هنرمند هرچقدر هم که مبتذل باشد میتواند تبدیل به اثری هنری شود؟
این یک نمونه از تغییرات بود که عنوان کردم. مساله اصلی، تغییرات و تحول ارزشهایی بود که صدها سال بر فضای هنری مسلط شده بود.
هنر مفهومی پس از جنگ جهانی دوم چه ارتباطی با موسیقی دوران خودش برقرار کرد؟
ارتباطات گستردهای وجود داشت. این ارتباطات بهخصوص در نیویورک قویتر بود. تبادلات فراوانی در آن دوره رخ داد؛ برای مثال رابطه بین هنرهای تجسمی مینیمالیستی با موسیقی و رقص مینیمال، یک مجموعه زیبا را بهوجود آورد؛ اما مساله اصلی تغییر ارزش مکان اجرا و خود اجراهای سنتی یا همان کنسرتها بود. این تغییرات از سوی هنر مفهومی بهسمت موسیقی حرکت کرد. تا قبل از آن، اجرای کنسرتی تبدیل به نوعی آیین خاص شده بود، هم برای موسیقیدانان و هم برای مردم. اینجا سکوت میکنید و گوش میدهید، اینجا میتوانید تشویق کنید. این آیین ناگهان از طرف هنرمندان متمایل به مفهومگرایی نقض شد؛ اما موسیقیدانانی، ازجمله «جان کیج» یا «الوین لوسیه» کاملا این شکل از اجرا را فراموش نکردند. هم چیدمانهای صوتی ساختند و هم آثاری برای اجرای کنسرتی.
یعنی هم مرزها را میشکستند و عبور میکردند و هم به سنتهای گذشته مقید بودند؟
من هیچ مرزی را نمیبینم. این نهادهای فرهنگی هنر هستند که مرتبا در حال ترسیم خطوط مرزی بوده و هستند. اگر من در موقعیت اجرای یک کنسرت باشم به آن موسیقی در قالب کنسرتیاش مینگرم و اگر شکل دیگری داشته باشد به همان شکل؛ اما در نگاه کلی، خلق اثر از نوع اجرای آن مستقل است. یک قطعه میتواند به عنوان اثری کنسرتی ارایه شود و همان قطعه بهعنوان اثری چیدمانی و مفهومی در معرض دید و توجه قرار گیرد.
آیا به نظر شما مقولات فلسفی با هنر مفهومی در ارتباط هستند؟
در همه نقاط خیر، ولی در بسیاری از موارد در ارتباط هستند. وقتی شما یک پروژه مفهومی را آغاز میکنید به آن فکر میکنید. ابزار اصلی خلق اثر مفهومی، اندیشه است. هنر مفهومی در ارتباط مستقیم با تفکر و پس از آن گفتمان قرار دارد. این مرحله قبل از اجرا و بیرونیسازی اثر است. در این مرحله، تفکر خواه ناخواه بهسمت نوعی بستر و روش فلسفی پیش میرود. «سول ویت» در نوشتهای میگوید هنر مفهومی نیازی به اجرا ندارد و ایده میتواند بهعنوان یک اثر هنری مطرح شود.
سول ویت در جایی دیگر هم میگویدکه هنر ارتباطی با فلسفههای جاری ندارد؛ اما درون خودش نوعی فلسفه شخصی را حمل میکند. آیا با این نظر او موافق هستید؟
بله، نظر درستی است؛ اما زوایای هنرهای مفهومی متعدد هستند و با یک جمله نمیتوان نظری قطعی داد. من در زمینه کار موسیقی خود نیز به این نکته رسیدهام که آیا درباره تعریفی که از هنر خود ارایه میدهم میتوان تعریفی متضاد را نیز ارایه داد. ایجاد این تضاد در عمل میتواند به آثار من کمک کند.
آیا پروژههای موسیقایی شما کاملا در حوزه مفهومی جای میگیرند؟
بخشی از آنها شبیه به اثری مفهومی هستند و برخی دیگر خیر. در مواردی هم نوع و مرحلهبندی آثار بر اساس روشهای سنتی آهنگسازی است؛ برای مثال از یک ایده ساده کار را آغاز میکنم و بهتدریج کار پیچیدهتر میشود؛ یا برعکس، در شکلی کاهشی دست به ساخت اثر میزنم. بدین معنی که از حجم عناصر سازنده قطعه کم میکنم تا به نتیجه برسد. بسیاری از مخاطبانم بر این باورند که آثار من مفهومی است؛ اما این تعریفی یکجانبه است. روشها و رویکردهای یک آهنگساز میتواند در هر اثر متفاوت باشد.
آیا این درست است که نوعی گسست بین هنرهای بصری، موسیقی مدرن با مردم به وجود آمده است؟ مردم اروپا و سپس آمریکا موسیقی مدرن پس از جنگ جهانی دوم را جدی نگرفتند. این را قبول دارید؟
پرسش مهم و حساسی است. در هنرهای بصری و تجسمی کمتر با چنین گسستی مواجه بوده و هستیم. در اغلب موارد، وقتی یک هنرمند بزرگ در آمریکا یا اروپا نمایشگاهی دارد، آن گالری یا موزه پر است از جمعیت. از هرکسی بپرسید بروس نومن، اندی وارهول یا گرهارد ریشتر را میشناسد. هنر اینگونه هنرمندان برای برخی افراد تبدیل به نوعی مذهب شخصی شده و گالریها و موزهها هم بهعنوان یک اثر معمارانه باشکوه و زیبا تبدیل به معبد هنرهای معاصر شدهاند.
این در موسیقی هم مصداق دارد؟
با حرف شما در زمینه موسیقی مدرن موافقم. این گسستی عمومی است و از پایان جنگ جهانی آغاز شد. خیلی بحثها در این زمینه درگرفته است. فکر میکنم مساله این است که موسیقی مدرن در همان قاب و کادر مذکور موسیقی قرون 18و19 با همان نگاه سنتی اجرا باقی مانده است. تمایلاتی در این بین وجود داشت؛ ازجمله ایدهها و نظریات جان کیج در زمینه ارتباط موسیقی با مردم؛ اما عمومی نشد. موسیقی مدرن در دام و قفسی افتاد که خودش ساخته بود. این قفس ساختار کلاسیکی بود که مدرنیستها نتوانستند از آن خارج شوند.
آیا قبول دارید که موسیقی مدرن با گرایش بهسمت مفاهیم فلسفی، تبدیل به چیزی پیچیده و غیرقابلفهم شد که آن را تبدیل به هنر نخبگان کرد؟ این نخبهگرایی باعث طردشدنش از جامعه شد. موافق هستید؟
هر مقوله دو وجه دارد. من قبول دارم که محافظهکاری در موسیقی پس از جنگ نیز همچنان ادامه داشته و دارد. این محافظهکاری خود با مواردی که گفتید در ارتباط است؛ اما طرف دیگر ماجرا نیز به استقبال عمومی از موسیقی مدرن مربوط میشود. شما کمتر میبینید که جوانان به نوازندگی ویولن علاقه داشته باشند و برعکس، ساز گیتار محبوبیت زیادی دارد. پس باید به دو طرف ماجرا نگریست.
درباره فلسفه و روش کارتان بگویید لطفا. فلسفه شما در موسیقیتان چیست؟
اگر پاسخ این پرسش را میدانستم به کار و فعالیتهایم پایان میدادم. من زیاد مایل نیستم که از اصطلاح فلسفه استفاده کنم. اندیشههای من وابسته به کار و کارکردن است. آنجاست که نظریاتم شکل میگیرند؛ یعنی در روند خلق اثر و تصنیف آن. در دورهای از کارهایم تمرکز خود را تنها بر نوازنده و اجراگر معطوف کردم. میخواستم چالشی را ایجاد کنم بین اثر و اجراگر اثر. شاید این نوعی درمانگری بوده. در آن دوران، آثارم برای اجرا بهشدت سخت و پیچیده بود. سختتر از حدود امکان نواختن آنها و شاید در برخی موارد غیرقابلاجرا. وقتی نوازندهای وارد این مرحله میشد باید خود را برای یک دوره ریاضتکشی، مانند راهبان بودایی آماده میکرد و ممکن بود در آغاز کار با شکست و ناامیدی مواجه شود. بعدازآن، بیشتر درگیر مسایل ادراکی در موسیقی شدم؛ اما درهمانحال به گسترش آثار و نحوه نگرش دوره قبلی خود نیز ادامه دادم.
مسایل ادراکی و حسی در موسیقی شما دقیقا چیست؟
اینکه به درکی درست از آنچه روی میدهد برسیم. دقیقا به دنبال ساخت قطعات موسیقایی نیستم؛ بلکه بیشتر مایلم اثرم حاوی و حامل مفهومی خاص باشد. این تمایل با نوعی نظمدهی و در کنار هم قراردهی عناصر در ارتباط است. چنین شکلی از در کنار هم قراردادن میتواند به هنر چیدمان نیز ختم شود. امکان نیز دارد همان قطعه چیدمانی در محیطی دیگر به شکل دیگری ارایه شود. در چنین شرایطی ما با مقوله امکانات محیط و فضا نیز مواجه میشویم که مفهومی است درون یک قطعه صوتی و موسیقایی؛ یعنی اثر در اینجا خود حاوی و حامل یک مفهوم است. امکانات محیطی برای اجرا. مفهوم دیگر که به همین امکانات مربوط میشود، محدودیتهاست و مرزهایی که بین یک محیط مثل سالن کنسرت با خیابانهای اطراف آن ایجاد شده است.
این انتقال مفهوم محدودیتها به نحوه شنیدن نیز مربوط میشود. درست است؟
دقیقا. اینکه چه اتفاقی روی داده؛ ما چه میشنویم؛ آیا ما صرفا به یک صدا گوش میکنیم یا به اصوات دیگر نیز توجه داریم. تمام این توجهات و عدم توجهات مربوط به خود ماست. مربوط به شخصیت ما، نوع آموزش و رفتارهای ما ایدههای ماست. اگر بخواهیم چیزی را ارادی بشنویم آن را خواهیم شنید وگرنه به بسیاری از اصوات در طی زندگی روزمره هیچ توجهی نداریم. هنرمند باید بیاموزد تا خودآگاهانه به اصوات و تصاویر بنگرد و زیبا بنگرد. قبل از هرچیز هنرمند یک ناظر آگاه است؛ بهطور نسبی 99درصد از رویدادهای اطراف برای ما مهم نیست و آن یکدرصد هم میماند برای زبان و گفتار. تمام تمرکز ما بر روی گفتار و شنیدن گفتارهاست.
چگونه میتوانید این نظر را بهاثباترسانید؟
ساده است. تنها با ضبط همان اصوات ظاهرا بیارزش و بیمفهوم و پخش مجدد آن متوجه میشوید که آنها با صدای بلندتری به گوش میرسند؛ اما در حالت عادی سیستم شنوایی ما آنها را نادیده میگیرد؛ یا اصوات بسیار بلند موسیقی. چون مایل هستید به آنها گوش دهید زیاد به نظرتان بلند و گوشخراش نمیآیند. درصورتیکه شاید همین اصوات به گوش شما آسیب نیز برسانند. این بستگی به خود شما دارد. در حال حاضر ما با هم گفتوگو میکنیم و به صدای عبور و مرور خودروها توجهی نداریم؛ اما وقتی به شما بگویم به صدای خودروها گوش کنید ناگهان متوجه آنها میشوید. این عملکرد هر روزه سیستم شنوایی ماست؛ یعنی حذف آنچه نمیخواهیم بشنویم. به معنای دیگر من آنچه میخواهم بشنوم را خودم خلق میکنم. این مهمترین مقولهای است که طی ساخت و تصنیف آثارم یاد گرفتهام.
در تجربه اخیرتان در کویر ایران با چه نکاتی مواجه شدید؟ برخورد مخاطبان چگونه بود؟
این تجربهای بسیار مفید و شگفتانگیز بود. هم برای من و هم دوستان دیگرم. واکنشها مختلف بود. عدهای درک کردند که چه میکنیم و عدهای دیگر علاقه کمتری نشان دادند. استقبال بسیاری از جوانان گرم و صمیمانه بود. این واکنشها شبیه به سایر نقاط دنیاست؛ اما این پروژه نشان داد که هنر مفهومی تا چه اندازه برای جوانان علاقهمند با این هنر مهم و جالب است. به نظر من، این ابتدای راه است و حس میکنم روحی تازه در فضا دمیده شده. وقتی میبینیم که نقاط اشتراک فراوانی بین ما و هنرمندان جوان ایرانی وجود دارد، خوشحال میشوم. درهای نگرشهای جدید هنری کاملا بر روی جوانان باز است.تجربه کلی من نیز در این سفر چندروزه بسیار شگفتانگیز بود. با اینکه برنامه سفر به شیراز لغو شد؛ اما خاطرات جالب دیگری بهدست آوردیم؛ ازجمله اجرای سریع و بدون آمادگیمان در یکی از گالریهای تهران که با استقبال شدیدی مواجه شد. واقعا نمیتوانستیم حدس بزنیم چه پیش میآید. در کویر هم اینچنین بود. من در چهار روزی که در کویر بودم سه قطعه جدید ساختم. بسیار بهتر از قطعات «موتزارت» و «هایدن» (خنده).
سفر به کویر جهت اجرای قطعاتی در سرزمین ناشناخته میتواند خطرات مختلفی در پی داشته باشد. این نکته قابل بازگویی رویداد جالبتوجهی بود که توسط «نادر مشایخی»، هنرمند و موسیقیدان ارزنده کشورمان، ترتیب داده شد. وی با دعوت از سه موسیقیدان و هنرمند مفهومی اتریشی به ایران و سپس اجرای آثاری صوتی و مفهومی در کویر، نگرشی جدید و خارق عادت را در حوزه مفهومی پیشنهاد داد که امیدواریم دوباره و دوباره به اشکال مختلف تکرار شود. هرچند این دعوت و پروژه دارای سختیها و کارشکنیهای فراوانی بود؛ اما مشایخی با کمک همکاران و دوستانش، ازجمله «مهدی بهبودی» از پس این چالش برآمدند و کل پروژه با موفقیت بهپایان رسید. تجربه شنیداری و دیداری در محیطی مانند کویر آن هم به همراه هنرمندی چون «پیتر آبلینگر» میتواند برای هر مشتاق و علاقهمندی به هنرهای مفهومی ارزشمند باشد. آبلینگر یکی از سه هنرمندی بود که به دعوت مشایخی به ایران آمد. برای تعریف موسیقی یا بهتر بگوییم هنر وی باید پا را فراتر از ایدههای ساده و معمولی شرح و توصیف گذاشت؛ زیرا آبلینگر حوزه و گسترهای وسیعتر را در زمینه خلق یک اثر هنری انتخاب کرده است. بخشی از شخصیت هنری وی
در حوزه موسیقی و آهنگسازی است و قسمتی دیگر در حوزه مفهومی شکل گرفته است. در مواجهه با او میتوان ویژگیهایی فراتر از یک آهنگساز را مشاهده نمود. ذهنیت آبلینگر پیچیده نیست و برعکس، ملموس و بسیار قابل درک است. شاید یکی از اشکالات محیط و موقعیت هنری معاصر ایران این باشد که برخی از افراد تمایل دارند هر چیز ساده و خالصی را به دلایل مختلف، تبدیل به مسالهای پیچیده و غیرقابلفهم سازند. در طی نشستی که با آبلینگر داشتیم بسیاری از ویژگیهای هنر معاصر مورد بحث قرار گرفت. آبلینگر را میتوان، ازجمله هنرمندان نادری دانست که به پدیدههای مربوط به شنیدن، چه شنیدن و چگونه شنیدن علاقهمند است. وی این پدیدهها را بهعنوان مفهوم، وارد آثار کرده تا هم خود و هم مخاطب تجربهای از برخورد با اصوات داشته باشند. اصواتی که شاید در زندگی روزمره حتی شنیده نیز نشوند، چه برسد به آنکه درک و تحلیل شوند. تاثیرات محیطی و چگونگی اجرا ازجمله دیگر دغدغههای موسیقی اوست که ایدههایش را به مقوله آکوستیک یا همان علم تحلیل ارتباطات متقابل اصوات و محیط، نزدیک میکند.شرایط ویژه هنری در ایران و عدم چیدمانهای صوتی و کنشهای موسیقایی مفهومی باعث نوعی
انزوای این شاخه از هنر مفهومی شده است که امیدواریم اجرای این پروژه، گشایشی در ارتقای سطح آگاهیها و تمایلات هنرمندان مفهومی علاقهمند به موسیقی و تجربیات شنیداری جدید شود. به آغاز راه و روند روبهگسترش این شاخه مفهومی خوشبین هستیم به شرط آنکه سایر هنرمندان و کارشناسان که بهدلیل عدم آگاهی، بیطاقتیهایی را نشان میدهند با صبر بیشتر نظارهگر و حتی مشارکتکننده در اینگونه از کنشهای مفهومی باشند.
برای ورود به بحث، از نقطه تحول موسیقی مدرن آغاز میکنیم؛ یعنی درست زمانی که موضوع «تنالیته» توسط هنرمندانی چون «کلود دوبوسی» مورد چالش واقع شد. این شاید نقطه آغازین مدرنیسم اروپایی در حوزه موسیقی باشد. شما شاخصههای این دوره از موسیقی را در مقایسه با هنر قبل از خودش در چه میبینید؟
مساله تنالیته یکی از شاخصههای این تغییرات بود؛ اما نه تمام آن. در هر دوره ما شاهد تغییرات فراوانی هستیم؛ برای مثال نگاه موسیقیدان باروک با موسیقیدان کلاسیک یا رمانتیک کاملا متفاوت است. در اینجا میتوانیم به موقعیت اجرا و ارایه موسیقی نیز اشاره کنیم که خود تحولی عظیم بود. در گذشته، موسیقی ارتباط مستقیمی با عملگرایی و نیز مناسبات اجتماعی و تاریخی داشت. در دوره کلاسیکها و رمانتیک ما شاهد اجرای موسیقی کنسرتی در سالنها هستیم که تا قبل از آن کمتر دیده میشد. این خود یک تغییر بزرگ بود.
در این مجموعهتغییرات، کدامیک برای شخص شما اهمیت بیشتری دارد؟
اجازه دهید با یک مقایسه آغاز کنم. در هنرهای بصری و تصویری، ما شاهد یک تحول بزرگ در استراتژی هنرمندان بودیم که از دهه 60 میلادی آغاز شد. این چرخش بزرگ بهسمت مفهومگرایی بود؛ یعنی یک گسست کامل روی داد. هنر مدرن تا قبل از این چرخش به ارزش کادر و همان تکقاب چسبیده بود. تفاوتی ندارد این ارزش از قرون گذشته تا دوران نقاشی مدرن ادامه داشت. جایگاه نقاشی روی بوم نقاشی بود یا روی دیوار؛ روی سطحی صاف. از دهه 60 میلادی همهچیز تغییر کرد.
این تغییر باعث ورود چه چیزهای جدیدی به هنر شد؟
کموبیش همهچیز میتوانست در حوزه مفهومی تبدیل به هنر شود. هنرمند میتوانست چند کلمه روی کاغذ بنویسد و بگوید این اثر، هنر من است؛ یا میتوانست چند قدم بردارد و بگوید این یک کنش هنری است؛ یا دیگری میخواست با ترکیب چند صدا اثری بیافریند. این هم یک فرآورده هنری بود.
و در موسیقی چه اتفاقی افتاد؟
همان سطح صاف و قاب که در نقاشی بدان اشاره کردم در موسیقی نیز جایگزینی دارد و آن موقعیت موسیقی کنسرتی و اجرا در تالارهاست. کنسرت، یک ارزش تغییرناپذیر بود؛ با رفتار و کرداری خاص. با کت و شلوارهای یکدست سیاه و سایر موارد؛ اما پرسش این بود که واقعا موسیقی فقط در همین قالب پدید میآید. تغییر اساسی با این پرسش شروع و باعث یک تحول تاثیرگذار شد.
آیا معتقد هستید که هر چیزی در دستان هنرمند هرچقدر هم که مبتذل باشد میتواند تبدیل به اثری هنری شود؟
این یک نمونه از تغییرات بود که عنوان کردم. مساله اصلی، تغییرات و تحول ارزشهایی بود که صدها سال بر فضای هنری مسلط شده بود.
هنر مفهومی پس از جنگ جهانی دوم چه ارتباطی با موسیقی دوران خودش برقرار کرد؟
ارتباطات گستردهای وجود داشت. این ارتباطات بهخصوص در نیویورک قویتر بود. تبادلات فراوانی در آن دوره رخ داد؛ برای مثال رابطه بین هنرهای تجسمی مینیمالیستی با موسیقی و رقص مینیمال، یک مجموعه زیبا را بهوجود آورد؛ اما مساله اصلی تغییر ارزش مکان اجرا و خود اجراهای سنتی یا همان کنسرتها بود. این تغییرات از سوی هنر مفهومی بهسمت موسیقی حرکت کرد. تا قبل از آن، اجرای کنسرتی تبدیل به نوعی آیین خاص شده بود، هم برای موسیقیدانان و هم برای مردم. اینجا سکوت میکنید و گوش میدهید، اینجا میتوانید تشویق کنید. این آیین ناگهان از طرف هنرمندان متمایل به مفهومگرایی نقض شد؛ اما موسیقیدانانی، ازجمله «جان کیج» یا «الوین لوسیه» کاملا این شکل از اجرا را فراموش نکردند. هم چیدمانهای صوتی ساختند و هم آثاری برای اجرای کنسرتی.
یعنی هم مرزها را میشکستند و عبور میکردند و هم به سنتهای گذشته مقید بودند؟
من هیچ مرزی را نمیبینم. این نهادهای فرهنگی هنر هستند که مرتبا در حال ترسیم خطوط مرزی بوده و هستند. اگر من در موقعیت اجرای یک کنسرت باشم به آن موسیقی در قالب کنسرتیاش مینگرم و اگر شکل دیگری داشته باشد به همان شکل؛ اما در نگاه کلی، خلق اثر از نوع اجرای آن مستقل است. یک قطعه میتواند به عنوان اثری کنسرتی ارایه شود و همان قطعه بهعنوان اثری چیدمانی و مفهومی در معرض دید و توجه قرار گیرد.
آیا به نظر شما مقولات فلسفی با هنر مفهومی در ارتباط هستند؟
در همه نقاط خیر، ولی در بسیاری از موارد در ارتباط هستند. وقتی شما یک پروژه مفهومی را آغاز میکنید به آن فکر میکنید. ابزار اصلی خلق اثر مفهومی، اندیشه است. هنر مفهومی در ارتباط مستقیم با تفکر و پس از آن گفتمان قرار دارد. این مرحله قبل از اجرا و بیرونیسازی اثر است. در این مرحله، تفکر خواه ناخواه بهسمت نوعی بستر و روش فلسفی پیش میرود. «سول ویت» در نوشتهای میگوید هنر مفهومی نیازی به اجرا ندارد و ایده میتواند بهعنوان یک اثر هنری مطرح شود.
سول ویت در جایی دیگر هم میگویدکه هنر ارتباطی با فلسفههای جاری ندارد؛ اما درون خودش نوعی فلسفه شخصی را حمل میکند. آیا با این نظر او موافق هستید؟
بله، نظر درستی است؛ اما زوایای هنرهای مفهومی متعدد هستند و با یک جمله نمیتوان نظری قطعی داد. من در زمینه کار موسیقی خود نیز به این نکته رسیدهام که آیا درباره تعریفی که از هنر خود ارایه میدهم میتوان تعریفی متضاد را نیز ارایه داد. ایجاد این تضاد در عمل میتواند به آثار من کمک کند.
آیا پروژههای موسیقایی شما کاملا در حوزه مفهومی جای میگیرند؟
بخشی از آنها شبیه به اثری مفهومی هستند و برخی دیگر خیر. در مواردی هم نوع و مرحلهبندی آثار بر اساس روشهای سنتی آهنگسازی است؛ برای مثال از یک ایده ساده کار را آغاز میکنم و بهتدریج کار پیچیدهتر میشود؛ یا برعکس، در شکلی کاهشی دست به ساخت اثر میزنم. بدین معنی که از حجم عناصر سازنده قطعه کم میکنم تا به نتیجه برسد. بسیاری از مخاطبانم بر این باورند که آثار من مفهومی است؛ اما این تعریفی یکجانبه است. روشها و رویکردهای یک آهنگساز میتواند در هر اثر متفاوت باشد.
آیا این درست است که نوعی گسست بین هنرهای بصری، موسیقی مدرن با مردم به وجود آمده است؟ مردم اروپا و سپس آمریکا موسیقی مدرن پس از جنگ جهانی دوم را جدی نگرفتند. این را قبول دارید؟
پرسش مهم و حساسی است. در هنرهای بصری و تجسمی کمتر با چنین گسستی مواجه بوده و هستیم. در اغلب موارد، وقتی یک هنرمند بزرگ در آمریکا یا اروپا نمایشگاهی دارد، آن گالری یا موزه پر است از جمعیت. از هرکسی بپرسید بروس نومن، اندی وارهول یا گرهارد ریشتر را میشناسد. هنر اینگونه هنرمندان برای برخی افراد تبدیل به نوعی مذهب شخصی شده و گالریها و موزهها هم بهعنوان یک اثر معمارانه باشکوه و زیبا تبدیل به معبد هنرهای معاصر شدهاند.
این در موسیقی هم مصداق دارد؟
با حرف شما در زمینه موسیقی مدرن موافقم. این گسستی عمومی است و از پایان جنگ جهانی آغاز شد. خیلی بحثها در این زمینه درگرفته است. فکر میکنم مساله این است که موسیقی مدرن در همان قاب و کادر مذکور موسیقی قرون 18و19 با همان نگاه سنتی اجرا باقی مانده است. تمایلاتی در این بین وجود داشت؛ ازجمله ایدهها و نظریات جان کیج در زمینه ارتباط موسیقی با مردم؛ اما عمومی نشد. موسیقی مدرن در دام و قفسی افتاد که خودش ساخته بود. این قفس ساختار کلاسیکی بود که مدرنیستها نتوانستند از آن خارج شوند.
آیا قبول دارید که موسیقی مدرن با گرایش بهسمت مفاهیم فلسفی، تبدیل به چیزی پیچیده و غیرقابلفهم شد که آن را تبدیل به هنر نخبگان کرد؟ این نخبهگرایی باعث طردشدنش از جامعه شد. موافق هستید؟
هر مقوله دو وجه دارد. من قبول دارم که محافظهکاری در موسیقی پس از جنگ نیز همچنان ادامه داشته و دارد. این محافظهکاری خود با مواردی که گفتید در ارتباط است؛ اما طرف دیگر ماجرا نیز به استقبال عمومی از موسیقی مدرن مربوط میشود. شما کمتر میبینید که جوانان به نوازندگی ویولن علاقه داشته باشند و برعکس، ساز گیتار محبوبیت زیادی دارد. پس باید به دو طرف ماجرا نگریست.
درباره فلسفه و روش کارتان بگویید لطفا. فلسفه شما در موسیقیتان چیست؟
اگر پاسخ این پرسش را میدانستم به کار و فعالیتهایم پایان میدادم. من زیاد مایل نیستم که از اصطلاح فلسفه استفاده کنم. اندیشههای من وابسته به کار و کارکردن است. آنجاست که نظریاتم شکل میگیرند؛ یعنی در روند خلق اثر و تصنیف آن. در دورهای از کارهایم تمرکز خود را تنها بر نوازنده و اجراگر معطوف کردم. میخواستم چالشی را ایجاد کنم بین اثر و اجراگر اثر. شاید این نوعی درمانگری بوده. در آن دوران، آثارم برای اجرا بهشدت سخت و پیچیده بود. سختتر از حدود امکان نواختن آنها و شاید در برخی موارد غیرقابلاجرا. وقتی نوازندهای وارد این مرحله میشد باید خود را برای یک دوره ریاضتکشی، مانند راهبان بودایی آماده میکرد و ممکن بود در آغاز کار با شکست و ناامیدی مواجه شود. بعدازآن، بیشتر درگیر مسایل ادراکی در موسیقی شدم؛ اما درهمانحال به گسترش آثار و نحوه نگرش دوره قبلی خود نیز ادامه دادم.
مسایل ادراکی و حسی در موسیقی شما دقیقا چیست؟
اینکه به درکی درست از آنچه روی میدهد برسیم. دقیقا به دنبال ساخت قطعات موسیقایی نیستم؛ بلکه بیشتر مایلم اثرم حاوی و حامل مفهومی خاص باشد. این تمایل با نوعی نظمدهی و در کنار هم قراردهی عناصر در ارتباط است. چنین شکلی از در کنار هم قراردادن میتواند به هنر چیدمان نیز ختم شود. امکان نیز دارد همان قطعه چیدمانی در محیطی دیگر به شکل دیگری ارایه شود. در چنین شرایطی ما با مقوله امکانات محیط و فضا نیز مواجه میشویم که مفهومی است درون یک قطعه صوتی و موسیقایی؛ یعنی اثر در اینجا خود حاوی و حامل یک مفهوم است. امکانات محیطی برای اجرا. مفهوم دیگر که به همین امکانات مربوط میشود، محدودیتهاست و مرزهایی که بین یک محیط مثل سالن کنسرت با خیابانهای اطراف آن ایجاد شده است.
این انتقال مفهوم محدودیتها به نحوه شنیدن نیز مربوط میشود. درست است؟
دقیقا. اینکه چه اتفاقی روی داده؛ ما چه میشنویم؛ آیا ما صرفا به یک صدا گوش میکنیم یا به اصوات دیگر نیز توجه داریم. تمام این توجهات و عدم توجهات مربوط به خود ماست. مربوط به شخصیت ما، نوع آموزش و رفتارهای ما ایدههای ماست. اگر بخواهیم چیزی را ارادی بشنویم آن را خواهیم شنید وگرنه به بسیاری از اصوات در طی زندگی روزمره هیچ توجهی نداریم. هنرمند باید بیاموزد تا خودآگاهانه به اصوات و تصاویر بنگرد و زیبا بنگرد. قبل از هرچیز هنرمند یک ناظر آگاه است؛ بهطور نسبی 99درصد از رویدادهای اطراف برای ما مهم نیست و آن یکدرصد هم میماند برای زبان و گفتار. تمام تمرکز ما بر روی گفتار و شنیدن گفتارهاست.
چگونه میتوانید این نظر را بهاثباترسانید؟
ساده است. تنها با ضبط همان اصوات ظاهرا بیارزش و بیمفهوم و پخش مجدد آن متوجه میشوید که آنها با صدای بلندتری به گوش میرسند؛ اما در حالت عادی سیستم شنوایی ما آنها را نادیده میگیرد؛ یا اصوات بسیار بلند موسیقی. چون مایل هستید به آنها گوش دهید زیاد به نظرتان بلند و گوشخراش نمیآیند. درصورتیکه شاید همین اصوات به گوش شما آسیب نیز برسانند. این بستگی به خود شما دارد. در حال حاضر ما با هم گفتوگو میکنیم و به صدای عبور و مرور خودروها توجهی نداریم؛ اما وقتی به شما بگویم به صدای خودروها گوش کنید ناگهان متوجه آنها میشوید. این عملکرد هر روزه سیستم شنوایی ماست؛ یعنی حذف آنچه نمیخواهیم بشنویم. به معنای دیگر من آنچه میخواهم بشنوم را خودم خلق میکنم. این مهمترین مقولهای است که طی ساخت و تصنیف آثارم یاد گرفتهام.
در تجربه اخیرتان در کویر ایران با چه نکاتی مواجه شدید؟ برخورد مخاطبان چگونه بود؟
این تجربهای بسیار مفید و شگفتانگیز بود. هم برای من و هم دوستان دیگرم. واکنشها مختلف بود. عدهای درک کردند که چه میکنیم و عدهای دیگر علاقه کمتری نشان دادند. استقبال بسیاری از جوانان گرم و صمیمانه بود. این واکنشها شبیه به سایر نقاط دنیاست؛ اما این پروژه نشان داد که هنر مفهومی تا چه اندازه برای جوانان علاقهمند با این هنر مهم و جالب است. به نظر من، این ابتدای راه است و حس میکنم روحی تازه در فضا دمیده شده. وقتی میبینیم که نقاط اشتراک فراوانی بین ما و هنرمندان جوان ایرانی وجود دارد، خوشحال میشوم. درهای نگرشهای جدید هنری کاملا بر روی جوانان باز است.تجربه کلی من نیز در این سفر چندروزه بسیار شگفتانگیز بود. با اینکه برنامه سفر به شیراز لغو شد؛ اما خاطرات جالب دیگری بهدست آوردیم؛ ازجمله اجرای سریع و بدون آمادگیمان در یکی از گالریهای تهران که با استقبال شدیدی مواجه شد. واقعا نمیتوانستیم حدس بزنیم چه پیش میآید. در کویر هم اینچنین بود. من در چهار روزی که در کویر بودم سه قطعه جدید ساختم. بسیار بهتر از قطعات «موتزارت» و «هایدن» (خنده).
برای ورود به بحث، از نقطه تحول موسیقی مدرن آغاز میکنیم؛ یعنی درست زمانی که موضوع «تنالیته» توسط هنرمندانی چون «کلود دوبوسی» مورد چالش واقع شد. این شاید نقطه آغازین مدرنیسم اروپایی در حوزه موسیقی باشد. شما شاخصههای این دوره از موسیقی را در مقایسه با هنر قبل از خودش در چه میبینید؟
مساله تنالیته یکی از شاخصههای این تغییرات بود؛ اما نه تمام آن. در هر دوره ما شاهد تغییرات فراوانی هستیم؛ برای مثال نگاه موسیقیدان باروک با موسیقیدان کلاسیک یا رمانتیک کاملا متفاوت است. در اینجا میتوانیم به موقعیت اجرا و ارایه موسیقی نیز اشاره کنیم که خود تحولی عظیم بود. در گذشته، موسیقی ارتباط مستقیمی با عملگرایی و نیز مناسبات اجتماعی و تاریخی داشت. در دوره کلاسیکها و رمانتیک ما شاهد اجرای موسیقی کنسرتی در سالنها هستیم که تا قبل از آن کمتر دیده میشد. این خود یک تغییر بزرگ بود.
در این مجموعهتغییرات، کدامیک برای شخص شما اهمیت بیشتری دارد؟
اجازه دهید با یک مقایسه آغاز کنم. در هنرهای بصری و تصویری، ما شاهد یک تحول بزرگ در استراتژی هنرمندان بودیم که از دهه 60 میلادی آغاز شد. این چرخش بزرگ بهسمت مفهومگرایی بود؛ یعنی یک گسست کامل روی داد. هنر مدرن تا قبل از این چرخش به ارزش کادر و همان تکقاب چسبیده بود. تفاوتی ندارد این ارزش از قرون گذشته تا دوران نقاشی مدرن ادامه داشت. جایگاه نقاشی روی بوم نقاشی بود یا روی دیوار؛ روی سطحی صاف. از دهه 60 میلادی همهچیز تغییر کرد.
این تغییر باعث ورود چه چیزهای جدیدی به هنر شد؟
کموبیش همهچیز میتوانست در حوزه مفهومی تبدیل به هنر شود. هنرمند میتوانست چند کلمه روی کاغذ بنویسد و بگوید این اثر، هنر من است؛ یا میتوانست چند قدم بردارد و بگوید این یک کنش هنری است؛ یا دیگری میخواست با ترکیب چند صدا اثری بیافریند. این هم یک فرآورده هنری بود.
و در موسیقی چه اتفاقی افتاد؟
همان سطح صاف و قاب که در نقاشی بدان اشاره کردم در موسیقی نیز جایگزینی دارد و آن موقعیت موسیقی کنسرتی و اجرا در تالارهاست. کنسرت، یک ارزش تغییرناپذیر بود؛ با رفتار و کرداری خاص. با کت و شلوارهای یکدست سیاه و سایر موارد؛ اما پرسش این بود که واقعا موسیقی فقط در همین قالب پدید میآید. تغییر اساسی با این پرسش شروع و باعث یک تحول تاثیرگذار شد.
آیا معتقد هستید که هر چیزی در دستان هنرمند هرچقدر هم که مبتذل باشد میتواند تبدیل به اثری هنری شود؟
این یک نمونه از تغییرات بود که عنوان کردم. مساله اصلی، تغییرات و تحول ارزشهایی بود که صدها سال بر فضای هنری مسلط شده بود.
هنر مفهومی پس از جنگ جهانی دوم چه ارتباطی با موسیقی دوران خودش برقرار کرد؟
ارتباطات گستردهای وجود داشت. این ارتباطات بهخصوص در نیویورک قویتر بود. تبادلات فراوانی در آن دوره رخ داد؛ برای مثال رابطه بین هنرهای تجسمی مینیمالیستی با موسیقی و رقص مینیمال، یک مجموعه زیبا را بهوجود آورد؛ اما مساله اصلی تغییر ارزش مکان اجرا و خود اجراهای سنتی یا همان کنسرتها بود. این تغییرات از سوی هنر مفهومی بهسمت موسیقی حرکت کرد. تا قبل از آن، اجرای کنسرتی تبدیل به نوعی آیین خاص شده بود، هم برای موسیقیدانان و هم برای مردم. اینجا سکوت میکنید و گوش میدهید، اینجا میتوانید تشویق کنید. این آیین ناگهان از طرف هنرمندان متمایل به مفهومگرایی نقض شد؛ اما موسیقیدانانی، ازجمله «جان کیج» یا «الوین لوسیه» کاملا این شکل از اجرا را فراموش نکردند. هم چیدمانهای صوتی ساختند و هم آثاری برای اجرای کنسرتی.
یعنی هم مرزها را میشکستند و عبور میکردند و هم به سنتهای گذشته مقید بودند؟
من هیچ مرزی را نمیبینم. این نهادهای فرهنگی هنر هستند که مرتبا در حال ترسیم خطوط مرزی بوده و هستند. اگر من در موقعیت اجرای یک کنسرت باشم به آن موسیقی در قالب کنسرتیاش مینگرم و اگر شکل دیگری داشته باشد به همان شکل؛ اما در نگاه کلی، خلق اثر از نوع اجرای آن مستقل است. یک قطعه میتواند به عنوان اثری کنسرتی ارایه شود و همان قطعه بهعنوان اثری چیدمانی و مفهومی در معرض دید و توجه قرار گیرد.
آیا به نظر شما مقولات فلسفی با هنر مفهومی در ارتباط هستند؟
در همه نقاط خیر، ولی در بسیاری از موارد در ارتباط هستند. وقتی شما یک پروژه مفهومی را آغاز میکنید به آن فکر میکنید. ابزار اصلی خلق اثر مفهومی، اندیشه است. هنر مفهومی در ارتباط مستقیم با تفکر و پس از آن گفتمان قرار دارد. این مرحله قبل از اجرا و بیرونیسازی اثر است. در این مرحله، تفکر خواه ناخواه بهسمت نوعی بستر و روش فلسفی پیش میرود. «سول ویت» در نوشتهای میگوید هنر مفهومی نیازی به اجرا ندارد و ایده میتواند بهعنوان یک اثر هنری مطرح شود.
سول ویت در جایی دیگر هم میگویدکه هنر ارتباطی با فلسفههای جاری ندارد؛ اما درون خودش نوعی فلسفه شخصی را حمل میکند. آیا با این نظر او موافق هستید؟
بله، نظر درستی است؛ اما زوایای هنرهای مفهومی متعدد هستند و با یک جمله نمیتوان نظری قطعی داد. من در زمینه کار موسیقی خود نیز به این نکته رسیدهام که آیا درباره تعریفی که از هنر خود ارایه میدهم میتوان تعریفی متضاد را نیز ارایه داد. ایجاد این تضاد در عمل میتواند به آثار من کمک کند.
آیا پروژههای موسیقایی شما کاملا در حوزه مفهومی جای میگیرند؟
بخشی از آنها شبیه به اثری مفهومی هستند و برخی دیگر خیر. در مواردی هم نوع و مرحلهبندی آثار بر اساس روشهای سنتی آهنگسازی است؛ برای مثال از یک ایده ساده کار را آغاز میکنم و بهتدریج کار پیچیدهتر میشود؛ یا برعکس، در شکلی کاهشی دست به ساخت اثر میزنم. بدین معنی که از حجم عناصر سازنده قطعه کم میکنم تا به نتیجه برسد. بسیاری از مخاطبانم بر این باورند که آثار من مفهومی است؛ اما این تعریفی یکجانبه است. روشها و رویکردهای یک آهنگساز میتواند در هر اثر متفاوت باشد.
آیا این درست است که نوعی گسست بین هنرهای بصری، موسیقی مدرن با مردم به وجود آمده است؟ مردم اروپا و سپس آمریکا موسیقی مدرن پس از جنگ جهانی دوم را جدی نگرفتند. این را قبول دارید؟
پرسش مهم و حساسی است. در هنرهای بصری و تجسمی کمتر با چنین گسستی مواجه بوده و هستیم. در اغلب موارد، وقتی یک هنرمند بزرگ در آمریکا یا اروپا نمایشگاهی دارد، آن گالری یا موزه پر است از جمعیت. از هرکسی بپرسید بروس نومن، اندی وارهول یا گرهارد ریشتر را میشناسد. هنر اینگونه هنرمندان برای برخی افراد تبدیل به نوعی مذهب شخصی شده و گالریها و موزهها هم بهعنوان یک اثر معمارانه باشکوه و زیبا تبدیل به معبد هنرهای معاصر شدهاند.
این در موسیقی هم مصداق دارد؟
با حرف شما در زمینه موسیقی مدرن موافقم. این گسستی عمومی است و از پایان جنگ جهانی آغاز شد. خیلی بحثها در این زمینه درگرفته است. فکر میکنم مساله این است که موسیقی مدرن در همان قاب و کادر مذکور موسیقی قرون 18و19 با همان نگاه سنتی اجرا باقی مانده است. تمایلاتی در این بین وجود داشت؛ ازجمله ایدهها و نظریات جان کیج در زمینه ارتباط موسیقی با مردم؛ اما عمومی نشد. موسیقی مدرن در دام و قفسی افتاد که خودش ساخته بود. این قفس ساختار کلاسیکی بود که مدرنیستها نتوانستند از آن خارج شوند.
آیا قبول دارید که موسیقی مدرن با گرایش بهسمت مفاهیم فلسفی، تبدیل به چیزی پیچیده و غیرقابلفهم شد که آن را تبدیل به هنر نخبگان کرد؟ این نخبهگرایی باعث طردشدنش از جامعه شد. موافق هستید؟
هر مقوله دو وجه دارد. من قبول دارم که محافظهکاری در موسیقی پس از جنگ نیز همچنان ادامه داشته و دارد. این محافظهکاری خود با مواردی که گفتید در ارتباط است؛ اما طرف دیگر ماجرا نیز به استقبال عمومی از موسیقی مدرن مربوط میشود. شما کمتر میبینید که جوانان به نوازندگی ویولن علاقه داشته باشند و برعکس، ساز گیتار محبوبیت زیادی دارد. پس باید به دو طرف ماجرا نگریست.
درباره فلسفه و روش کارتان بگویید لطفا. فلسفه شما در موسیقیتان چیست؟
اگر پاسخ این پرسش را میدانستم به کار و فعالیتهایم پایان میدادم. من زیاد مایل نیستم که از اصطلاح فلسفه استفاده کنم. اندیشههای من وابسته به کار و کارکردن است. آنجاست که نظریاتم شکل میگیرند؛ یعنی در روند خلق اثر و تصنیف آن. در دورهای از کارهایم تمرکز خود را تنها بر نوازنده و اجراگر معطوف کردم. میخواستم چالشی را ایجاد کنم بین اثر و اجراگر اثر. شاید این نوعی درمانگری بوده. در آن دوران، آثارم برای اجرا بهشدت سخت و پیچیده بود. سختتر از حدود امکان نواختن آنها و شاید در برخی موارد غیرقابلاجرا. وقتی نوازندهای وارد این مرحله میشد باید خود را برای یک دوره ریاضتکشی، مانند راهبان بودایی آماده میکرد و ممکن بود در آغاز کار با شکست و ناامیدی مواجه شود. بعدازآن، بیشتر درگیر مسایل ادراکی در موسیقی شدم؛ اما درهمانحال به گسترش آثار و نحوه نگرش دوره قبلی خود نیز ادامه دادم.
مسایل ادراکی و حسی در موسیقی شما دقیقا چیست؟
اینکه به درکی درست از آنچه روی میدهد برسیم. دقیقا به دنبال ساخت قطعات موسیقایی نیستم؛ بلکه بیشتر مایلم اثرم حاوی و حامل مفهومی خاص باشد. این تمایل با نوعی نظمدهی و در کنار هم قراردهی عناصر در ارتباط است. چنین شکلی از در کنار هم قراردادن میتواند به هنر چیدمان نیز ختم شود. امکان نیز دارد همان قطعه چیدمانی در محیطی دیگر به شکل دیگری ارایه شود. در چنین شرایطی ما با مقوله امکانات محیط و فضا نیز مواجه میشویم که مفهومی است درون یک قطعه صوتی و موسیقایی؛ یعنی اثر در اینجا خود حاوی و حامل یک مفهوم است. امکانات محیطی برای اجرا. مفهوم دیگر که به همین امکانات مربوط میشود، محدودیتهاست و مرزهایی که بین یک محیط مثل سالن کنسرت با خیابانهای اطراف آن ایجاد شده است.
این انتقال مفهوم محدودیتها به نحوه شنیدن نیز مربوط میشود. درست است؟
دقیقا. اینکه چه اتفاقی روی داده؛ ما چه میشنویم؛ آیا ما صرفا به یک صدا گوش میکنیم یا به اصوات دیگر نیز توجه داریم. تمام این توجهات و عدم توجهات مربوط به خود ماست. مربوط به شخصیت ما، نوع آموزش و رفتارهای ما ایدههای ماست. اگر بخواهیم چیزی را ارادی بشنویم آن را خواهیم شنید وگرنه به بسیاری از اصوات در طی زندگی روزمره هیچ توجهی نداریم. هنرمند باید بیاموزد تا خودآگاهانه به اصوات و تصاویر بنگرد و زیبا بنگرد. قبل از هرچیز هنرمند یک ناظر آگاه است؛ بهطور نسبی 99درصد از رویدادهای اطراف برای ما مهم نیست و آن یکدرصد هم میماند برای زبان و گفتار. تمام تمرکز ما بر روی گفتار و شنیدن گفتارهاست.
چگونه میتوانید این نظر را بهاثباترسانید؟
ساده است. تنها با ضبط همان اصوات ظاهرا بیارزش و بیمفهوم و پخش مجدد آن متوجه میشوید که آنها با صدای بلندتری به گوش میرسند؛ اما در حالت عادی سیستم شنوایی ما آنها را نادیده میگیرد؛ یا اصوات بسیار بلند موسیقی. چون مایل هستید به آنها گوش دهید زیاد به نظرتان بلند و گوشخراش نمیآیند. درصورتیکه شاید همین اصوات به گوش شما آسیب نیز برسانند. این بستگی به خود شما دارد. در حال حاضر ما با هم گفتوگو میکنیم و به صدای عبور و مرور خودروها توجهی نداریم؛ اما وقتی به شما بگویم به صدای خودروها گوش کنید ناگهان متوجه آنها میشوید. این عملکرد هر روزه سیستم شنوایی ماست؛ یعنی حذف آنچه نمیخواهیم بشنویم. به معنای دیگر من آنچه میخواهم بشنوم را خودم خلق میکنم. این مهمترین مقولهای است که طی ساخت و تصنیف آثارم یاد گرفتهام.
در تجربه اخیرتان در کویر ایران با چه نکاتی مواجه شدید؟ برخورد مخاطبان چگونه بود؟
این تجربهای بسیار مفید و شگفتانگیز بود. هم برای من و هم دوستان دیگرم. واکنشها مختلف بود. عدهای درک کردند که چه میکنیم و عدهای دیگر علاقه کمتری نشان دادند. استقبال بسیاری از جوانان گرم و صمیمانه بود. این واکنشها شبیه به سایر نقاط دنیاست؛ اما این پروژه نشان داد که هنر مفهومی تا چه اندازه برای جوانان علاقهمند با این هنر مهم و جالب است. به نظر من، این ابتدای راه است و حس میکنم روحی تازه در فضا دمیده شده. وقتی میبینیم که نقاط اشتراک فراوانی بین ما و هنرمندان جوان ایرانی وجود دارد، خوشحال میشوم. درهای نگرشهای جدید هنری کاملا بر روی جوانان باز است.تجربه کلی من نیز در این سفر چندروزه بسیار شگفتانگیز بود. با اینکه برنامه سفر به شیراز لغو شد؛ اما خاطرات جالب دیگری بهدست آوردیم؛ ازجمله اجرای سریع و بدون آمادگیمان در یکی از گالریهای تهران که با استقبال شدیدی مواجه شد. واقعا نمیتوانستیم حدس بزنیم چه پیش میآید. در کویر هم اینچنین بود. من در چهار روزی که در کویر بودم سه قطعه جدید ساختم. بسیار بهتر از قطعات «موتزارت» و «هایدن» (خنده).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.