|

گفت‌وگو با «خسرو خورشیدی» :

وقت جوان‌ها تلف می‌شود

حافظ روحانی

28 آذر در تالار شهید آوینی دانشکده‌ هنرهای زیبا، مدالی با عنوان و به نام خسرو خورشیدی، به طراح صحنه و استاد دانشگاه‌ رشته‌ طراحی صحنه، اهدا شد. نام طراحی که همکاری‌هایش با زنده‌یاد حمید سمندریان هنوز در بسیاری از ذهن‌ها مانده است. «خسرو خورشیدی» سال گذشته نیز نمایشگاهی از آثارش در گالری حنا برگزار کرد. با او گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید:

‌فکر اهدای این مدال از کجا آمد؟
من از سال 1374 وارد دانشکده‌ هنرهای زیبا شدم و تدریس را در آنجا شروع کردم. از سال 1380 بود که آقای پیام فروتن دستیار من شد. کسانی هستند که در زندگی انسان خیلی اثر می‌گذارند، یکی از کسانی که تأثیر بسیار مثبتی بر زندگی من گذاشت، همین آقای پیام فروتن بود. من همیشه سر کلاس‌ها برای بچه‌ها اسکیس می‌کشیدم. بهرام بیضایی فیلم‌نامه‌ای دارد که در جنگ جهانی دوم رخ می‌دهد (اشغال)، من معماری آن روزهای تهران را می‌کشیدم و توضیح می‌دادم. آقای پیام فروتن هر بار می‌گفت: «استاد اینها را مکتوب کن» و من بالاخره یک روز حرفش را گوش کردم و اثری که او بر من گذاشت، انتشار همین کتاب بود. واقعا مشوق انتشار کتاب او بود. فکر اهدای این مدال هم از او بود، یکی از کسانی که تأثیر مثبتی بر زندگی من گذاشت - کسانی که تأثیر منفی گذاشتند که زیادند - همین آقای پیام فروتن بود.
‌دیگر تدریس نمی‌کنید؟
از سال 1392 به بعد دیگر نه. من اعتقاد دارم که معلم یا استاد زمانی باید سر کلاس برود که به قول ما قدیمی‌ها: چهار ستون بدنش سالم باشد؛ وقتی قرار است لنگ‌لنگان بروی بر سر کلاس، دیگر نمی‌شود، این اعتقاد من است. الان بیش‌تر دنبال کارهای شخصی‌ام هستم، در لواسان کار معماری زیاد می‌کنم، ثابت ننشسته‌ام و به هر شکل ادامه می‌دهم. به‌جز هشت سال که در سفر بودم، باقی را تدریس کردم. یک سال برای یک دوره‌ مطالعات دانشگاهی به آمریکا رفتم، بعد برگشتم. سال 1363 بعد از مجموعه‌ تلویزیونی «سربداران» (محمدعلی نجفی، 1363) آن‌قدر آزرده شده بودم که دعوت موزه‌ متروپولیتن را پذیرفتم و رفتم، ولی وقتی برگشتم دو مرتبه تدریس را شروع کردم، تا سال 1392.
‌سال 1382 بازنشسته شدید؟
بله، ولی چه بازنشستگی‌ای! در حق من چنان بی‌رحمی کردند که دوست ندارم منعکس شود. دوست دارم الان از نکات مثبت صحبت کنیم.
‌در دانشکده‌ هنرهای زیبا تدریس می‌کردید؟
نه، در اصل من استاد دانشگاه هنر بودم؛ دانشکده‌ هنرهای دراماتیک سابق که به دانشکده‌ سینما و تئاتر تبدیل شد.
‌یعنی وقتی از ایتالیا به ایران برگشتید، تدریس در دانشگاه هنر را آغاز کردید؟
بله، از سال 1351 هم‌زمان در دانشکده‌ هنرهای زیبا هم تدریس می‌کردم. مهدی کوثر، رئیس دانشکده‌ هنرهای زیبا بود. آقای کوثر از من خواست در سمت استادیار به دانشکده‌ هنرهای زیبا هم بروم. از قدیم عادت داشتم اگر کار را با کسی شروع کردم با همان هم ادامه بدهم، به همین دلیل دعوتش را رد کردم و گفتم من دارم با دانشکده‌ هنرهای دراماتیک کار می‌کنم.
‌در دانشگاه سینما و تئاتر به‌جز شما چه کسانی درس می‌دادند؟
پیش از انقلاب گروه طراحی صحنه خیلی گروه خوبی بود؛ خانم ملک‌جهان خزائی بود که روش خاص خودش را داشت و در رویال‌آکادمی انگلستان تحصیل کرده بود، من در آکادمی هنرهای زیبای رم تحصیل کرده بودم، خانم زیبا پرهام و خانم مینا مانی‌قلم که در رم و آمریکا تحصیل کرده بودند.
‌شما بیشتر در رشته‌ طراحی صحنه و معماری کار کرده‌اید، ولی در فراخوان تجسمی ورسوس، مجسمه‌ها را قضاوت می‌کنید. تا دوره‌ رنسانس مجسمه‌سازی و معماری خیلی به هم نزدیک بودند، ولی هرچه زمان گذشت این دو رشته‌ هنر از هم جدا شدند. الان این دو حوزه چقدر به‌هم نزدیک هستند؟
هنوز در کار بعضی معماران مانند خانم زاها حدید که در آثارش از مجسمه‌سازی الهام گرفته. یا مثلا در آثار لوکوربوزیه می‌بینید او گاه حجم‌های بزرگی را در کارش قرار می‌دهد که ملهم از مجسمه‌سازی است، ولی آن رابطه‌ای که قبل‌تر بود، دیگر نیست، شما درست می‌گویید. ممکن است که با تماشای آثار بعضی هنرمندان حس‌وحال مجسمه به بیننده دست دهد، ولی آن رابطه‌ای که شما گفتید دیگر برقرار نیست. مجسمه زیبایی خاصی به بنا می‌داد، مثل دوخت یا دگمه خوب برای یک لباس زیباست.
‌از جنبه‌ آکادمیک، چقدر رشته‌ها و درس‌هایی که دانشجویان دو رشته می‌خوانند شباهت دارد؟
از خودم مثال می‌زنم. من در ابتدا می‌خواستم معماری بخوانم، ولی درس‌ ریاضی برایم زیاد و سخت بود. وقتی با صحنه‌ اپرا آشنا شدم، دیدم چقدر معماری زیباتری دارد، چقدر دست طراح باز است و ایده می‌دهد یا در فیلم که چقدر طراح می‌تواند با صحنه و لباس به فیلم کمک کند. شما به رابطه‌ بین مجسمه و معماری اشاره کردید، در مصر باستان مجسمه‌ها و پیکره‌های خدایان ترکیبات معماری را تشکیل می‌داد. برای همین هنگامی که فیلم «کلئوپاترا» (جوزف ال‌مانکویچ، روبن مامولیان، داریل اف‌زانوک، 1963) را در چینه‌چیتا می‌ساختند، در کنار طراحان صحنه تعداد زیادی مجسمه‌ساز هم کار می‌کردند و مجسمه‌هایی عظیم صحنه را می‌ساختند. در معماری مصر باستان این رابطه خیلی مستقیم بود؛ مثلا اهرام ثلاثه مجسمه‌ مدرن است. الان خیلی از هنرمندان با الهام از اهرام ثلاثه مجسمه می‌سازند. اکنون هم که به معماری مصر نگاه می‌کنید، بنا را در کنار مجسمه می‌بینید که با هم ترکیب زیبایی را ساخته‌اند.
‌شما سال‌ها در دانشگاه تدریس و آثار هنری دانشجویان را تعقیب کرده‌اید. آثارشان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
یک مشکل در ایران وجود دارد که خود من هم تا حدی درگیر آن بودم. ما هنوز در ایران مدارس کامل هنری نداریم. من برای کنکور آکادمی هنرهای زیبای به رم رفتم. در تهران استادهای خوبی داشتم مثل آقای محمود اولیا که از شاگردان علی‌محمد حیدریان بود یا با آقای پروفسور بازیل کار می‌کردم و فکر می‌کردم که خیلی نقاشی می‌دانم ولی چون در دبیرستان عادی درس خوانده بودم، روحیه‌ هنری در من پرورش پیدا نکرده بود. استادم در آکادمی هنرهای زیبای رم من را رد کرد با همه‌ نقاشی‌های زیبایی که به‌زعم خودم با خود برده بودم. به من گفت که اینها ایرانی است، ایتالیایی نیست. آن‌موقع ما مجبور بودیم با کت و شلوار و کراوات در کلاس حاضر شویم، مثل الان نبود که با یک تی‌شرت سر کلاس حاضر می‌شوند. من مانده بودم که به این استاد معروف چه باید بگویم. بعد که اعتراض‌هایش تمام شد، گفت تو از ایران با شتر آمدی؟ گفتم: «بله، اسم شترم الایتالیا بود». بچه‌هایی که الان به دانشگاه می‌آیند از روی معدل می‌آیند. اکثرا در ریاضی و دیگر علوم بهترین هستند، ولی ما مدرسه‌ هنر برای آنها نداریم. بعد که در آکادمی سر کلاس رفتم، فهمیدم که چرا کار من را رد کرد چون کاری که من ارائه داده بودم یک چیز کهنه و منسوخ بود، درحالی‌که آنها همه میکل‌آنژ و لئوناردو داوینچی امروزی بودند. یعنی طرز فکرشان آن‌قدر در طول سال‌هایی که در آکادمی درس خوانده بودند، تغییر کرده بود که حد نداشت.
‌ما هنوز این مشکل را در ایران داریم؟
بسیار، وقت بچه‌های ما دارد تلف می‌شود. استادهایمان خوب نیستند؛ همان دانشجوهایی هستند که بعد از یک مدت استاد می‌شوند. یادم می‌آید سر کلاس زنده‌یاد دکتر میرفندرسکی بودیم. ایشان وقتی درباره‌ معماری یکی از کلیساهای رم صحبت می‌کردند، تجزیه و تحلیل فوق‌العاده‌ای می‌کردند. ما الان چنین استادانی نداریم. ما همیشه وقتی تغییری رخ می‌دهد، نام یک تعداد از آدم‌ها را محو می‌کنیم. نمی‌توانیم اسم کسانی مثل آقای میرفندرسکی یا سیحون یا مهندس فروغی یا همه‌ آن کسانی را که اثر گذاشتند، حفظ کنیم. درحالی‌که الان کسانی تدریس می‌کنند که فقط می‌خواستند استاد شوند، بی‌آنکه کارشان را دوست داشته باشند. من ناراحت می‌شوم وقتی جوانی را می‌بینم با معدل 18 یا 19 در ریاضی که آمده هنر و حالا دارند او را سرمی‌دوانند. ولی جوان‌های ما واقعا باذوق‌اند. من الان که نمایشگاه‌های نقاشی را می‌بینم اصلا با رم یا پاریس قابل قیاس نیست. موقع اهدای این نشان که آقای فروتن و خانم اسکندرفر بانی‌اش بودند، من پیشنهاد دادم که از سال دوم این جایزه را بین دانشجوها ببرند تا آنها رشد کنند.
‌شما الان داوری جایزه‌ تجسمی ورسوس را پذیرفته‌اید. این جوایز تا چه حد می‌توانند به این جوان‌ها کمک کنند تا بخشی از ضعف نهادهای آکادمیک جبران شود؟ اصلا توان انجام این کار را دارند؟
اتفاقا در ایران این جوایز درست هستند. مثل کارهایی که خانم اسکندرفر یا خانم مهرنوش بهبودی یا آقای فردین عالیزاد می‌کنند. چرا؟ چون این رخدادها با برگزاری‌شان و همکاری با هم می‌توانند کم‌کم هنرکده‌هایی را راه‌اندازی کنند تا این هنرکده‌ها بتوانند اثر خوبی روی جوان‌ها بگذارند. اتفاقا می‌توانند یا سطح دانشگاه‌ها را بالا ببرند یا نشان دهند که روش تدریس دانشگاه‌ها غلط است، پس بدون‌شک اثر مثبت دارد.

28 آذر در تالار شهید آوینی دانشکده‌ هنرهای زیبا، مدالی با عنوان و به نام خسرو خورشیدی، به طراح صحنه و استاد دانشگاه‌ رشته‌ طراحی صحنه، اهدا شد. نام طراحی که همکاری‌هایش با زنده‌یاد حمید سمندریان هنوز در بسیاری از ذهن‌ها مانده است. «خسرو خورشیدی» سال گذشته نیز نمایشگاهی از آثارش در گالری حنا برگزار کرد. با او گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید:

‌فکر اهدای این مدال از کجا آمد؟
من از سال 1374 وارد دانشکده‌ هنرهای زیبا شدم و تدریس را در آنجا شروع کردم. از سال 1380 بود که آقای پیام فروتن دستیار من شد. کسانی هستند که در زندگی انسان خیلی اثر می‌گذارند، یکی از کسانی که تأثیر بسیار مثبتی بر زندگی من گذاشت، همین آقای پیام فروتن بود. من همیشه سر کلاس‌ها برای بچه‌ها اسکیس می‌کشیدم. بهرام بیضایی فیلم‌نامه‌ای دارد که در جنگ جهانی دوم رخ می‌دهد (اشغال)، من معماری آن روزهای تهران را می‌کشیدم و توضیح می‌دادم. آقای پیام فروتن هر بار می‌گفت: «استاد اینها را مکتوب کن» و من بالاخره یک روز حرفش را گوش کردم و اثری که او بر من گذاشت، انتشار همین کتاب بود. واقعا مشوق انتشار کتاب او بود. فکر اهدای این مدال هم از او بود، یکی از کسانی که تأثیر مثبتی بر زندگی من گذاشت - کسانی که تأثیر منفی گذاشتند که زیادند - همین آقای پیام فروتن بود.
‌دیگر تدریس نمی‌کنید؟
از سال 1392 به بعد دیگر نه. من اعتقاد دارم که معلم یا استاد زمانی باید سر کلاس برود که به قول ما قدیمی‌ها: چهار ستون بدنش سالم باشد؛ وقتی قرار است لنگ‌لنگان بروی بر سر کلاس، دیگر نمی‌شود، این اعتقاد من است. الان بیش‌تر دنبال کارهای شخصی‌ام هستم، در لواسان کار معماری زیاد می‌کنم، ثابت ننشسته‌ام و به هر شکل ادامه می‌دهم. به‌جز هشت سال که در سفر بودم، باقی را تدریس کردم. یک سال برای یک دوره‌ مطالعات دانشگاهی به آمریکا رفتم، بعد برگشتم. سال 1363 بعد از مجموعه‌ تلویزیونی «سربداران» (محمدعلی نجفی، 1363) آن‌قدر آزرده شده بودم که دعوت موزه‌ متروپولیتن را پذیرفتم و رفتم، ولی وقتی برگشتم دو مرتبه تدریس را شروع کردم، تا سال 1392.
‌سال 1382 بازنشسته شدید؟
بله، ولی چه بازنشستگی‌ای! در حق من چنان بی‌رحمی کردند که دوست ندارم منعکس شود. دوست دارم الان از نکات مثبت صحبت کنیم.
‌در دانشکده‌ هنرهای زیبا تدریس می‌کردید؟
نه، در اصل من استاد دانشگاه هنر بودم؛ دانشکده‌ هنرهای دراماتیک سابق که به دانشکده‌ سینما و تئاتر تبدیل شد.
‌یعنی وقتی از ایتالیا به ایران برگشتید، تدریس در دانشگاه هنر را آغاز کردید؟
بله، از سال 1351 هم‌زمان در دانشکده‌ هنرهای زیبا هم تدریس می‌کردم. مهدی کوثر، رئیس دانشکده‌ هنرهای زیبا بود. آقای کوثر از من خواست در سمت استادیار به دانشکده‌ هنرهای زیبا هم بروم. از قدیم عادت داشتم اگر کار را با کسی شروع کردم با همان هم ادامه بدهم، به همین دلیل دعوتش را رد کردم و گفتم من دارم با دانشکده‌ هنرهای دراماتیک کار می‌کنم.
‌در دانشگاه سینما و تئاتر به‌جز شما چه کسانی درس می‌دادند؟
پیش از انقلاب گروه طراحی صحنه خیلی گروه خوبی بود؛ خانم ملک‌جهان خزائی بود که روش خاص خودش را داشت و در رویال‌آکادمی انگلستان تحصیل کرده بود، من در آکادمی هنرهای زیبای رم تحصیل کرده بودم، خانم زیبا پرهام و خانم مینا مانی‌قلم که در رم و آمریکا تحصیل کرده بودند.
‌شما بیشتر در رشته‌ طراحی صحنه و معماری کار کرده‌اید، ولی در فراخوان تجسمی ورسوس، مجسمه‌ها را قضاوت می‌کنید. تا دوره‌ رنسانس مجسمه‌سازی و معماری خیلی به هم نزدیک بودند، ولی هرچه زمان گذشت این دو رشته‌ هنر از هم جدا شدند. الان این دو حوزه چقدر به‌هم نزدیک هستند؟
هنوز در کار بعضی معماران مانند خانم زاها حدید که در آثارش از مجسمه‌سازی الهام گرفته. یا مثلا در آثار لوکوربوزیه می‌بینید او گاه حجم‌های بزرگی را در کارش قرار می‌دهد که ملهم از مجسمه‌سازی است، ولی آن رابطه‌ای که قبل‌تر بود، دیگر نیست، شما درست می‌گویید. ممکن است که با تماشای آثار بعضی هنرمندان حس‌وحال مجسمه به بیننده دست دهد، ولی آن رابطه‌ای که شما گفتید دیگر برقرار نیست. مجسمه زیبایی خاصی به بنا می‌داد، مثل دوخت یا دگمه خوب برای یک لباس زیباست.
‌از جنبه‌ آکادمیک، چقدر رشته‌ها و درس‌هایی که دانشجویان دو رشته می‌خوانند شباهت دارد؟
از خودم مثال می‌زنم. من در ابتدا می‌خواستم معماری بخوانم، ولی درس‌ ریاضی برایم زیاد و سخت بود. وقتی با صحنه‌ اپرا آشنا شدم، دیدم چقدر معماری زیباتری دارد، چقدر دست طراح باز است و ایده می‌دهد یا در فیلم که چقدر طراح می‌تواند با صحنه و لباس به فیلم کمک کند. شما به رابطه‌ بین مجسمه و معماری اشاره کردید، در مصر باستان مجسمه‌ها و پیکره‌های خدایان ترکیبات معماری را تشکیل می‌داد. برای همین هنگامی که فیلم «کلئوپاترا» (جوزف ال‌مانکویچ، روبن مامولیان، داریل اف‌زانوک، 1963) را در چینه‌چیتا می‌ساختند، در کنار طراحان صحنه تعداد زیادی مجسمه‌ساز هم کار می‌کردند و مجسمه‌هایی عظیم صحنه را می‌ساختند. در معماری مصر باستان این رابطه خیلی مستقیم بود؛ مثلا اهرام ثلاثه مجسمه‌ مدرن است. الان خیلی از هنرمندان با الهام از اهرام ثلاثه مجسمه می‌سازند. اکنون هم که به معماری مصر نگاه می‌کنید، بنا را در کنار مجسمه می‌بینید که با هم ترکیب زیبایی را ساخته‌اند.
‌شما سال‌ها در دانشگاه تدریس و آثار هنری دانشجویان را تعقیب کرده‌اید. آثارشان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
یک مشکل در ایران وجود دارد که خود من هم تا حدی درگیر آن بودم. ما هنوز در ایران مدارس کامل هنری نداریم. من برای کنکور آکادمی هنرهای زیبای به رم رفتم. در تهران استادهای خوبی داشتم مثل آقای محمود اولیا که از شاگردان علی‌محمد حیدریان بود یا با آقای پروفسور بازیل کار می‌کردم و فکر می‌کردم که خیلی نقاشی می‌دانم ولی چون در دبیرستان عادی درس خوانده بودم، روحیه‌ هنری در من پرورش پیدا نکرده بود. استادم در آکادمی هنرهای زیبای رم من را رد کرد با همه‌ نقاشی‌های زیبایی که به‌زعم خودم با خود برده بودم. به من گفت که اینها ایرانی است، ایتالیایی نیست. آن‌موقع ما مجبور بودیم با کت و شلوار و کراوات در کلاس حاضر شویم، مثل الان نبود که با یک تی‌شرت سر کلاس حاضر می‌شوند. من مانده بودم که به این استاد معروف چه باید بگویم. بعد که اعتراض‌هایش تمام شد، گفت تو از ایران با شتر آمدی؟ گفتم: «بله، اسم شترم الایتالیا بود». بچه‌هایی که الان به دانشگاه می‌آیند از روی معدل می‌آیند. اکثرا در ریاضی و دیگر علوم بهترین هستند، ولی ما مدرسه‌ هنر برای آنها نداریم. بعد که در آکادمی سر کلاس رفتم، فهمیدم که چرا کار من را رد کرد چون کاری که من ارائه داده بودم یک چیز کهنه و منسوخ بود، درحالی‌که آنها همه میکل‌آنژ و لئوناردو داوینچی امروزی بودند. یعنی طرز فکرشان آن‌قدر در طول سال‌هایی که در آکادمی درس خوانده بودند، تغییر کرده بود که حد نداشت.
‌ما هنوز این مشکل را در ایران داریم؟
بسیار، وقت بچه‌های ما دارد تلف می‌شود. استادهایمان خوب نیستند؛ همان دانشجوهایی هستند که بعد از یک مدت استاد می‌شوند. یادم می‌آید سر کلاس زنده‌یاد دکتر میرفندرسکی بودیم. ایشان وقتی درباره‌ معماری یکی از کلیساهای رم صحبت می‌کردند، تجزیه و تحلیل فوق‌العاده‌ای می‌کردند. ما الان چنین استادانی نداریم. ما همیشه وقتی تغییری رخ می‌دهد، نام یک تعداد از آدم‌ها را محو می‌کنیم. نمی‌توانیم اسم کسانی مثل آقای میرفندرسکی یا سیحون یا مهندس فروغی یا همه‌ آن کسانی را که اثر گذاشتند، حفظ کنیم. درحالی‌که الان کسانی تدریس می‌کنند که فقط می‌خواستند استاد شوند، بی‌آنکه کارشان را دوست داشته باشند. من ناراحت می‌شوم وقتی جوانی را می‌بینم با معدل 18 یا 19 در ریاضی که آمده هنر و حالا دارند او را سرمی‌دوانند. ولی جوان‌های ما واقعا باذوق‌اند. من الان که نمایشگاه‌های نقاشی را می‌بینم اصلا با رم یا پاریس قابل قیاس نیست. موقع اهدای این نشان که آقای فروتن و خانم اسکندرفر بانی‌اش بودند، من پیشنهاد دادم که از سال دوم این جایزه را بین دانشجوها ببرند تا آنها رشد کنند.
‌شما الان داوری جایزه‌ تجسمی ورسوس را پذیرفته‌اید. این جوایز تا چه حد می‌توانند به این جوان‌ها کمک کنند تا بخشی از ضعف نهادهای آکادمیک جبران شود؟ اصلا توان انجام این کار را دارند؟
اتفاقا در ایران این جوایز درست هستند. مثل کارهایی که خانم اسکندرفر یا خانم مهرنوش بهبودی یا آقای فردین عالیزاد می‌کنند. چرا؟ چون این رخدادها با برگزاری‌شان و همکاری با هم می‌توانند کم‌کم هنرکده‌هایی را راه‌اندازی کنند تا این هنرکده‌ها بتوانند اثر خوبی روی جوان‌ها بگذارند. اتفاقا می‌توانند یا سطح دانشگاه‌ها را بالا ببرند یا نشان دهند که روش تدریس دانشگاه‌ها غلط است، پس بدون‌شک اثر مثبت دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.