|

برداشت‌هایی کوتاه در باب هنر معاصر

داستان ساکت اشیا

چه‌چیز جز استخوان‌پاره‌ها، سازه‌های ویران و اشیا از تمدن‌های بشری بر جای می‌ماند؟ این مجموعه‌ها روایتگر فعالیت‌های انسانی در ‌میلیون‌ها سال هستند. دراین‌بین، اشیا (چیزها) چه کوچک و چه بزرگ دلالت‌های مستقیم و ضمنی خواهند داشت. اشیا به‌جز کارکردهایشان می‌توانند نشانه‌هایی را نیز در خود حمل کنند. با «مشاهده» یک شیء می‌توان به دقت دوره ساخت، منطقه ساخت حتی نام و نشان سازنده را نیز کشف کرد. (بر کلمه مشاهده تأکید می‌کنم، به دلیل اهمیت بیش از اندازه آن در حوزه هنرهای بصری- تجسمی)
هر روز با اشیا مواجه هستیم. با آنها... با سکون و سکوتشان زندگی می‌کنیم. اگر هنرمند و صنعتگر باشیم به تولید یکه یا متکثر اشیا می‌پردازیم. تکرار می‌کنم که عناصر به ظاهر مهم اشیا، کارکردها و کاربردهای آنان است. اما دراین‌میان هنرمندان در بسیاری از موارد دست به خلق شیئی می‌زنند که بدون کارکرد است. تنها زیباست، اما واجد همان ویژگی‌های ابدی است: «ساکن و ساکت» است. مجسمه‌ها و تابلوهای نقاشی همگی در محیط اشیا شکل می‌گیرند. آنها نیز شیء هستند. بدون کارکرد. تولید شیء هنری در سنتی بسیار دیرپا شکل گرفته است. از ترکیب یا تحلیل موادی خاص با روشی خاص چیزی خاص به وجود می‌آید که قبلا وجود نداشته است. این شگفت‌انگیز است. دستاوردی بی‌نظیر برای انسان ابزارساز (Homo Faber).
اما در فرهنگ و هنر معاصر تمام ماجرا به ارتباط مستقیم انسان سازنده با ماده خام و اولیه برای خلق اثر هنری ختم نمی‌شود. مفهوم دیگری نیز در میان است. مفهومی که با ارزش‌های انسان‌گرایانه قرن هجدهم و سپس نوزدهم، ازجمله اراده و اختیار هم‌پیوند است. مفهومی به نام «انتخاب». هنرمند معاصر فقط به تولید اثر هنری نمی‌پردازد، بلکه می‌تواند با اراده و مشاهده دقیق دست به انتخابی آزادانه بزند و آن شیء را که ارزش هنری ندارد، وارد چرخه آفرینش کند. در اینجا انتخاب تبدیل به مفهومی خلاقانه می‌شود و آفرینش هنری گامی به جلو برمی‌دارد. در فضای هنر معاصر، به‌تدریج پدیده انتخاب آزادانه جای مفاهیم و ارزش‌هایی مانند مهارت و چیره‌دستی هنرمند را می‌گیرد. زیبایی تنها به بیان موضوعات و خلق تصویر ختم نمی‌شود و در پی این تحول که از ابتدای قرن بیستم آغاز شد بیشتر به موضوع ایده‌پردازی توجه شد. اشیا در اشکال مختلف و در مکان‌هایی غیر از آنجا که می‌باید باشند، مفاهیم و ایده‌های جدیدی را مطرح می‌کردند. از سر گاو اثر پیکاسو که تشکیل شده از زین و دسته دوچرخه بود تا چشمه، اثر معروف مارسل دوشان (همان کاسه توالت معروف) دستاورد همین تمرکز بر انتخاب آزادانه اشیا بودند که به هنر «حاضر و آماده» مشهور شدند. مکان نمایش (موزه و گالری) و نام هنرمندی که در کنار یک شیء بی‌ربط با هنر قرار می‌گرفت، آن چیز را تبدیل به اثری هنری می‌کرد. این کنش‌ها راه‌رفتن روی لبه تیغ بوده و هست، زیرا از آن پس هر شخصی با ادعای هنرمندبودن می‌توانست به سرهم‌بندی اشیا پرداخته و شهرتی کسب کند و همین‌طور هم شد! اما چاره‌ای نیست. نمی‌توان جلوی این روند را گرفت، تنها می‌توان مراقب بود تا فریب شارلاتانیسم هنری را نخوریم.
در ایران نیز دهه‌هاست هنرمندان معاصر دست به ایده‌پردازی و ارائه «حاضر و آماده‌ها» می‌زند. این را گفتم که تأکید کنم در این زمینه، کم‌سابقه هم نیستیم. از ایده‌های طنزآمیز هانیبال الخاص تا آثار به‌یادماندنی غلامحسین نامی، مرحوم ممیز و محمد صالح علاء تا حاضر و آماده‌های امروز هنرمندانی مانند نسترن صفایی. دو هفته پیش صفایی مجموعه‌ای از حاضر و آماده‌های خود را با عنوان «یک چیز مهم» در گالری زیرپله به نمایش گذاشت که نمونه بسیار ممتازی از ارائه ساده یک ایده و انتخاب بود. گویا صفایی به سطح و گوشه‌کنار زمین زیاد می‌نگرد که به همان «مشاهده‌ای» که گفتم شبیه است. در این فرایند مشاهده که با نوعی جست‌وجو نیز همراه است، وی چیزهایی را در معابر عمومی پیدا می‌کند. این پیداکردن موضوع کاملا عمومی است؛ یعنی همه می‌توانند چیزهایی را روی زمین، پیاده‌رو، باغچه‌ها و گوشه‌کنار شهر پیدا کنند، اما همگان دست به انتخاب نمی‌زنند و به اشیای بی‌اهمیت ارزشی نمی‌بخشند. این درست همان کاری است که صفایی انجام داده: «ارزش‌بخشی به چیزی ظاهرا بی‌ارزش».
همان شیء که در نظر همگان بی‌مصرف خواهد بود، نزد هنرمند تبدیل به انگیزه‌ای برای تخیل می‌شود. صفایی به انتخاب کفایت نمی‌کند و متونی کوتاه شبیه به داستان را نیز بر سطح سرد گالری و در زیر هر شیء می‌نویسد تا علاقه خود و مخاطب به شیء را تحریک کند. او اشیا را در جعبه‌های جواهر قرار داده بود. آیا این گمشده- پیداشدگان، ارزشی به مثابه جواهرات دارند؟ شاید بیشتر، چون انتخاب شده‌اند تا تبدیل به جسمی برای تخیل شوند تا داستانی لطیف و غمگین برایشان ساخته شود. داستانی که مانند یک نام یادآور خاطره‌ای است هر چند دور و مبهم. از این پس شاید با دیدن چیزی هرچند کوچک و بی‌ارزش روی زمین، به یاد «یک چیز مهم» و داستانک‌های صفایی بیفتیم.

چه‌چیز جز استخوان‌پاره‌ها، سازه‌های ویران و اشیا از تمدن‌های بشری بر جای می‌ماند؟ این مجموعه‌ها روایتگر فعالیت‌های انسانی در ‌میلیون‌ها سال هستند. دراین‌بین، اشیا (چیزها) چه کوچک و چه بزرگ دلالت‌های مستقیم و ضمنی خواهند داشت. اشیا به‌جز کارکردهایشان می‌توانند نشانه‌هایی را نیز در خود حمل کنند. با «مشاهده» یک شیء می‌توان به دقت دوره ساخت، منطقه ساخت حتی نام و نشان سازنده را نیز کشف کرد. (بر کلمه مشاهده تأکید می‌کنم، به دلیل اهمیت بیش از اندازه آن در حوزه هنرهای بصری- تجسمی)
هر روز با اشیا مواجه هستیم. با آنها... با سکون و سکوتشان زندگی می‌کنیم. اگر هنرمند و صنعتگر باشیم به تولید یکه یا متکثر اشیا می‌پردازیم. تکرار می‌کنم که عناصر به ظاهر مهم اشیا، کارکردها و کاربردهای آنان است. اما دراین‌میان هنرمندان در بسیاری از موارد دست به خلق شیئی می‌زنند که بدون کارکرد است. تنها زیباست، اما واجد همان ویژگی‌های ابدی است: «ساکن و ساکت» است. مجسمه‌ها و تابلوهای نقاشی همگی در محیط اشیا شکل می‌گیرند. آنها نیز شیء هستند. بدون کارکرد. تولید شیء هنری در سنتی بسیار دیرپا شکل گرفته است. از ترکیب یا تحلیل موادی خاص با روشی خاص چیزی خاص به وجود می‌آید که قبلا وجود نداشته است. این شگفت‌انگیز است. دستاوردی بی‌نظیر برای انسان ابزارساز (Homo Faber).
اما در فرهنگ و هنر معاصر تمام ماجرا به ارتباط مستقیم انسان سازنده با ماده خام و اولیه برای خلق اثر هنری ختم نمی‌شود. مفهوم دیگری نیز در میان است. مفهومی که با ارزش‌های انسان‌گرایانه قرن هجدهم و سپس نوزدهم، ازجمله اراده و اختیار هم‌پیوند است. مفهومی به نام «انتخاب». هنرمند معاصر فقط به تولید اثر هنری نمی‌پردازد، بلکه می‌تواند با اراده و مشاهده دقیق دست به انتخابی آزادانه بزند و آن شیء را که ارزش هنری ندارد، وارد چرخه آفرینش کند. در اینجا انتخاب تبدیل به مفهومی خلاقانه می‌شود و آفرینش هنری گامی به جلو برمی‌دارد. در فضای هنر معاصر، به‌تدریج پدیده انتخاب آزادانه جای مفاهیم و ارزش‌هایی مانند مهارت و چیره‌دستی هنرمند را می‌گیرد. زیبایی تنها به بیان موضوعات و خلق تصویر ختم نمی‌شود و در پی این تحول که از ابتدای قرن بیستم آغاز شد بیشتر به موضوع ایده‌پردازی توجه شد. اشیا در اشکال مختلف و در مکان‌هایی غیر از آنجا که می‌باید باشند، مفاهیم و ایده‌های جدیدی را مطرح می‌کردند. از سر گاو اثر پیکاسو که تشکیل شده از زین و دسته دوچرخه بود تا چشمه، اثر معروف مارسل دوشان (همان کاسه توالت معروف) دستاورد همین تمرکز بر انتخاب آزادانه اشیا بودند که به هنر «حاضر و آماده» مشهور شدند. مکان نمایش (موزه و گالری) و نام هنرمندی که در کنار یک شیء بی‌ربط با هنر قرار می‌گرفت، آن چیز را تبدیل به اثری هنری می‌کرد. این کنش‌ها راه‌رفتن روی لبه تیغ بوده و هست، زیرا از آن پس هر شخصی با ادعای هنرمندبودن می‌توانست به سرهم‌بندی اشیا پرداخته و شهرتی کسب کند و همین‌طور هم شد! اما چاره‌ای نیست. نمی‌توان جلوی این روند را گرفت، تنها می‌توان مراقب بود تا فریب شارلاتانیسم هنری را نخوریم.
در ایران نیز دهه‌هاست هنرمندان معاصر دست به ایده‌پردازی و ارائه «حاضر و آماده‌ها» می‌زند. این را گفتم که تأکید کنم در این زمینه، کم‌سابقه هم نیستیم. از ایده‌های طنزآمیز هانیبال الخاص تا آثار به‌یادماندنی غلامحسین نامی، مرحوم ممیز و محمد صالح علاء تا حاضر و آماده‌های امروز هنرمندانی مانند نسترن صفایی. دو هفته پیش صفایی مجموعه‌ای از حاضر و آماده‌های خود را با عنوان «یک چیز مهم» در گالری زیرپله به نمایش گذاشت که نمونه بسیار ممتازی از ارائه ساده یک ایده و انتخاب بود. گویا صفایی به سطح و گوشه‌کنار زمین زیاد می‌نگرد که به همان «مشاهده‌ای» که گفتم شبیه است. در این فرایند مشاهده که با نوعی جست‌وجو نیز همراه است، وی چیزهایی را در معابر عمومی پیدا می‌کند. این پیداکردن موضوع کاملا عمومی است؛ یعنی همه می‌توانند چیزهایی را روی زمین، پیاده‌رو، باغچه‌ها و گوشه‌کنار شهر پیدا کنند، اما همگان دست به انتخاب نمی‌زنند و به اشیای بی‌اهمیت ارزشی نمی‌بخشند. این درست همان کاری است که صفایی انجام داده: «ارزش‌بخشی به چیزی ظاهرا بی‌ارزش».
همان شیء که در نظر همگان بی‌مصرف خواهد بود، نزد هنرمند تبدیل به انگیزه‌ای برای تخیل می‌شود. صفایی به انتخاب کفایت نمی‌کند و متونی کوتاه شبیه به داستان را نیز بر سطح سرد گالری و در زیر هر شیء می‌نویسد تا علاقه خود و مخاطب به شیء را تحریک کند. او اشیا را در جعبه‌های جواهر قرار داده بود. آیا این گمشده- پیداشدگان، ارزشی به مثابه جواهرات دارند؟ شاید بیشتر، چون انتخاب شده‌اند تا تبدیل به جسمی برای تخیل شوند تا داستانی لطیف و غمگین برایشان ساخته شود. داستانی که مانند یک نام یادآور خاطره‌ای است هر چند دور و مبهم. از این پس شاید با دیدن چیزی هرچند کوچک و بی‌ارزش روی زمین، به یاد «یک چیز مهم» و داستانک‌های صفایی بیفتیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.