|

تصویر را به خاطر بسپار

مهرداد احمدی‌شیخانی

چند سال پیش که مدیر هنری روزنامه‌ای بودم، هم‌زمان بود با اولین حمله آمریکا به عراق، آن هم پس از اشغال خاک کویت توسط ارتش این کشور و اعلام اینکه کویت استان نوزدهم آن است. ارتش عراق شکست سختی خورده بود و حوزه نفوذ حکومت مرکزی‌اش محدود به بغداد و چند استان دیگر می‌شد. در این شرایط بود که دبیر سرویس خارجی آن روزنامه مطلبی را برایم آورد و خواست تا با همان یک مطلب، طرحی برای بستن یک صفحه روزنامه بدهم. عنوان مطلب این بود، «مردی که به‌تنهایی کشورش را نابود کرد». طرحی دادم و صفحه‌بند روزنامه اجرا کرد و اتفاقا خوب هم از کار درآمد. زمان گذشت و در حمله دوم آمریکا به متحدانش، حکومت عراق از هم پاشید و صدام حسین با آن وضعیت معروف از سوراخی بیرون کشیده شد و بعد از مدتی، محاکمه‌ای و آخرسر، در 30 دسامبر 2006 اعدام شد. آخرین تصویری که از او دیدیم، تصویر حلقه‌ دار بود بر گردنش و تمام؛ مردی که به‌تنهایی کشورش را نابود کرده بود، به آخر خط رسید.
چهارشنبه گذشته سالگرد اعدام صدام بود. در خیلی از خبرگزاری‌های خارجی چرخ زدم، ولی در هیچ‌کدام اشاره‌ای به این موضوع ندیدم. در خبرگزاری‌های داخلی خودمان هم همین‌طور. در روزنامه‌های چهارشنبه گذشته هم تا آنجایی که جست‌وجو کردم چیزی نیافتم. انگارنه‌انگار که طی هشت سال جنگ و سال‌ها پس از آن در شعارهایمان مرگ او را طلب می‌کردیم و آخرسر همان اتفاق که فریاد می‌کردیم رخ داد. صدام مرده بود و تصویر حلقه اعدام بر گردنش در همه خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها به نمایش درآمده بود. پس چه شد که این تصویر بعد از گذشت فقط 9 سال کاملا از یادها رفته است؟ بحث من این نیست که کینه را باید برای همیشه در دل زنده نگه داشت. تأکید من بر دقت در سرنوشت یک رژیم و یک مرد خودرأی است؛ مردی که در عنوان همان مقاله هم گفته شده بود «یک‌تنه کشورش را به نابودی کشاند». بارهاوبارها شده که این بیت استاد سخن، سعدی شیراز را زیر لب زمزمه کرده‌ام که «کجا خود شکر این نعمت گزارم/ که زور مردم‌آزاری ندارم». اما بحث فقط بر سر مردم‌آزاری نیست. موضوع رسیدن به جایی است که هرچه می‌کنیم تبدیل به آزار دیگران می‌شود. اسممان این است که باسوادیم و روشنفکر! نقاشیم؛ از کوچک‌ترین نقد بر‌می‌آشوبیم! نویسنده‌ایم؛ کافی است یک نفر به ما بگوید بالای چشمت ابروست تا خاندانش را جلو چشمش ردیف کنیم! همین چندروز پیش از دوست عزیز و متخصصی، در فضای مجازی مطلبی خواندم بسیار دقیق و راهگشا. یک نفر در پای مطلب شروع به فحاشی کرده بود و ناسزاگویی. جماعتی به هواداری آن دوست عزیز، به همین روش ناسزاگویی متوسل شده، آنها هم فحاشی کردند. فضای پای مطلب شد کارزار فحاشان. به یکی از اینان گفتم او فحاش است به جای خود، تو چرا مثل او رفتار می‌کنی؟ که پاسخ داد «همین اول باید اینها را خفه کرد»! این است حکایت ما. حکایت کسانی که شناگران قابلی‌ا‌ند و فقط منتظر پیداکردن آب برای شنا. بر دیگران خرده می‌گیریم که از قدرت سوءاستفاده می‌کنند (که نمی‌گویم نمی‌کنند) ولی آخر وقتی خودمان، آن زمان که قدرتی نداریم چنین می‌اندیشیم که «باید اینها را خفه کرد» (گیرم که منظورمان فرد فحاش باشد)، فرداروز اگر دری به تخته خورد و صاحب قدرت شدیم چه دلیلی هست که آنکه نمی‌پسندیم را واقعا خفه نکنیم. این‌طور نیست که صدام یک‌شبه صدام شده باشد. زمان گذشته تا کودکی شیرین، تبدیل به چنين فردي شود و شک نکنید که ریشه‌اش تحمل‌نکردن دیگران است. گیرم که به‌زعم ما دیگران فحاشند و نافهم. چه‌بسا آنها هم همین تصور را از ما دارند. جرأت نقدشدن را داشته باشیم. حتی سخت‌تر از آن، جرأت فحش‌شنیدن را داشته باشیم. در رنجیم اگر چنین شود؟ خب در آفتاب ننشینیم. نمی‌خواهیم نه فحش بشنویم و نه نقد شویم؟ آسوده‌خیال کنج عزلت بگیریم و ماست خودمان را بخوریم. اما اگر گمانمان این است که حرفی برای گفتن و هنری برای نمایاندن داریم، بدانیم که بی‌تردید هم نقد می‌شویم و هم فحش می‌خوریم.

چند سال پیش که مدیر هنری روزنامه‌ای بودم، هم‌زمان بود با اولین حمله آمریکا به عراق، آن هم پس از اشغال خاک کویت توسط ارتش این کشور و اعلام اینکه کویت استان نوزدهم آن است. ارتش عراق شکست سختی خورده بود و حوزه نفوذ حکومت مرکزی‌اش محدود به بغداد و چند استان دیگر می‌شد. در این شرایط بود که دبیر سرویس خارجی آن روزنامه مطلبی را برایم آورد و خواست تا با همان یک مطلب، طرحی برای بستن یک صفحه روزنامه بدهم. عنوان مطلب این بود، «مردی که به‌تنهایی کشورش را نابود کرد». طرحی دادم و صفحه‌بند روزنامه اجرا کرد و اتفاقا خوب هم از کار درآمد. زمان گذشت و در حمله دوم آمریکا به متحدانش، حکومت عراق از هم پاشید و صدام حسین با آن وضعیت معروف از سوراخی بیرون کشیده شد و بعد از مدتی، محاکمه‌ای و آخرسر، در 30 دسامبر 2006 اعدام شد. آخرین تصویری که از او دیدیم، تصویر حلقه‌ دار بود بر گردنش و تمام؛ مردی که به‌تنهایی کشورش را نابود کرده بود، به آخر خط رسید.
چهارشنبه گذشته سالگرد اعدام صدام بود. در خیلی از خبرگزاری‌های خارجی چرخ زدم، ولی در هیچ‌کدام اشاره‌ای به این موضوع ندیدم. در خبرگزاری‌های داخلی خودمان هم همین‌طور. در روزنامه‌های چهارشنبه گذشته هم تا آنجایی که جست‌وجو کردم چیزی نیافتم. انگارنه‌انگار که طی هشت سال جنگ و سال‌ها پس از آن در شعارهایمان مرگ او را طلب می‌کردیم و آخرسر همان اتفاق که فریاد می‌کردیم رخ داد. صدام مرده بود و تصویر حلقه اعدام بر گردنش در همه خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها به نمایش درآمده بود. پس چه شد که این تصویر بعد از گذشت فقط 9 سال کاملا از یادها رفته است؟ بحث من این نیست که کینه را باید برای همیشه در دل زنده نگه داشت. تأکید من بر دقت در سرنوشت یک رژیم و یک مرد خودرأی است؛ مردی که در عنوان همان مقاله هم گفته شده بود «یک‌تنه کشورش را به نابودی کشاند». بارهاوبارها شده که این بیت استاد سخن، سعدی شیراز را زیر لب زمزمه کرده‌ام که «کجا خود شکر این نعمت گزارم/ که زور مردم‌آزاری ندارم». اما بحث فقط بر سر مردم‌آزاری نیست. موضوع رسیدن به جایی است که هرچه می‌کنیم تبدیل به آزار دیگران می‌شود. اسممان این است که باسوادیم و روشنفکر! نقاشیم؛ از کوچک‌ترین نقد بر‌می‌آشوبیم! نویسنده‌ایم؛ کافی است یک نفر به ما بگوید بالای چشمت ابروست تا خاندانش را جلو چشمش ردیف کنیم! همین چندروز پیش از دوست عزیز و متخصصی، در فضای مجازی مطلبی خواندم بسیار دقیق و راهگشا. یک نفر در پای مطلب شروع به فحاشی کرده بود و ناسزاگویی. جماعتی به هواداری آن دوست عزیز، به همین روش ناسزاگویی متوسل شده، آنها هم فحاشی کردند. فضای پای مطلب شد کارزار فحاشان. به یکی از اینان گفتم او فحاش است به جای خود، تو چرا مثل او رفتار می‌کنی؟ که پاسخ داد «همین اول باید اینها را خفه کرد»! این است حکایت ما. حکایت کسانی که شناگران قابلی‌ا‌ند و فقط منتظر پیداکردن آب برای شنا. بر دیگران خرده می‌گیریم که از قدرت سوءاستفاده می‌کنند (که نمی‌گویم نمی‌کنند) ولی آخر وقتی خودمان، آن زمان که قدرتی نداریم چنین می‌اندیشیم که «باید اینها را خفه کرد» (گیرم که منظورمان فرد فحاش باشد)، فرداروز اگر دری به تخته خورد و صاحب قدرت شدیم چه دلیلی هست که آنکه نمی‌پسندیم را واقعا خفه نکنیم. این‌طور نیست که صدام یک‌شبه صدام شده باشد. زمان گذشته تا کودکی شیرین، تبدیل به چنين فردي شود و شک نکنید که ریشه‌اش تحمل‌نکردن دیگران است. گیرم که به‌زعم ما دیگران فحاشند و نافهم. چه‌بسا آنها هم همین تصور را از ما دارند. جرأت نقدشدن را داشته باشیم. حتی سخت‌تر از آن، جرأت فحش‌شنیدن را داشته باشیم. در رنجیم اگر چنین شود؟ خب در آفتاب ننشینیم. نمی‌خواهیم نه فحش بشنویم و نه نقد شویم؟ آسوده‌خیال کنج عزلت بگیریم و ماست خودمان را بخوریم. اما اگر گمانمان این است که حرفی برای گفتن و هنری برای نمایاندن داریم، بدانیم که بی‌تردید هم نقد می‌شویم و هم فحش می‌خوریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.