فرشته تاریخ
نشید نبیان
والتر بنجامین به نقاشیای از کِلی به نام Angelus Novous یا فرشته ما اشاره میکند. او مینویسد که در این نقاشی، فرشتهای به تصویر کشیده شده که به نظر میرسد در حال فاصلهگرفتن از چیزی است که به آن خیره شده. چشمان این فرشته فراخ شده و او با دهانی باز و بالهای گسترده به تصویر کشیده شده است. بنجامین، در ادامه مینویسد که فرشته تاریخ، حکما شکل و شمایل و اوضاعی اینچنینی دارد. چهره و بالطبع، نگاه او رو به گذشته است. آنچه که ما از گذشته بهصورت مجموعهای از اتفاقات درک میکنیم، او بهصورت یک فاجعه میبیند.
فرشته تاریخ بهواسطه نگاه و توجهش به گذشته، لاجرم به جهت حرکت رو به آینده خود پشت کرده است و درهمینحال، مجموعه خس و خاشاک و گردوغبار و تکههای شکسته ناشی از فاجعه گذشته، در مقابل او هر لحظه بیشتر تلنبار میشود و اوج میگیرد. بنجامین از چنین تصویر پرتضاد و چالشبرانگیزی، بهعنوان آنچه ما از مفهوم «ترقی» میشناسیم یاد میکند.
در بررسی این رابطه پرچالش، قصد دارم از مجموعهای از دیدههای بعضا پیشپاافتاده و روزمره برای پاسخگویی به پنج سؤال استفاده کنم: چهار سؤال اول به نحوه برخورد ایرانیان با گذشته نسبتا معاصر خویش، گذشته دور دیگران، خوانش عجیبی از گذشته دور خویش و آینده نزدیکی که به نحوی از گذشتهای نزدیک گرتهبرداری شده است میپردازد. سؤال پنجم این است که ایرانیان چگونه به بازخوانی ساختارهای عمیق گذشته میپردازند. در جواب سؤال اول و نحوه برخورد ایرانیان با گذشته نزدیک یا نسبتا معاصر خویش، جواب بنده چیزی نیست جز یک بیتوجهی همهجانبه. مخاطبان ایرانی، حتما سریال تلویزیونی «داییجان ناپلئون» را به یاد دارند. این سریال تلویزیونی که بازخوانی سینمایی رمان مدرنی به همین نام است، طنز تلخی است که ساختار اجتماعی و خانوادگی قشر نوظهور Neo-Borgios و نوکیسه بهظاهر مدرنشده ایران را، در بدو مدرنیزهشدن جامعه ایران، به سخره میگیرد. این مجموعه تلویزیونی در قلب بسیاری از ایرانیان، از نسل پدربزرگ بنده، تا خود بنده، جایگاه خاصی دارد و در خانه تاریخی اتحادیه فیلمبرداری شده است. خانه اتحادیه نیز، بهواسطه ماندگارشدن پرسپکتیوهای داخلی و خارجی آن
که پسزمینه بسیاری از صحنههای بهیادماندنی این سریال است، جایگاه خاصی در حافظه عمومی ما دارد. برداشت تصویری از خانه اتحادیه، این خانه را در شرایطی بسیار نابسامان ثبت کرده است. بدتر آنکه، کشمکش میان مقامات رسمی شهری و میراث فرهنگی از یک طرف و ورثه ملک از سوی دیگر، درباره آینده این ساختمان چندی پیش رسانهای شد. بخش قابلملاحظهای از ساختمان بهواسطه عملیات ساختمانی در املاک مجاور تخریب شد و حاشیههای خبری حاکی از این است که ارگانی رسمی، در این تخریب نقش داشته است. بعد از این، بخش دیگری از خانه اتحادیه بهواسطه آتشسوزی در کارگاهی که در یکی از اتاقهایش دایر شده بود، در آتش سوخت. البته، خوشبختانه در مهرماه امسال آن ساختمان توسط یکی از شرکتهای تابعه شهرداری بهمنظور بازسازی و احیا خریداری شده است، اما این نکته پروسه تخریب چندساله این بنا را از حافظه تاریخ کالبدی شهر تهران پاک نخواهد کرد. در باب سؤال دوم و رابطه ایرانیان با آنچه که میتوان آن را گذشته دور دیگران اطلاق کرد، اشاره میکنم به همهگیرشدن سبکی خاص در بازار (سرمایهگذاری خصوصی) ساختوساز مسکن، به نام «نمای رومی». این بازار که بهطور معمول قشر
میانه روبهبالا و مرفه جامعه را هدف قرار داده است، در ساخت بخش قابلتوجهی از ساختار کالبدی کلانشهرهای ایران، بهخصوص شهر تهران نقش دارد. این سبک، بازخوانی عجیبوغریبی از پارادایمهای معماری نئوکلاسیک است که بهوضوح ارتباط چندانی با خط فکری و تئوری و الگوهای نهادینه فضایی این سبک در ریشه اروپایی مرجع آن ندارد. بهوضوح، بازار خصوصی مسکن در ایران، دچار نوستالژیا برای نوعی بزرگاندیشی و بزرگنمایی و مانیومنتالیتی است، که در تصاویر منعکسکننده گذشته دنیای دیگری ورای ایران دیده میشود. در یک نمونه موردی، پیکرههای جانماییشده در نمای اصلی ساختمان مسکونی، شباهت بسیاری به پیکره پاپ ژان پل دوم دارد که عملا در پیشزمینه خود، بروز هنرمندانه از شکوه یک ارگان اجتماعی- مذهبی- سیاسی به نام کلیسای کاتولیک است. نمادهای بصری یک فراارگان مذهبی در نمای این ساختمان مسکونی برای بهرخکشیدن شکوه شخص یا اشخاص مالک این بنا استفاده شده است.
در باب سؤال سوم، در کنار نوستالژیای حاکم برای یک گذشته غربی، ما دستبهگریبان نوستالژیای پارادایم زمانی - فضایی- عقیدتی هستیم که مختص خاورمیانه و کشورهای اسلامی است. اشاره میکنم به بنای مسجدالنبی و کپی ساختهشده از آن در تهران. جالبترین نکته این بنای تقلیدی، بازسازی دقیق گنبد کبود مسجد اصلی در مقیاسی کاملا متفاوت است. در باب سؤال چهارم، در ابتدا باید به مفهوم واژه ترکیبی «آینده گرتهبرداریشده از گذشته نزدیک» the futures of a recent past بپردازم. بهعنوان یک کشور درحالتوسعه، آنچه از دنیای غرب مشاهده میکنیم و سعی در گرتهبرداری از آن و بازسازی آن در کشور خود داریم، پیش از این برای کشورهای توسعهیافته اتفاق افتاده. پس ما در روند رو به آینده خویش، سعی در بازسازی الگوهایی داریم که حتی در زمان حاضر به واسطه وقوع، به لحاظ تاریخی، بخشی از گذشته دنیای غرب محسوب میشوند، هرچند این گذشته، گذشتهای بسیار نزدیک است. این تاریخمداری دولبه را میتوان منسوب به مدرنیزاسیون پرسرعت ایران دانست که خود منتج از مجموعهای از پروسههای موازی است: اولین این پروسهها، روند روبهرشد جهانیسازی اقتصادی است. این پروسه یا مولد یا
منتج از روند همگونسازی یا هموژنیزاسیون اجتماعی و فرهنگی است. دلیل دوم تحرک فیزیکی شدید قشر مولد جامعه ایرانی یا همان Creative Class بهصورت سفر و مهاجرت به دنیای توسعهیافته است که بهواسطه آن این قشر مدام در حال گذار از مرزهای سیاسی و جغرافیایی بین دنیای توسعهیافته و کشور درحالتوسعه خویش هستند. ارتباطات فیزیکی به واسطه گسترش امور انفورماتیک و ارتباطات دیجیتالی نیز تشدید شده است. درحالحاضر، لایه موازی از اطلاعات دیجیتالشده کپی دومی از جهان خاکی ما بهصورت مجازی ایجاد کرده است که دیگر مرزهای سیاسی-جغرافیایی نمیشناسد و از طریق اینترنت پرسرعت در هر زمان و از هرجا قابلدسترسی است. مجموعه شرایط فوق نهایتا موجب یک بحران هویتی تمامعیار برای بسیاری از ملتهای درحالتوسعه ازجمله ایران شده است. در باب تأثیر این بحران هویتی در حوزه گفتمان و چانهزنی دیسیپلین معماری، چالش میان سنت و مدرنیته، موضوع معماری ملی ایران و هویت اسلامی و تردیدها در مورد خیریت و عدم خیریت ماهوی پروسه ترقی و ترقیخواهی در حوزه فرهنگ و ادب و علوم اجتماعی و امور سیاسی و اقتصادی مباحث خفتهای است که بدون پرداختن به آنها نقد و بررسی هیچ
پروژه قابلتأمل معماری در حلقههای درونی دیسیپلین میسر نخواهد بود. در مواجهه با آنچه تازه است و اعجابآور و غریب و بیگانه (EXOTIC)، مانند پروژه دفتر FOA، معمار میتواند یکی از دو روش زیر را انتخاب کند. در اولین نوع برخورد، الگوی غریب و تازه و بیگانه بدون توجه به ریشههای عمیق فرهنگی و اجتماعی آن، به پیشزمینه ایرانی انتقال مییابد و بهنوعی کپیبرداری میشود، مثال چنین برخوردی را در پروژهای واقع در اتوبان مدرس در تهران میبینید و در برخورد نوع دوم، معمار سعی در گرتهبرداری با توجه به ریشهها و بومیسازی الگو میکند. اگر سیاست اول سیاستی انتقالی یا Trasportive است، سیاست دوم را میتوان سیاستی تبدیلی یا Transformative خواند. درحالیکه انتقال الگوها، عملا کپیکردن بیریشه از الگوها بدون توجه به شرایط منطقهای است، تبدیل الگوها اجازه برقراری ارتباط فکری و نظری مدونی مابین ملاحظات زمانی و فضایی و شرایط متفاوت فرهنگهای مختلف را فراهم میکند. در تقابل با انتقال الگوها یا کپی کورکورانه از الگوها، تبدیل و بومیسازی الگوها نمایانگر شناختی نهادینه از زمینه است که معمار در آن به کار حرفهای و خلاقانه مشغول است.
درعینحال همین دو نوع برخورد در بازتولید الگوهای تاریخی نیز میسر است: به این معنی که الگوها میتواند از مکان دیگری و فرهنگ دیگری استخراج شود یا اینکه از زمان دیگری گرتهبرداری شود. این نکته، مرا به سؤالهای اولیهای که مطرح کردم و سؤال پنجم این فهرست برمیگرداند که همان، روند تبدیل و گرتهبرداری اندیشمندانه از الگوهای گذشته به واسطه شناخت عمیق این الگوهاست. تقابل تبدیل و بهروزرسانی الگوهای تاریخمند در مقابل کپی بیمنطق غیرواقع الگوهای گذشته از جنس تقابل تبدیل و بومیسازی الگوهای بیگانه در مقابل انتقال و کپی کورکورانه این الگوهاست. در حوزه بهروزرسانی و تبدیل الگوهای تاریخمدار معماری، شایان ذکر است که این پروسه، هیچ فصل مشترکی با مفهوم نوستالژیا ندارد. اگر که نوستالژیا را میتوان بهنوعی انکار شرایط دردناک عصر حاضر تلقی کرد، تبدیل الگوها که با شناخت کامل و عمیقی از ساختارهای تاریخ گذشته صورت میگیرد، ریشه در شناخت و قبول شرایط حال حاضر بهعنوان بخشی از تاریخمداری پیوسته و مداوم معماری بهعنوان یک دیسیپلین پژوهشمدار و تفکرمحور دارد. در بازخوانی خویش از ریشههای سنت و چند و چون برقراری ارتباط مابین اعصار
گذشته و عصر حاضر از طریق معماری، معمار موفق هندی چارلز کوریا، از نیاز مبرم دیسیپلین به تبدیل و بهروزرسانی ساختارهای عمیق گذشته و فاصلهگرفتن از تقلیل این پروسه به تقلید کورکورانه و انتقال سطحی و صرف تصاویر گذشته میپردازد.
در تدقیق هرچهبیشتر ایده برقراری ارتباط و ایجاد پل تفکری بین پارادایمهای اعصار گذشته و عصر حاضر در راستای ایجاد آیندهای واقعی و مانا، کوريا مینویسد:
برای هنرمند [معمار] ریشهها و پلها به یک اندازه اهمیت دارند. بدون ریشهها، هیچ پی و زیرساخت مناسبی برای ایجاد پل ارتباطی که قصد ساخت آن را دارید ممکن نیست. این زیرساختها نهتنها در فرهنگی که پل ارتباطی از آن منتج میشود، وجود دارند، بلکه باید در آنجایی که اکنون در آن ایستادهاید، یعنی زمان و عصر حاضر نیز جستوجو شوند. حال سؤال این است که، درصورتیکه هدف غائی دیسیپلین، تبدیل و بهروزرسانی ساختارهای عمیق گذشته در مقابل انتقال سطحی تصاویر صرف گذشته است. برای احراز این هدف، دیسیپلین معماری به چه نوعی از پیشنیازها احتیاج خواهد داشت؟ شاید بتوان گفت، روش و منش برخورد دیسیپلین معماری در آینده نزدیک با مقوله تاریخ و تاریخمداری، در پاسخ به این سؤال و تدوین چارچوب عملکردی ایجاد ارتباط مابین تصورات معمارانه ما در عصر حاضر و ساختارهای عمیق سنتی و اعصار گذشته، جایگاه ویژهای خواهد داشت. در تدوین آیندهای بهتر برای تاریخ معماری، باید به موضوع جهتگیری هرچه بهتر معماری معاصر چه در حوزه حرفه و چه در تئوریپردازی، به پیشینه تاریخی خود پرداخت. در تاریخ مدون معماری، همواره شاهد بروز و بهاوجرسیدن معماران حرفهای و
تئوریپردازی هستیم که حاصل فعالیتهای اینتلکچوال و ایدهپردازیهای حرفهای خود را در ارتباط مستقیم و یا در واکنش به موضوع و جهتگیری خاص در پیشینه دیسیپلین معرفی میکنند؛ برای مثال، پست استراکچرالیستها و پستمدرنیستها، همواره عملکرد خود را واکنشی به تفکرات مدرنیستی پیش از خود یا همعصر خود و در تفاهم یا تقابل با مدرنیسم معرفی کردهاند. در نگاه اول به نظر میرسد در عصر حاضر، این ارزیابی شخصی معمارانه درباره پیشینه تاریخی دیسیپلین و معرفی مراجع تأثیرگذار از دورههای گذشته یا معماران پیشکسوت، دیگر جزئی از پارادایمهای رفتار حرفهای معماری ایرانی نیست؛ به این معنی که امروزه دفاتر معاصر معماری هر روز کمتر از دیروز دغدغه ایجاد اعتبار برای عملکرد حرفهای خود و پروژههای خود از طریق معرفی شفاف و نقل قول منابعی را که به آن استناد میکنند دارند. اگر در تألیف مقالات علمی استفاده از نظام استانداردی برای نقل قول از کارهای پیشین و مراجع معتبر از طریق پاورقیها و فهرست منابع و رجوع به پروژههای تحقیقاتی و پژوهشی همکاران دیگر وجود دارد، چگونه است که در دیسیپلین معماری، هرگز نظام معتبری برای استناد به یک مرجع یا نقل
قول از یک مرجع وجود ندارد. آیا میتوان استانداردی برای پاورقیهای معمارانه تعریف کرد که معمار با استفاده از آن مراجع فکری و پروژههایی را که از آنها در طراحی پروژه خود گرتهبرداری کرده است در پرزانته ایدههای پروژه بهصورت پاورقی معمارانه لحاظ کند؟
چنین نظامی به معمار اجازه میدهد که بهصورت خودآگاه به رابطه پروژه خود با سایر پروژههای همعصر و الگوهای اعصار گذشته بپردازد. در رابطه با آینده نزدیک تاریخ معماری و ارتباط آن با مقوله آموزش معماری شکی نیست که جایگاه تاریخ معماری در نظام آموزش معماری ایران جایگاهی پرسشبرانگیز و نامناسب است. دلیل نخست اینکه، نظام آموزش تاریخ معماری تمرکز نامتعادلی بر دوران پس از اسلام و ماقبل عصر مدرن دارد و به روند تاریخی و سیر تحول معماری جهان پیش از دوران مدرن، مدرن و پس از مدرن و حتی دوران گذشته معاصر به معنی 20-30 سال گذشته، نمیپردازد. ورای شرایط جهانی، آموزش تاریخ معماری همچنین باید دربرگیرنده دوره مدرن ابتدایی، مدرن میانه و مدرن متأخر در کشور ایران که دورهای حدودا صد ساله را دربر میگیرد، باشد که اینگونه نیست. دلیل دیگر ناکارآمدی آموزش تاریخ معماری این است که درحالحاضر رسالت تاریخ معماری، به ثبت دادههای مربوط به گذشته محدود میشود. سؤال این است که آیا میتوان رسالتهای دیگری نیز برای تاریخ معماری در چارچوب آموزش معماری و در ارتباط با سایر دیسیپلینهای پژوهشمحور در نظر گرفت؟ نگرانی، نبود یک نظام مدون ارتباطی
بین نحوه آموزش و پژوهش تاریخ معماری و آموزش طراحی در چارچوب استودیوهای طراحی است. سؤال این است که آیا میتوان به ساختار آموزشی استودیوی طراحی فکر کرد که موضوع آن شناخت ساختارهای عمیق گذشته و تدوین پارادایمهای طراحی پژوهشمحوری باشد که نظام تبدیل اصولی این ساختارها را برای استفاده در طراحیهای معاصر پیشنهاد کند؟ چنین نظام آموزشی، عملا معطوف به تئوری کاربردی یا Applied Theory خواهد بود. ساختارهای معاصر آموزش معماری تحت عناوینی مانند طراحی پژوهشمحور و پژوهش طراحیمحور، Design by Research and Research by Design که اینروزها موضوع داغ دانشکدههای مطرح معماری است با همین نظام فکری تدوین شدهاند. نکته دیگر درباره آینده تاریخ معماری، جهتگیری ما درباره مقوله جهانیسازی است. بیشک حرفه و دیسیپلین معماری به مقولهای جهانی و بههمتنیده تبدیل شده است که این بههمتنیدگی از مرزهای سیاسی و جغرافیایی فراتر میرود. در چنین شرایطی ما راهی نداریم جز بازخوانی تاریخ معماریمان به عنوان بخشی از یک نظام بههمپیوسته جهانی تاریخ معماری. مسئله جهانیدیدن روند تاریخ معماری و درعینحال توجه به شاخصههای بومی و شرایط فرهنگی
مختص به تاریخ معماری ایران، نیازمند شناختی عمیق از تاریخ معماری ایران در ارتباط با تاریخ معماری جهانی است. اگر که در شرایط کنونی، احساس میکنیم که تاریخ نسبتا معاصر مدون و مکتوب معماری بهطور مثال در 200 سال گذشته در تسخیر تمدن غرب است، این بعضا به دلیل کوتاهی ما در برقراری چنین رابطههایی مابین شرایط بومی ما و شرایط جهانی در بررسی فرایند تاریخی و سیر تحولات معماری ایران نسبت به فرایند تاریخی جهانی است. چگونه میتوانیم به بازخوانی درستی از سیر تحول معماری معاصر ایران و گذشته نه چندان دور برسیم؟ چنین سنتز جهانیای، نیازمند همکاریهای پژوهشی بینالمللی و بین دانشگاهی و چنددیسیپلینی است. درحالحاضر، تاریخ معماری بهعنوان یک زیردیسیپلین مستقل پژوهشمحور، در چارچوب دیسیپلین معماری در نظر گرفته میشود که حدود و صغوری کاملا مشخص و مرزهای دیسیپلینی معین دارد. مسئله اینجاست که تاریخ معماری در شرایط نبود یک نظام چند دیسیپلینی، به مقولهای انتزاعی تبدیل خواهد شد. سؤال این است که چگونه میتوان بررسی نقادانهای از سیر تحول تاریخی معماری داشت، اگر این تحولات در یک نظام مقایسهای در برابر تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و
فرهنگی نقد و بررسی و آنالیز شود. شناخت دقیق از معماری هر عصر جدای از بررسی تعریف فردیت و جامعیت در آن عصر میسر نیست. بدین معنی که هر تغییر در نظام شناختی فرد و جامعه تأثیر مستقیم بر نظام کالبدی و معماری خواهد داشت. سوال این است که چگونه میتوان برای یک تاریخ عملگرا هدفگذاری کرد؟ شناخت نظام علت و معلولی حاکم مابین اتفاقات اجتماعی و فرهنگی و تحولات معماری، شاخه دیگری از پژوهشهای تاریخمحور را ممکن میکند که به بررسی تاریخهای محتمل و غیر واقع میپردازد. بدین معنی که میتوان به بررسی این مسئله پرداخت که چه شرایطی میتوانست جایگزین شرایط حاضر معماری باشد، در صورتی که پیششرطهای خاصی که در گذشته اتفاق نیفتادهاند، اتفاق افتاده بودند. همچنین، نظام فکری تدوینشده در بررسی جایگزینهای زمان حال، این امکان را به ما میدهد که به بررسی جایگزینهای آینده و یا Alternative Futures نیز بپردازیم. بدین معنی که شناخت درست در نظام علّیت حاکم بر حدوث و بروز تحولات معماری، به ما این امکان را میدهد که شرایط خاصی را در آینده نزدیک بهعنوان هدف مفروض تحولات معماری در نظر گرفته و با مهندسی معکوس، به تحلیل پیششرطها و
زمینههایی بپردازیم که در شرایط حال باید محقق شوند تا به تحول آتی مطلوب برسیم.
این نحوه برخورد با تاریخ معماری بهعنوان نظام شناختی که امکان مهندسی معکوس از ایدهآلهای آینده نزدیک به شرایط لازم برای تحقق آینده، در زمان حال را به ما میدهد، عملا همان چیزی است که مانفرد وتافوری در کتاب Contemporaneity & Alternative Futures از آن با نام تاریخ عملگرا یا Operative History یاد میکند.
در نظام تاریخ غیر عملگرا، تاریخ تنها به داستانسرایی اتفاقات گذشته پرداخته و حدود نقادی آن محدود به توضیح دلایل وقوع شرایط کنونی بر مبنای اتفاقات گذشته است. در نظام تاریخ عملگرا، هدف پژوهشهای تاریخی نه توضیح دلایل وقوع شرایط عصر حاضر، بلکه تسری شناخت تاریخ گذشته به پتانسیل پیشبینی آینده و یا حتی برنامهریزی برای تحقق یک آینده خاص است. شایان ذکر است که تاریخی که رسالت خود را بیش از تحلیل دلایل وقوع زمان حال، بر مبنای اتفاقات گذشته میبیند و به پیشبینی و مهندسی معکوس آینده و فراهمکردن پیششرطهای لازم این امر در زمان حال میپردازد، این امکان را خواهد داشت که آینده خود، تاریخ معماری را نیز پیشبینی یا حتی مهندسی معکوس کند.
* شریک مؤسس مهندسین مشاور تغییر روند طرح مدرس دانشگاه هاروارد (2014-2010) و پژوهشگر دانشگاه ام.آی.تی (2012-2008)
والتر بنجامین به نقاشیای از کِلی به نام Angelus Novous یا فرشته ما اشاره میکند. او مینویسد که در این نقاشی، فرشتهای به تصویر کشیده شده که به نظر میرسد در حال فاصلهگرفتن از چیزی است که به آن خیره شده. چشمان این فرشته فراخ شده و او با دهانی باز و بالهای گسترده به تصویر کشیده شده است. بنجامین، در ادامه مینویسد که فرشته تاریخ، حکما شکل و شمایل و اوضاعی اینچنینی دارد. چهره و بالطبع، نگاه او رو به گذشته است. آنچه که ما از گذشته بهصورت مجموعهای از اتفاقات درک میکنیم، او بهصورت یک فاجعه میبیند.
فرشته تاریخ بهواسطه نگاه و توجهش به گذشته، لاجرم به جهت حرکت رو به آینده خود پشت کرده است و درهمینحال، مجموعه خس و خاشاک و گردوغبار و تکههای شکسته ناشی از فاجعه گذشته، در مقابل او هر لحظه بیشتر تلنبار میشود و اوج میگیرد. بنجامین از چنین تصویر پرتضاد و چالشبرانگیزی، بهعنوان آنچه ما از مفهوم «ترقی» میشناسیم یاد میکند.
در بررسی این رابطه پرچالش، قصد دارم از مجموعهای از دیدههای بعضا پیشپاافتاده و روزمره برای پاسخگویی به پنج سؤال استفاده کنم: چهار سؤال اول به نحوه برخورد ایرانیان با گذشته نسبتا معاصر خویش، گذشته دور دیگران، خوانش عجیبی از گذشته دور خویش و آینده نزدیکی که به نحوی از گذشتهای نزدیک گرتهبرداری شده است میپردازد. سؤال پنجم این است که ایرانیان چگونه به بازخوانی ساختارهای عمیق گذشته میپردازند. در جواب سؤال اول و نحوه برخورد ایرانیان با گذشته نزدیک یا نسبتا معاصر خویش، جواب بنده چیزی نیست جز یک بیتوجهی همهجانبه. مخاطبان ایرانی، حتما سریال تلویزیونی «داییجان ناپلئون» را به یاد دارند. این سریال تلویزیونی که بازخوانی سینمایی رمان مدرنی به همین نام است، طنز تلخی است که ساختار اجتماعی و خانوادگی قشر نوظهور Neo-Borgios و نوکیسه بهظاهر مدرنشده ایران را، در بدو مدرنیزهشدن جامعه ایران، به سخره میگیرد. این مجموعه تلویزیونی در قلب بسیاری از ایرانیان، از نسل پدربزرگ بنده، تا خود بنده، جایگاه خاصی دارد و در خانه تاریخی اتحادیه فیلمبرداری شده است. خانه اتحادیه نیز، بهواسطه ماندگارشدن پرسپکتیوهای داخلی و خارجی آن
که پسزمینه بسیاری از صحنههای بهیادماندنی این سریال است، جایگاه خاصی در حافظه عمومی ما دارد. برداشت تصویری از خانه اتحادیه، این خانه را در شرایطی بسیار نابسامان ثبت کرده است. بدتر آنکه، کشمکش میان مقامات رسمی شهری و میراث فرهنگی از یک طرف و ورثه ملک از سوی دیگر، درباره آینده این ساختمان چندی پیش رسانهای شد. بخش قابلملاحظهای از ساختمان بهواسطه عملیات ساختمانی در املاک مجاور تخریب شد و حاشیههای خبری حاکی از این است که ارگانی رسمی، در این تخریب نقش داشته است. بعد از این، بخش دیگری از خانه اتحادیه بهواسطه آتشسوزی در کارگاهی که در یکی از اتاقهایش دایر شده بود، در آتش سوخت. البته، خوشبختانه در مهرماه امسال آن ساختمان توسط یکی از شرکتهای تابعه شهرداری بهمنظور بازسازی و احیا خریداری شده است، اما این نکته پروسه تخریب چندساله این بنا را از حافظه تاریخ کالبدی شهر تهران پاک نخواهد کرد. در باب سؤال دوم و رابطه ایرانیان با آنچه که میتوان آن را گذشته دور دیگران اطلاق کرد، اشاره میکنم به همهگیرشدن سبکی خاص در بازار (سرمایهگذاری خصوصی) ساختوساز مسکن، به نام «نمای رومی». این بازار که بهطور معمول قشر
میانه روبهبالا و مرفه جامعه را هدف قرار داده است، در ساخت بخش قابلتوجهی از ساختار کالبدی کلانشهرهای ایران، بهخصوص شهر تهران نقش دارد. این سبک، بازخوانی عجیبوغریبی از پارادایمهای معماری نئوکلاسیک است که بهوضوح ارتباط چندانی با خط فکری و تئوری و الگوهای نهادینه فضایی این سبک در ریشه اروپایی مرجع آن ندارد. بهوضوح، بازار خصوصی مسکن در ایران، دچار نوستالژیا برای نوعی بزرگاندیشی و بزرگنمایی و مانیومنتالیتی است، که در تصاویر منعکسکننده گذشته دنیای دیگری ورای ایران دیده میشود. در یک نمونه موردی، پیکرههای جانماییشده در نمای اصلی ساختمان مسکونی، شباهت بسیاری به پیکره پاپ ژان پل دوم دارد که عملا در پیشزمینه خود، بروز هنرمندانه از شکوه یک ارگان اجتماعی- مذهبی- سیاسی به نام کلیسای کاتولیک است. نمادهای بصری یک فراارگان مذهبی در نمای این ساختمان مسکونی برای بهرخکشیدن شکوه شخص یا اشخاص مالک این بنا استفاده شده است.
در باب سؤال سوم، در کنار نوستالژیای حاکم برای یک گذشته غربی، ما دستبهگریبان نوستالژیای پارادایم زمانی - فضایی- عقیدتی هستیم که مختص خاورمیانه و کشورهای اسلامی است. اشاره میکنم به بنای مسجدالنبی و کپی ساختهشده از آن در تهران. جالبترین نکته این بنای تقلیدی، بازسازی دقیق گنبد کبود مسجد اصلی در مقیاسی کاملا متفاوت است. در باب سؤال چهارم، در ابتدا باید به مفهوم واژه ترکیبی «آینده گرتهبرداریشده از گذشته نزدیک» the futures of a recent past بپردازم. بهعنوان یک کشور درحالتوسعه، آنچه از دنیای غرب مشاهده میکنیم و سعی در گرتهبرداری از آن و بازسازی آن در کشور خود داریم، پیش از این برای کشورهای توسعهیافته اتفاق افتاده. پس ما در روند رو به آینده خویش، سعی در بازسازی الگوهایی داریم که حتی در زمان حاضر به واسطه وقوع، به لحاظ تاریخی، بخشی از گذشته دنیای غرب محسوب میشوند، هرچند این گذشته، گذشتهای بسیار نزدیک است. این تاریخمداری دولبه را میتوان منسوب به مدرنیزاسیون پرسرعت ایران دانست که خود منتج از مجموعهای از پروسههای موازی است: اولین این پروسهها، روند روبهرشد جهانیسازی اقتصادی است. این پروسه یا مولد یا
منتج از روند همگونسازی یا هموژنیزاسیون اجتماعی و فرهنگی است. دلیل دوم تحرک فیزیکی شدید قشر مولد جامعه ایرانی یا همان Creative Class بهصورت سفر و مهاجرت به دنیای توسعهیافته است که بهواسطه آن این قشر مدام در حال گذار از مرزهای سیاسی و جغرافیایی بین دنیای توسعهیافته و کشور درحالتوسعه خویش هستند. ارتباطات فیزیکی به واسطه گسترش امور انفورماتیک و ارتباطات دیجیتالی نیز تشدید شده است. درحالحاضر، لایه موازی از اطلاعات دیجیتالشده کپی دومی از جهان خاکی ما بهصورت مجازی ایجاد کرده است که دیگر مرزهای سیاسی-جغرافیایی نمیشناسد و از طریق اینترنت پرسرعت در هر زمان و از هرجا قابلدسترسی است. مجموعه شرایط فوق نهایتا موجب یک بحران هویتی تمامعیار برای بسیاری از ملتهای درحالتوسعه ازجمله ایران شده است. در باب تأثیر این بحران هویتی در حوزه گفتمان و چانهزنی دیسیپلین معماری، چالش میان سنت و مدرنیته، موضوع معماری ملی ایران و هویت اسلامی و تردیدها در مورد خیریت و عدم خیریت ماهوی پروسه ترقی و ترقیخواهی در حوزه فرهنگ و ادب و علوم اجتماعی و امور سیاسی و اقتصادی مباحث خفتهای است که بدون پرداختن به آنها نقد و بررسی هیچ
پروژه قابلتأمل معماری در حلقههای درونی دیسیپلین میسر نخواهد بود. در مواجهه با آنچه تازه است و اعجابآور و غریب و بیگانه (EXOTIC)، مانند پروژه دفتر FOA، معمار میتواند یکی از دو روش زیر را انتخاب کند. در اولین نوع برخورد، الگوی غریب و تازه و بیگانه بدون توجه به ریشههای عمیق فرهنگی و اجتماعی آن، به پیشزمینه ایرانی انتقال مییابد و بهنوعی کپیبرداری میشود، مثال چنین برخوردی را در پروژهای واقع در اتوبان مدرس در تهران میبینید و در برخورد نوع دوم، معمار سعی در گرتهبرداری با توجه به ریشهها و بومیسازی الگو میکند. اگر سیاست اول سیاستی انتقالی یا Trasportive است، سیاست دوم را میتوان سیاستی تبدیلی یا Transformative خواند. درحالیکه انتقال الگوها، عملا کپیکردن بیریشه از الگوها بدون توجه به شرایط منطقهای است، تبدیل الگوها اجازه برقراری ارتباط فکری و نظری مدونی مابین ملاحظات زمانی و فضایی و شرایط متفاوت فرهنگهای مختلف را فراهم میکند. در تقابل با انتقال الگوها یا کپی کورکورانه از الگوها، تبدیل و بومیسازی الگوها نمایانگر شناختی نهادینه از زمینه است که معمار در آن به کار حرفهای و خلاقانه مشغول است.
درعینحال همین دو نوع برخورد در بازتولید الگوهای تاریخی نیز میسر است: به این معنی که الگوها میتواند از مکان دیگری و فرهنگ دیگری استخراج شود یا اینکه از زمان دیگری گرتهبرداری شود. این نکته، مرا به سؤالهای اولیهای که مطرح کردم و سؤال پنجم این فهرست برمیگرداند که همان، روند تبدیل و گرتهبرداری اندیشمندانه از الگوهای گذشته به واسطه شناخت عمیق این الگوهاست. تقابل تبدیل و بهروزرسانی الگوهای تاریخمند در مقابل کپی بیمنطق غیرواقع الگوهای گذشته از جنس تقابل تبدیل و بومیسازی الگوهای بیگانه در مقابل انتقال و کپی کورکورانه این الگوهاست. در حوزه بهروزرسانی و تبدیل الگوهای تاریخمدار معماری، شایان ذکر است که این پروسه، هیچ فصل مشترکی با مفهوم نوستالژیا ندارد. اگر که نوستالژیا را میتوان بهنوعی انکار شرایط دردناک عصر حاضر تلقی کرد، تبدیل الگوها که با شناخت کامل و عمیقی از ساختارهای تاریخ گذشته صورت میگیرد، ریشه در شناخت و قبول شرایط حال حاضر بهعنوان بخشی از تاریخمداری پیوسته و مداوم معماری بهعنوان یک دیسیپلین پژوهشمدار و تفکرمحور دارد. در بازخوانی خویش از ریشههای سنت و چند و چون برقراری ارتباط مابین اعصار
گذشته و عصر حاضر از طریق معماری، معمار موفق هندی چارلز کوریا، از نیاز مبرم دیسیپلین به تبدیل و بهروزرسانی ساختارهای عمیق گذشته و فاصلهگرفتن از تقلیل این پروسه به تقلید کورکورانه و انتقال سطحی و صرف تصاویر گذشته میپردازد.
در تدقیق هرچهبیشتر ایده برقراری ارتباط و ایجاد پل تفکری بین پارادایمهای اعصار گذشته و عصر حاضر در راستای ایجاد آیندهای واقعی و مانا، کوريا مینویسد:
برای هنرمند [معمار] ریشهها و پلها به یک اندازه اهمیت دارند. بدون ریشهها، هیچ پی و زیرساخت مناسبی برای ایجاد پل ارتباطی که قصد ساخت آن را دارید ممکن نیست. این زیرساختها نهتنها در فرهنگی که پل ارتباطی از آن منتج میشود، وجود دارند، بلکه باید در آنجایی که اکنون در آن ایستادهاید، یعنی زمان و عصر حاضر نیز جستوجو شوند. حال سؤال این است که، درصورتیکه هدف غائی دیسیپلین، تبدیل و بهروزرسانی ساختارهای عمیق گذشته در مقابل انتقال سطحی تصاویر صرف گذشته است. برای احراز این هدف، دیسیپلین معماری به چه نوعی از پیشنیازها احتیاج خواهد داشت؟ شاید بتوان گفت، روش و منش برخورد دیسیپلین معماری در آینده نزدیک با مقوله تاریخ و تاریخمداری، در پاسخ به این سؤال و تدوین چارچوب عملکردی ایجاد ارتباط مابین تصورات معمارانه ما در عصر حاضر و ساختارهای عمیق سنتی و اعصار گذشته، جایگاه ویژهای خواهد داشت. در تدوین آیندهای بهتر برای تاریخ معماری، باید به موضوع جهتگیری هرچه بهتر معماری معاصر چه در حوزه حرفه و چه در تئوریپردازی، به پیشینه تاریخی خود پرداخت. در تاریخ مدون معماری، همواره شاهد بروز و بهاوجرسیدن معماران حرفهای و
تئوریپردازی هستیم که حاصل فعالیتهای اینتلکچوال و ایدهپردازیهای حرفهای خود را در ارتباط مستقیم و یا در واکنش به موضوع و جهتگیری خاص در پیشینه دیسیپلین معرفی میکنند؛ برای مثال، پست استراکچرالیستها و پستمدرنیستها، همواره عملکرد خود را واکنشی به تفکرات مدرنیستی پیش از خود یا همعصر خود و در تفاهم یا تقابل با مدرنیسم معرفی کردهاند. در نگاه اول به نظر میرسد در عصر حاضر، این ارزیابی شخصی معمارانه درباره پیشینه تاریخی دیسیپلین و معرفی مراجع تأثیرگذار از دورههای گذشته یا معماران پیشکسوت، دیگر جزئی از پارادایمهای رفتار حرفهای معماری ایرانی نیست؛ به این معنی که امروزه دفاتر معاصر معماری هر روز کمتر از دیروز دغدغه ایجاد اعتبار برای عملکرد حرفهای خود و پروژههای خود از طریق معرفی شفاف و نقل قول منابعی را که به آن استناد میکنند دارند. اگر در تألیف مقالات علمی استفاده از نظام استانداردی برای نقل قول از کارهای پیشین و مراجع معتبر از طریق پاورقیها و فهرست منابع و رجوع به پروژههای تحقیقاتی و پژوهشی همکاران دیگر وجود دارد، چگونه است که در دیسیپلین معماری، هرگز نظام معتبری برای استناد به یک مرجع یا نقل
قول از یک مرجع وجود ندارد. آیا میتوان استانداردی برای پاورقیهای معمارانه تعریف کرد که معمار با استفاده از آن مراجع فکری و پروژههایی را که از آنها در طراحی پروژه خود گرتهبرداری کرده است در پرزانته ایدههای پروژه بهصورت پاورقی معمارانه لحاظ کند؟
چنین نظامی به معمار اجازه میدهد که بهصورت خودآگاه به رابطه پروژه خود با سایر پروژههای همعصر و الگوهای اعصار گذشته بپردازد. در رابطه با آینده نزدیک تاریخ معماری و ارتباط آن با مقوله آموزش معماری شکی نیست که جایگاه تاریخ معماری در نظام آموزش معماری ایران جایگاهی پرسشبرانگیز و نامناسب است. دلیل نخست اینکه، نظام آموزش تاریخ معماری تمرکز نامتعادلی بر دوران پس از اسلام و ماقبل عصر مدرن دارد و به روند تاریخی و سیر تحول معماری جهان پیش از دوران مدرن، مدرن و پس از مدرن و حتی دوران گذشته معاصر به معنی 20-30 سال گذشته، نمیپردازد. ورای شرایط جهانی، آموزش تاریخ معماری همچنین باید دربرگیرنده دوره مدرن ابتدایی، مدرن میانه و مدرن متأخر در کشور ایران که دورهای حدودا صد ساله را دربر میگیرد، باشد که اینگونه نیست. دلیل دیگر ناکارآمدی آموزش تاریخ معماری این است که درحالحاضر رسالت تاریخ معماری، به ثبت دادههای مربوط به گذشته محدود میشود. سؤال این است که آیا میتوان رسالتهای دیگری نیز برای تاریخ معماری در چارچوب آموزش معماری و در ارتباط با سایر دیسیپلینهای پژوهشمحور در نظر گرفت؟ نگرانی، نبود یک نظام مدون ارتباطی
بین نحوه آموزش و پژوهش تاریخ معماری و آموزش طراحی در چارچوب استودیوهای طراحی است. سؤال این است که آیا میتوان به ساختار آموزشی استودیوی طراحی فکر کرد که موضوع آن شناخت ساختارهای عمیق گذشته و تدوین پارادایمهای طراحی پژوهشمحوری باشد که نظام تبدیل اصولی این ساختارها را برای استفاده در طراحیهای معاصر پیشنهاد کند؟ چنین نظام آموزشی، عملا معطوف به تئوری کاربردی یا Applied Theory خواهد بود. ساختارهای معاصر آموزش معماری تحت عناوینی مانند طراحی پژوهشمحور و پژوهش طراحیمحور، Design by Research and Research by Design که اینروزها موضوع داغ دانشکدههای مطرح معماری است با همین نظام فکری تدوین شدهاند. نکته دیگر درباره آینده تاریخ معماری، جهتگیری ما درباره مقوله جهانیسازی است. بیشک حرفه و دیسیپلین معماری به مقولهای جهانی و بههمتنیده تبدیل شده است که این بههمتنیدگی از مرزهای سیاسی و جغرافیایی فراتر میرود. در چنین شرایطی ما راهی نداریم جز بازخوانی تاریخ معماریمان به عنوان بخشی از یک نظام بههمپیوسته جهانی تاریخ معماری. مسئله جهانیدیدن روند تاریخ معماری و درعینحال توجه به شاخصههای بومی و شرایط فرهنگی
مختص به تاریخ معماری ایران، نیازمند شناختی عمیق از تاریخ معماری ایران در ارتباط با تاریخ معماری جهانی است. اگر که در شرایط کنونی، احساس میکنیم که تاریخ نسبتا معاصر مدون و مکتوب معماری بهطور مثال در 200 سال گذشته در تسخیر تمدن غرب است، این بعضا به دلیل کوتاهی ما در برقراری چنین رابطههایی مابین شرایط بومی ما و شرایط جهانی در بررسی فرایند تاریخی و سیر تحولات معماری ایران نسبت به فرایند تاریخی جهانی است. چگونه میتوانیم به بازخوانی درستی از سیر تحول معماری معاصر ایران و گذشته نه چندان دور برسیم؟ چنین سنتز جهانیای، نیازمند همکاریهای پژوهشی بینالمللی و بین دانشگاهی و چنددیسیپلینی است. درحالحاضر، تاریخ معماری بهعنوان یک زیردیسیپلین مستقل پژوهشمحور، در چارچوب دیسیپلین معماری در نظر گرفته میشود که حدود و صغوری کاملا مشخص و مرزهای دیسیپلینی معین دارد. مسئله اینجاست که تاریخ معماری در شرایط نبود یک نظام چند دیسیپلینی، به مقولهای انتزاعی تبدیل خواهد شد. سؤال این است که چگونه میتوان بررسی نقادانهای از سیر تحول تاریخی معماری داشت، اگر این تحولات در یک نظام مقایسهای در برابر تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و
فرهنگی نقد و بررسی و آنالیز شود. شناخت دقیق از معماری هر عصر جدای از بررسی تعریف فردیت و جامعیت در آن عصر میسر نیست. بدین معنی که هر تغییر در نظام شناختی فرد و جامعه تأثیر مستقیم بر نظام کالبدی و معماری خواهد داشت. سوال این است که چگونه میتوان برای یک تاریخ عملگرا هدفگذاری کرد؟ شناخت نظام علت و معلولی حاکم مابین اتفاقات اجتماعی و فرهنگی و تحولات معماری، شاخه دیگری از پژوهشهای تاریخمحور را ممکن میکند که به بررسی تاریخهای محتمل و غیر واقع میپردازد. بدین معنی که میتوان به بررسی این مسئله پرداخت که چه شرایطی میتوانست جایگزین شرایط حاضر معماری باشد، در صورتی که پیششرطهای خاصی که در گذشته اتفاق نیفتادهاند، اتفاق افتاده بودند. همچنین، نظام فکری تدوینشده در بررسی جایگزینهای زمان حال، این امکان را به ما میدهد که به بررسی جایگزینهای آینده و یا Alternative Futures نیز بپردازیم. بدین معنی که شناخت درست در نظام علّیت حاکم بر حدوث و بروز تحولات معماری، به ما این امکان را میدهد که شرایط خاصی را در آینده نزدیک بهعنوان هدف مفروض تحولات معماری در نظر گرفته و با مهندسی معکوس، به تحلیل پیششرطها و
زمینههایی بپردازیم که در شرایط حال باید محقق شوند تا به تحول آتی مطلوب برسیم.
این نحوه برخورد با تاریخ معماری بهعنوان نظام شناختی که امکان مهندسی معکوس از ایدهآلهای آینده نزدیک به شرایط لازم برای تحقق آینده، در زمان حال را به ما میدهد، عملا همان چیزی است که مانفرد وتافوری در کتاب Contemporaneity & Alternative Futures از آن با نام تاریخ عملگرا یا Operative History یاد میکند.
در نظام تاریخ غیر عملگرا، تاریخ تنها به داستانسرایی اتفاقات گذشته پرداخته و حدود نقادی آن محدود به توضیح دلایل وقوع شرایط کنونی بر مبنای اتفاقات گذشته است. در نظام تاریخ عملگرا، هدف پژوهشهای تاریخی نه توضیح دلایل وقوع شرایط عصر حاضر، بلکه تسری شناخت تاریخ گذشته به پتانسیل پیشبینی آینده و یا حتی برنامهریزی برای تحقق یک آینده خاص است. شایان ذکر است که تاریخی که رسالت خود را بیش از تحلیل دلایل وقوع زمان حال، بر مبنای اتفاقات گذشته میبیند و به پیشبینی و مهندسی معکوس آینده و فراهمکردن پیششرطهای لازم این امر در زمان حال میپردازد، این امکان را خواهد داشت که آینده خود، تاریخ معماری را نیز پیشبینی یا حتی مهندسی معکوس کند.
* شریک مؤسس مهندسین مشاور تغییر روند طرح مدرس دانشگاه هاروارد (2014-2010) و پژوهشگر دانشگاه ام.آی.تی (2012-2008)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.