مدرس جامعهشناسی و نماینده پیشین مجلس
روشنگری؛ رسالت رسانه
عماد افروغ
پیش از آغاز این گفتار، اصل را بر این میگیرم که ما جامعیت گفتمان انقلاب اسلامی و خط قرمزی بهنام قانون اساسی در ذیل این گفتمان را پذیرفتهایم. پس با عطف به این گفتمان و قانون اساسی برآمده از آن، تمنای سعه صدر و وسعت از مسوولان در مواجهه با رسانه، امری طبیعی است. یک رسانه در این چارچوب واقعا باید با دست باز عمل کند تا به آگاهیبخشی به عنوان مهمترین رسالت خود با فراغ بال بپردازد.
پر واضح است که این آگاهیبخشی میتواند ابعاد مختلف داشته باشد. میتواند مقابله با یک پندار غلط، خرافهزدایی، افشای زوایای پیدا و پنهان شبکههای القایی و اغوایی قدرت باشد یا برملاکننده انواع و اقسام فسادهایی باشد که میتواند بعضا در قالب ارزشهای انقلابی نیز صورت بگیرد.
این آسیب در کشور ما که متاسفانه نهادهای متشکل موجهی در آن شکل نگرفته و برخی نهادهای ریشهدار و کهن نیز آنطور که باید و شاید ادای وظیفه نمیکنند، جدیتر است. در واقع باید از هرگونه آگاهی بخشی و تنویر افکار عمومی که به ارتقا بینش سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و افشا شدن زشتیها و پلشتیهایی -که با انحای مختلف صورت میگیرد - منجر میشود استقبال شود. فراموش نکنیم شبکه فساد 3000 میلیاردی را چه کسانی افشا کردند.
هم از این روست که طبیعی است برخی دوست نداشته باشند رسانه به وظایف خود عمل کند و آزادی رسانهای مصرح در قانون اساسی و گفتمان انقلاب اسلامی، عینیت یابد. برخی از آنهایی که مخالف فعالیت رسانههایی که خود را متعهد به عمل در این چارچوبها و حساسیتها و باورهای جامعه میدانند، هستند ممکن است مدعی شوند که بر اساس ارزشها، به این نقطه رسیدهاند. اما خوب که پردهها را کنار میزنیم، در بهترین حالت این مصالح و منافع شخصی، جناحی و گروهی آنهاست که خود را نشان میدهد. در غیر اینصورت چه کسی است که متوجه این معنا نشود که یکی از شعارهای محوری انقلاب اسلامی، آزادی بوده است و اساسا یکی از دلایل گرایش مردم برای حرکت به سمت انقلاب، فقدان آزادی بود و انقلاب اسلامی نیز بر این آزادیخواهی صحه گذاشت. اینچنین است که نگارنده به جد اعتقاد دارد، رسانهای که در چارچوب گفتمان انقلاب اسلامی فعالیت میکند باید دستش باز باشد در این میان، رسانهها و به ویژه روزنامهها نیز وظایف متقابلی بر عهده دارند:
1) روزنامهای که میخواهد آگاهیبخشی و روشنگری کند باید نسبت به حساسیت جامعه مخاطب خود یعنی جامعه ایرانی، جدی باشد و اگر درخصوص برخی از آنها نقد دارد باید با تکیه از لایهای از ارزشها و گرایشهای خوب و نیکو، به اصلاح لایهای دیگر برود. به بیان دیگر به اندازهای ارزشهای زیبا در نظام فرهنگی ما وجود دارد که با تکیه بر آنها بتوان به جنگ با ارزشهای زشت اما پذیرفته شده رفت.
2) وظیفه رسانه، آگاهیبخشی است و این یعنی کار روشنفکری. اینکه میگویند پرداختن به این امور، وظیفه نهادهای آکادمیک است، در شرایط فعلی به نوعی شوخی شبیه است. حوزه آکادمیک ما به همه چیز میپردازد مگر روشنفکری و متاسفانه به عرصه منجمد و یخ زدهای میماند که نسبتی با فضای عمومی ما ندارد. لایه دوم روشنفکری ما همین رسانهها هستند که در تعامل با لایه اول یعنی تولیدکنندگان اندیشه عمل میکنند. نکته جالب توجه این است که روشنفکران لایه اول نیز عمدتا در دانشگاه نیستند و در فضای عمومی فعالیت میکنند و رسانهها باید اشاعهدهنده این تولیدات باشند.
3) کار روشنفکر، آگاهیبخشی است پس باید برملاکننده فسادهای آشکار و غیرآشکار باشد و امروز رسانهها در مقایسه با سایر نهادهایی که مورد انتظار بودند تا در این زمینه ادای وظیفه کنند، به خوبی از پس آن برآمدهاند. مخالفت برخی با فعالیت رسانهها نیز درست به دلیل عدم وسعت نظر، نفهمیدن مواضع آگاهی روشنفکری و مسایل جناحی و شخصی است.
4) توقع همیشه از رسانه این است که به حساسیتهای مردم و ارزشهای گفتمان انقلاب اسلامی پایبند باشند و آزادی را در ذیل آن دنبال کنند. نمیخواهم رسانهای را متهم کنم اما ممکن است برخی از آنها، ادای روشنفکری دربیاورند اما در پس آن، منافع اقتصادی خود را دنبال کنند. به نظر من گناه کسی که به دلیل منافع شخصی خود جلوی رسانهای را میگیرد نسبت به رسانهای که ادای روشنفکری در میآورد، کمتر است. اصحاب رسانه در جایی نشستهاند که مطالبات واقعی و زبان سرخ مردم باید در آن بنشیند. این وظیفه سنگینی است. روشنفکری کار انبیا است. پس شناخت ما از عمده اصحاب حقیقی رسانه سبب میشود تا حقیقتگرایی، زبان بیزبانان بودن و بیتوجهی به منافع اقتصادی در پس کار رسانهای را سرلوحه خود قرار دهند.
پیش از آغاز این گفتار، اصل را بر این میگیرم که ما جامعیت گفتمان انقلاب اسلامی و خط قرمزی بهنام قانون اساسی در ذیل این گفتمان را پذیرفتهایم. پس با عطف به این گفتمان و قانون اساسی برآمده از آن، تمنای سعه صدر و وسعت از مسوولان در مواجهه با رسانه، امری طبیعی است. یک رسانه در این چارچوب واقعا باید با دست باز عمل کند تا به آگاهیبخشی به عنوان مهمترین رسالت خود با فراغ بال بپردازد.
پر واضح است که این آگاهیبخشی میتواند ابعاد مختلف داشته باشد. میتواند مقابله با یک پندار غلط، خرافهزدایی، افشای زوایای پیدا و پنهان شبکههای القایی و اغوایی قدرت باشد یا برملاکننده انواع و اقسام فسادهایی باشد که میتواند بعضا در قالب ارزشهای انقلابی نیز صورت بگیرد.
این آسیب در کشور ما که متاسفانه نهادهای متشکل موجهی در آن شکل نگرفته و برخی نهادهای ریشهدار و کهن نیز آنطور که باید و شاید ادای وظیفه نمیکنند، جدیتر است. در واقع باید از هرگونه آگاهی بخشی و تنویر افکار عمومی که به ارتقا بینش سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و افشا شدن زشتیها و پلشتیهایی -که با انحای مختلف صورت میگیرد - منجر میشود استقبال شود. فراموش نکنیم شبکه فساد 3000 میلیاردی را چه کسانی افشا کردند.
هم از این روست که طبیعی است برخی دوست نداشته باشند رسانه به وظایف خود عمل کند و آزادی رسانهای مصرح در قانون اساسی و گفتمان انقلاب اسلامی، عینیت یابد. برخی از آنهایی که مخالف فعالیت رسانههایی که خود را متعهد به عمل در این چارچوبها و حساسیتها و باورهای جامعه میدانند، هستند ممکن است مدعی شوند که بر اساس ارزشها، به این نقطه رسیدهاند. اما خوب که پردهها را کنار میزنیم، در بهترین حالت این مصالح و منافع شخصی، جناحی و گروهی آنهاست که خود را نشان میدهد. در غیر اینصورت چه کسی است که متوجه این معنا نشود که یکی از شعارهای محوری انقلاب اسلامی، آزادی بوده است و اساسا یکی از دلایل گرایش مردم برای حرکت به سمت انقلاب، فقدان آزادی بود و انقلاب اسلامی نیز بر این آزادیخواهی صحه گذاشت. اینچنین است که نگارنده به جد اعتقاد دارد، رسانهای که در چارچوب گفتمان انقلاب اسلامی فعالیت میکند باید دستش باز باشد در این میان، رسانهها و به ویژه روزنامهها نیز وظایف متقابلی بر عهده دارند:
1) روزنامهای که میخواهد آگاهیبخشی و روشنگری کند باید نسبت به حساسیت جامعه مخاطب خود یعنی جامعه ایرانی، جدی باشد و اگر درخصوص برخی از آنها نقد دارد باید با تکیه از لایهای از ارزشها و گرایشهای خوب و نیکو، به اصلاح لایهای دیگر برود. به بیان دیگر به اندازهای ارزشهای زیبا در نظام فرهنگی ما وجود دارد که با تکیه بر آنها بتوان به جنگ با ارزشهای زشت اما پذیرفته شده رفت.
2) وظیفه رسانه، آگاهیبخشی است و این یعنی کار روشنفکری. اینکه میگویند پرداختن به این امور، وظیفه نهادهای آکادمیک است، در شرایط فعلی به نوعی شوخی شبیه است. حوزه آکادمیک ما به همه چیز میپردازد مگر روشنفکری و متاسفانه به عرصه منجمد و یخ زدهای میماند که نسبتی با فضای عمومی ما ندارد. لایه دوم روشنفکری ما همین رسانهها هستند که در تعامل با لایه اول یعنی تولیدکنندگان اندیشه عمل میکنند. نکته جالب توجه این است که روشنفکران لایه اول نیز عمدتا در دانشگاه نیستند و در فضای عمومی فعالیت میکنند و رسانهها باید اشاعهدهنده این تولیدات باشند.
3) کار روشنفکر، آگاهیبخشی است پس باید برملاکننده فسادهای آشکار و غیرآشکار باشد و امروز رسانهها در مقایسه با سایر نهادهایی که مورد انتظار بودند تا در این زمینه ادای وظیفه کنند، به خوبی از پس آن برآمدهاند. مخالفت برخی با فعالیت رسانهها نیز درست به دلیل عدم وسعت نظر، نفهمیدن مواضع آگاهی روشنفکری و مسایل جناحی و شخصی است.
4) توقع همیشه از رسانه این است که به حساسیتهای مردم و ارزشهای گفتمان انقلاب اسلامی پایبند باشند و آزادی را در ذیل آن دنبال کنند. نمیخواهم رسانهای را متهم کنم اما ممکن است برخی از آنها، ادای روشنفکری دربیاورند اما در پس آن، منافع اقتصادی خود را دنبال کنند. به نظر من گناه کسی که به دلیل منافع شخصی خود جلوی رسانهای را میگیرد نسبت به رسانهای که ادای روشنفکری در میآورد، کمتر است. اصحاب رسانه در جایی نشستهاند که مطالبات واقعی و زبان سرخ مردم باید در آن بنشیند. این وظیفه سنگینی است. روشنفکری کار انبیا است. پس شناخت ما از عمده اصحاب حقیقی رسانه سبب میشود تا حقیقتگرایی، زبان بیزبانان بودن و بیتوجهی به منافع اقتصادی در پس کار رسانهای را سرلوحه خود قرار دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.