|

تحصیل‌کردگان تروریست

حمله تروریستی آمریکا که به وسیله «تشفین مالک» و همسرش اتفاق افتاد، پدیده‌ای قابل تأمل بود؛ به‌خصوص اینکه عاملان این حمله تروریستی دانش‌آموخته و تحصیل‌کرده بودند. یکی از آنها مهندس و دیگری پزشک بود. بااین‌حال، آن دو دست به اعمال تروریستی زدند و شگفت‌آورتر اینکه تفکرات بنیادگرایانه را دنبال می‌کردند. تشفین مالک در دانشگاه «بهاءالدین زکریای» پاکستان، داروسازی خوانده بود و به گفته یکی از استادانش «دانشجوی با استعداد» محسوب می‌شد.
سوابق آموزشی حدود 43 نفر از رهبران گروه‌های مصری نشان می‌دهد که 30 نفرشان دارای لیسانس در رشته‌های علوم طبیعی هستند؛ تقریبا 70 درصدشان در رشته‌های پزشکی، مهندسی و علوم طبیعی تحصیل کرده‌اند. تعداد زیادی از رهبران گروه‌های سلفی مصر از فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی و پزشکی بودند. به علاوه تعدادی از رهبران گروه‌های سلفی جهادی نیز دارای تخصص‌های علمی بودند. «ایمن الظواهری»، رهبر کنونی القاعده فارغ‌التحصیل رشته پزشکی دانشگاه قاهره است. «خالد المساعد»، یکی از بنیان‌گذاران گروه‌های مسلح در سینا نیز دندان پزشک بود. «ابومحمد الجولانی»، رهبر گروه «جبهه النصره» دانشجوی رشته پزشکی بود و تحصیلات خود را در سال 1994 رها کرد تا به القاعده ملحق شود. «ابوانس اللیبی» نیز که سال 1994 به القاعده ملحق شد، متخصص در رشته ارتباطات و فناوری اطلاعات بود. «سعید التسولی» مراکشی که روزگاری تحت رهبری الزرقاوی فعالیت می‌کرد، یکی از بزرگ‌ترین متخصصان در حوزه فناوری اطلاعات بود.
تاکنون در این‌باره مطالب زیادی نوشته شده اما تحلیل‌ها درباره اینکه چرا این افراد جذب گروه‌های تروریستی می‌شوند، بسیار حداقلی است.
1- کاملا طبیعی است که تشکل‌های سیاسی بخواهند از دانش و دانشمندان برای تحقق اهداف خود استفاده کنند، ازاین‌رو، نخبگان علمی همیشه در معرض جذب این تشکل‌ها خواهند بود. حضور این افراد یک سرمایه اجتماعی مهم تلقی می‌شود. همچنین این افراد می‌توانند نقش مهمی در ترویج ایدئولوژی گروه‌ها داشته باشند.
2- از سوی دیگر، مطالعات روان‌شناسی نشان می‌دهد که پیوستن افراد تحصیل‌کرده به گروه‌های افراطی ریشه در حس «نومیدی» و «سرخوردگی» دارد. بسیاری از این افراد کسانی هستند که در جوامع نتوانسته‌اند به دلیل پارتی‌بازی، رشوه‌خواری یا هر چیز دیگری جایگاه مناسبی به دست آورند و از همین رو سرخورده شده‌اند. این افراد سرانجام به لقمه حاضر و آماده‌ای برای گروه‌های تندرو تبدیل می‌شوند؛ گروه‌هایی که مهم‌ترین هدفشان انتقام‌گرفتن از کل جامعه یا نظام سیاسی حاکم بر آن است.
3-برخی از این تحصیل‌کردگان وضعیت معیشتی خوبی دارند اما حس ماجراجویی در آنان بسیار پررنگ است. به باور آنان این حس فقط با حضور در چنین گروه‌هایی ارضا می‌شود و آنان می‌توانند ابزارهای جدیدی مثل بمب بسازند یا از اسلحه استفاده کنند. رهبران گروه‌های افراطی به سادگی می‌توانند این افراد را شستشوی مغزی دهند و تفکرات و برداشت‌های خاص خود را از دین به آنها و در نهایت رفتارشان را تحت کنترل خود در آورند.
4- یک مسئله دیگر آنکه فارغ‌التحصیلان رشته‌های علمی و پزشکی و مهندسی به دلیل ماهیت رشته تخصصی‌شان غالبا از درک دقیق مسائل دین یا کتاب‌های احادیث نبوی عاجزند. آنها نمی‌توانند متون دینی را تفسیر کنند، همچنین، اطلاعات اندکی نسبت به وقایع تاریخی از جمله تاریخ اسلام دارند. کمتر پیش می‌آید آنان کتابی فلسفی خوانده باشند یا در نظریات فلسفی به اندازه کافی تعمق کرده باشند.
5- وقتی افراط‌گرایی دینی با افراط‌گرایی علمی تلفیق می‌شود، تفکرات و دیدگاه‌های متعصبانه به ظهور می‌رسد. دانشمندان غالبا به گفته «هربرت مارکوز»، فیلسوف آمریکایی آلمانی‌تبار، افرادی «یک‌بُعدی» هستند. آنها فقط به ظواهر اشیا نگاه می‌کنند و نگاه‌شان جزئی و نسبی است و به عبارتی دیگر نگاهی فراگیر و همه‌جانبه ندارند. فراموش نکنیم که نظام آموزشی در اکثر کشورهای عربی براساس تلقین استوار است؛ یعنی نظامی که از همان ابتدا عقل و خرد دانش‌آموز را نادیده می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد آنان در بستر بحث و گفت‌وگوی خلاق رشد کنند. به همین دلایل است که تحصیل‌کردگان به آسانی جذب گروه‌های تروریستی می‌شوند.

حمله تروریستی آمریکا که به وسیله «تشفین مالک» و همسرش اتفاق افتاد، پدیده‌ای قابل تأمل بود؛ به‌خصوص اینکه عاملان این حمله تروریستی دانش‌آموخته و تحصیل‌کرده بودند. یکی از آنها مهندس و دیگری پزشک بود. بااین‌حال، آن دو دست به اعمال تروریستی زدند و شگفت‌آورتر اینکه تفکرات بنیادگرایانه را دنبال می‌کردند. تشفین مالک در دانشگاه «بهاءالدین زکریای» پاکستان، داروسازی خوانده بود و به گفته یکی از استادانش «دانشجوی با استعداد» محسوب می‌شد.
سوابق آموزشی حدود 43 نفر از رهبران گروه‌های مصری نشان می‌دهد که 30 نفرشان دارای لیسانس در رشته‌های علوم طبیعی هستند؛ تقریبا 70 درصدشان در رشته‌های پزشکی، مهندسی و علوم طبیعی تحصیل کرده‌اند. تعداد زیادی از رهبران گروه‌های سلفی مصر از فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی و پزشکی بودند. به علاوه تعدادی از رهبران گروه‌های سلفی جهادی نیز دارای تخصص‌های علمی بودند. «ایمن الظواهری»، رهبر کنونی القاعده فارغ‌التحصیل رشته پزشکی دانشگاه قاهره است. «خالد المساعد»، یکی از بنیان‌گذاران گروه‌های مسلح در سینا نیز دندان پزشک بود. «ابومحمد الجولانی»، رهبر گروه «جبهه النصره» دانشجوی رشته پزشکی بود و تحصیلات خود را در سال 1994 رها کرد تا به القاعده ملحق شود. «ابوانس اللیبی» نیز که سال 1994 به القاعده ملحق شد، متخصص در رشته ارتباطات و فناوری اطلاعات بود. «سعید التسولی» مراکشی که روزگاری تحت رهبری الزرقاوی فعالیت می‌کرد، یکی از بزرگ‌ترین متخصصان در حوزه فناوری اطلاعات بود.
تاکنون در این‌باره مطالب زیادی نوشته شده اما تحلیل‌ها درباره اینکه چرا این افراد جذب گروه‌های تروریستی می‌شوند، بسیار حداقلی است.
1- کاملا طبیعی است که تشکل‌های سیاسی بخواهند از دانش و دانشمندان برای تحقق اهداف خود استفاده کنند، ازاین‌رو، نخبگان علمی همیشه در معرض جذب این تشکل‌ها خواهند بود. حضور این افراد یک سرمایه اجتماعی مهم تلقی می‌شود. همچنین این افراد می‌توانند نقش مهمی در ترویج ایدئولوژی گروه‌ها داشته باشند.
2- از سوی دیگر، مطالعات روان‌شناسی نشان می‌دهد که پیوستن افراد تحصیل‌کرده به گروه‌های افراطی ریشه در حس «نومیدی» و «سرخوردگی» دارد. بسیاری از این افراد کسانی هستند که در جوامع نتوانسته‌اند به دلیل پارتی‌بازی، رشوه‌خواری یا هر چیز دیگری جایگاه مناسبی به دست آورند و از همین رو سرخورده شده‌اند. این افراد سرانجام به لقمه حاضر و آماده‌ای برای گروه‌های تندرو تبدیل می‌شوند؛ گروه‌هایی که مهم‌ترین هدفشان انتقام‌گرفتن از کل جامعه یا نظام سیاسی حاکم بر آن است.
3-برخی از این تحصیل‌کردگان وضعیت معیشتی خوبی دارند اما حس ماجراجویی در آنان بسیار پررنگ است. به باور آنان این حس فقط با حضور در چنین گروه‌هایی ارضا می‌شود و آنان می‌توانند ابزارهای جدیدی مثل بمب بسازند یا از اسلحه استفاده کنند. رهبران گروه‌های افراطی به سادگی می‌توانند این افراد را شستشوی مغزی دهند و تفکرات و برداشت‌های خاص خود را از دین به آنها و در نهایت رفتارشان را تحت کنترل خود در آورند.
4- یک مسئله دیگر آنکه فارغ‌التحصیلان رشته‌های علمی و پزشکی و مهندسی به دلیل ماهیت رشته تخصصی‌شان غالبا از درک دقیق مسائل دین یا کتاب‌های احادیث نبوی عاجزند. آنها نمی‌توانند متون دینی را تفسیر کنند، همچنین، اطلاعات اندکی نسبت به وقایع تاریخی از جمله تاریخ اسلام دارند. کمتر پیش می‌آید آنان کتابی فلسفی خوانده باشند یا در نظریات فلسفی به اندازه کافی تعمق کرده باشند.
5- وقتی افراط‌گرایی دینی با افراط‌گرایی علمی تلفیق می‌شود، تفکرات و دیدگاه‌های متعصبانه به ظهور می‌رسد. دانشمندان غالبا به گفته «هربرت مارکوز»، فیلسوف آمریکایی آلمانی‌تبار، افرادی «یک‌بُعدی» هستند. آنها فقط به ظواهر اشیا نگاه می‌کنند و نگاه‌شان جزئی و نسبی است و به عبارتی دیگر نگاهی فراگیر و همه‌جانبه ندارند. فراموش نکنیم که نظام آموزشی در اکثر کشورهای عربی براساس تلقین استوار است؛ یعنی نظامی که از همان ابتدا عقل و خرد دانش‌آموز را نادیده می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد آنان در بستر بحث و گفت‌وگوی خلاق رشد کنند. به همین دلایل است که تحصیل‌کردگان به آسانی جذب گروه‌های تروریستی می‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.