|

پودموس، فراتر از پیوند افکار

رهبران پودموس همگی استادان علوم سیاسی هستند و این حقیقتی است که تاکنون درباره آن سخن بسیار گفته شده است. بااین‌حال، هیچ‌کس دقیق نمی‌داند این واقعیت واجد چه معانی ضمنی‌ای است. آیا آنان منادیان صورت‌بندی نوینی از سیاست حرفه‌ای‌شده هستند یا ساحرانی تازه‌کار که بسان دن‌کیشوت‌هایی امروزی نه در سودای منظومه‌هایی قطور از حکایت‌های سلحشورانه، بلکه درصددند اسپانیا را به صحنه‌ای وسیع برای انجام آزمایشات عملی خود بدل کنند؟ دراین‌میان، برخی مفسران مدعی‌اند این سنخ دسته‌بندی‌ها و واکاوی شخصیتی در چنین برهه‌ای از هیچ اهمیتی برخوردار نبوده و بهتر است به‌جای دقت در تفکرات رهبران پودموس، بیش از هرچیز به عمل آنان توجه نشان دهیم. بااین‌همه، چشم‌پوشی از ریشه‌های نظری شکل‌گیری پودموس در مقام یک کنجکاوی بی‌اهمیت، اشتباهی هولناک است. در ابتدا باید بدانیم که اکتشاف هویت پودموس، نه‌تنها موجد یک لذت نظری ناب است، بلکه می‌تواند سنگ‌بنای رصد سیر تحولات این گروه با نیم‌نگاهی به بنیان‌های آن باشد. افزون‌براین، ما در نظام سیاسی‌مان به‌ندرت شاهد چنین تناظر دقیقی بین نظریه و عمل بوده‌ایم، به‌گونه‌ای که فهم یکی بدون دیگری ناممکن شود. این در حقیقت همان وضعیتی است که سوگیری نظریه جز به سمت پراکسیس نیست.
با توجه به آنچه گفته شد، سؤال اینجاست که پودموس از چه سرچشمه‌هایی تغذیه کرده است؟ گذشته از این، چه ارتباطی بین مبانی فکری و کنش سیاسی این گروه برقرار است؟ اگر بخواهیم طرحی کلی از نظریه‌پردازان الهام‌بخش این گروه ترسیم کنیم، باید از مسیری سخن بگوییم که با آنتونیو گرامشی آغاز شده، با ارنستو لاکلائو و شانتال موفه که خود تحت‌تأثیر ژاک دریدا و حتی کارل اشمیت بودند، ادامه یافته، پیش از مغازله با اسلاوی ژیژک، در ژاک رانسیر درنگی کوتاه داشته و تمامی این نقاط را ذیل آن نظریه چارچوب‌سازی برپا نگه داشته است که در تمامی تفاسیر رایج روان‌شناختی تا جامعه‌شناختی از جنبش‌های اجتماعی، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. اگر بخواهیم تمامی این مسیر نظری را به یک قاعده ساده فرو بکاهیم، می‌توانیم دست‌به‌دامن این جمله معروف ویکتور هوگو شویم که می‌توان یک ارتش را متوقف کرد، اما بازداشتن ایده‌ای که زمان آن فرارسیده است، ممکن نیست. هوگو درست می‌گفت، اما فراموش کرد اضافه کند که ایده‌ها نه در خلأ به وجود می‌آیند و نه خودبه‌خود منتشر می‌شوند. یکی از مقدمات بنیادین پودموس نیز تبعا لزوم پیشبرد و ترویج ایده‌هایی مشخص و عرضه عمومی آنها در هر بزنگاه ممکنی است تا در اولین گام از پروژه فراگیر تحول اجتماعی، بینش و تلقی شهروندان معمولی را دستخوش تغییر قرار دهد. نیازی به گفتن نیست که بینش و ادراک عاملی تعیین‌کننده در حیات جمعی است و زبان، عنصر برسازنده واقعیت ادراکی. جامعه در هر برهه زمانی مشخصی به‌واسطه مجموعه‌ای از روابط قدرت برساخته می‌شود که حول سازماندهی به‌خصوصی از واقعیت که با گذر زمان، چنان پذیرفته شده و به تابعیت درآمده که گویی واقعیتی اجتناب‌ناپذیر و نه تصادفی بوده است، شکل گرفته‌اند. آنچه گفته شد، نظریه مرکزی ارنستو لاکلائو، متفکر برجسته آرژانتینی، است که بر این باور است نظم اجتماعی، یک گفتمان، به‌معنای مجموعه‌ای پیکربندی‌شده از کردارها و معانی است؛ گفتمانی که محتوای آن سیال و بی‌ثبات است، زیرا مفهوم آن وابسته به روابطی ذاتا پویا بین طبقات و گروه‌های متفاوت است. این برعهده سیاست است تا با نشان‌‌دادن این اصل که نظم موجود واجد هیچ امر ضروری و بایسته‌ای نیست، این نظم را به پرسش بکشد. در نتیجه باید بدانیم که لاکلائو یک پسامارکسیست است، چراکه امر سیاسی را پیشتاز امر اقتصادی در اولویت قرار می‌دهد. این همان گام بلندی است که آنتونیو گرامشی به‌هنگام پرورش مفهوم هژمونی، از آن برحذر ماند؛ و حالا لاکلائو و شانتال موفه با پرداخت دوباره آن، نشان داده‌اند آن قسم همبستگی درون‌گروهی که توانایی دگرگون‌کردن این نظم طبیعی دروغین را دارد، مطابقتی با تقسیم‌بندی‌های صلب طبقاتی ندارد. این واقعیتی است که به‌خوبی در تنوع آرایش جامعه‌شناختی رأی‌دهندگان بالقوه پودموس به چشم خورده و این مجال را فراهم می‌آورد تا باری دیگر بر نقش گروه‌های به‌اصطلاح فرودست، از زنان گرفته تا اجتماعات بومی تأکید کنیم؛ کنشگران نوین اجتماعی که با فراهم‌آوردن امکان تشکیل ائتلافاتی جدید، توازن منافع موجود را برهم می‌زنند. درست همین‌جاست که بازیگری جدید پا به میدان می‌گذارد؛ پلورالیسمی که بازشناسی نظری آن، به‌زعم موفه، متضمن انگاشتی «مجادله‌آمیز» یا ناهمساز از سیاست به‌مثابه مجرای هدایت آن قسم ستیز و کشاکشی است که به‌واسطه توافق و اجماع قابل حل‌وفصل نیست. بنابراین اگر یک جنبش درصدد شکل‌دهی به هویت‌هایی است که به دلیل سیالیت معنا، فی‌نفسه قابل‌تعریف نیستند، ساخت یک محور مخاصمه‌جویانه از ما علیه آنان ضروری می‌نماید. در متن چنین «دموکراسی مجادله‌ای» است که پوپولیسم، به گمان لاکلائو، در مقام یک منطق اجتماعی و نه یک ایدئولوژی مشخص فهمیده می‌شود. پوپولیسم یک منطق اساسا دموکراتیک است که برسازی مردم را وظیفه اصلی سیاست مدرن می‌داند. از این منظر، پوپولیسم به یکی از اشکال مبارزه هژمونیک بدل می‌شود که با سیاسی و عمومی کردن مطالبات پیش‌تر حاشیه‌ای، آنان را وارد بخشی از واژگان رایج تمامی انواع کنشگران سیاسی می‌کند. در نتیجه، درست از همان لحظه‌ای که رهبران پودموس واژه «کاست»، برچسبی گنگ و مبهم، را برای حمله‌ای بی‌وقفه به نخبگان سیاسی و اقتصادی رسمی آن کشور از هر حزب و دسته‌ای برگزیدند، به پیروزی اطمینان داشتند؛ چراکه از آن پس تنها باید با استعاره‌هایی ناآشنا و غریبه می‌جنگیدند که از رهگذر زبان، دست‌به‌کار خلق واقعیتی متمایز هستند. به این اعتبار، رابطه بین پودموس و جنبش‌های اعتراضی و اجتماعی پیشین نیز از آنجایی به‌شدت موضوعیت می‌یابد که تغییر حقیقی سیاسی تنها پس از آماده‌سازی زمینه‌های لازم توسط سیاست‌های تمردجویانه این قبیل جنبش‌ها ممکن می‌شود. دراین‌میان، جنبش ضدریاضتی M15 که در ماه می ‌2011 پا گرفت، همان برهه‌ای بود که وقوع فروپاشی در تفاسیر مستقر و رسمی، راه را برای ظهور امکان‌مندی‌های جدید هژمونیک باز کرد. پدیده پودموس البته از جنبه‌های دیگری، از جمله ابعاد احساسی قدرتمند خود نیز سزاوار توجه است؛ درست همان‌طور که مبانی نظری آن‌هم متضمن نقدی تمام‌عیار است. با تمام این اوصاف، در این مجال به‌دنبال آن بودیم تا تنها به ارائه آن‌دست از این مبانی فکری بپردازیم که بیش‌ از هر چیز، شامل راهنمایی دستوری برای تصاحب قدرت و همچنین برنامه‌ای به‌منظور معنابخشی و دلالت‌گری دوباره است؛ بنیانی که هسته اصلی آن، تقدس‌زدایی از رژیم پادشاهی موجود به‌مثابه آرایشی پیشایندی است که برای مدت‌ها به‌عنوان نظمی طبیعی تصور می‌شد. بنابراین، اگر پیش‌تر از یک دموکراسی مجادله‌ای بی‌بهره بودیم، یقینا امروز واجد آنیم. نزاعی بر سر معانی، منابع و قدرت در جریان است. دراین‌میان، آگاهی از افکار ژنرال‌ها به‌شدت حائزاهمیت است.
منبع: Letras Libres

رهبران پودموس همگی استادان علوم سیاسی هستند و این حقیقتی است که تاکنون درباره آن سخن بسیار گفته شده است. بااین‌حال، هیچ‌کس دقیق نمی‌داند این واقعیت واجد چه معانی ضمنی‌ای است. آیا آنان منادیان صورت‌بندی نوینی از سیاست حرفه‌ای‌شده هستند یا ساحرانی تازه‌کار که بسان دن‌کیشوت‌هایی امروزی نه در سودای منظومه‌هایی قطور از حکایت‌های سلحشورانه، بلکه درصددند اسپانیا را به صحنه‌ای وسیع برای انجام آزمایشات عملی خود بدل کنند؟ دراین‌میان، برخی مفسران مدعی‌اند این سنخ دسته‌بندی‌ها و واکاوی شخصیتی در چنین برهه‌ای از هیچ اهمیتی برخوردار نبوده و بهتر است به‌جای دقت در تفکرات رهبران پودموس، بیش از هرچیز به عمل آنان توجه نشان دهیم. بااین‌همه، چشم‌پوشی از ریشه‌های نظری شکل‌گیری پودموس در مقام یک کنجکاوی بی‌اهمیت، اشتباهی هولناک است. در ابتدا باید بدانیم که اکتشاف هویت پودموس، نه‌تنها موجد یک لذت نظری ناب است، بلکه می‌تواند سنگ‌بنای رصد سیر تحولات این گروه با نیم‌نگاهی به بنیان‌های آن باشد. افزون‌براین، ما در نظام سیاسی‌مان به‌ندرت شاهد چنین تناظر دقیقی بین نظریه و عمل بوده‌ایم، به‌گونه‌ای که فهم یکی بدون دیگری ناممکن شود. این در حقیقت همان وضعیتی است که سوگیری نظریه جز به سمت پراکسیس نیست.
با توجه به آنچه گفته شد، سؤال اینجاست که پودموس از چه سرچشمه‌هایی تغذیه کرده است؟ گذشته از این، چه ارتباطی بین مبانی فکری و کنش سیاسی این گروه برقرار است؟ اگر بخواهیم طرحی کلی از نظریه‌پردازان الهام‌بخش این گروه ترسیم کنیم، باید از مسیری سخن بگوییم که با آنتونیو گرامشی آغاز شده، با ارنستو لاکلائو و شانتال موفه که خود تحت‌تأثیر ژاک دریدا و حتی کارل اشمیت بودند، ادامه یافته، پیش از مغازله با اسلاوی ژیژک، در ژاک رانسیر درنگی کوتاه داشته و تمامی این نقاط را ذیل آن نظریه چارچوب‌سازی برپا نگه داشته است که در تمامی تفاسیر رایج روان‌شناختی تا جامعه‌شناختی از جنبش‌های اجتماعی، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. اگر بخواهیم تمامی این مسیر نظری را به یک قاعده ساده فرو بکاهیم، می‌توانیم دست‌به‌دامن این جمله معروف ویکتور هوگو شویم که می‌توان یک ارتش را متوقف کرد، اما بازداشتن ایده‌ای که زمان آن فرارسیده است، ممکن نیست. هوگو درست می‌گفت، اما فراموش کرد اضافه کند که ایده‌ها نه در خلأ به وجود می‌آیند و نه خودبه‌خود منتشر می‌شوند. یکی از مقدمات بنیادین پودموس نیز تبعا لزوم پیشبرد و ترویج ایده‌هایی مشخص و عرضه عمومی آنها در هر بزنگاه ممکنی است تا در اولین گام از پروژه فراگیر تحول اجتماعی، بینش و تلقی شهروندان معمولی را دستخوش تغییر قرار دهد. نیازی به گفتن نیست که بینش و ادراک عاملی تعیین‌کننده در حیات جمعی است و زبان، عنصر برسازنده واقعیت ادراکی. جامعه در هر برهه زمانی مشخصی به‌واسطه مجموعه‌ای از روابط قدرت برساخته می‌شود که حول سازماندهی به‌خصوصی از واقعیت که با گذر زمان، چنان پذیرفته شده و به تابعیت درآمده که گویی واقعیتی اجتناب‌ناپذیر و نه تصادفی بوده است، شکل گرفته‌اند. آنچه گفته شد، نظریه مرکزی ارنستو لاکلائو، متفکر برجسته آرژانتینی، است که بر این باور است نظم اجتماعی، یک گفتمان، به‌معنای مجموعه‌ای پیکربندی‌شده از کردارها و معانی است؛ گفتمانی که محتوای آن سیال و بی‌ثبات است، زیرا مفهوم آن وابسته به روابطی ذاتا پویا بین طبقات و گروه‌های متفاوت است. این برعهده سیاست است تا با نشان‌‌دادن این اصل که نظم موجود واجد هیچ امر ضروری و بایسته‌ای نیست، این نظم را به پرسش بکشد. در نتیجه باید بدانیم که لاکلائو یک پسامارکسیست است، چراکه امر سیاسی را پیشتاز امر اقتصادی در اولویت قرار می‌دهد. این همان گام بلندی است که آنتونیو گرامشی به‌هنگام پرورش مفهوم هژمونی، از آن برحذر ماند؛ و حالا لاکلائو و شانتال موفه با پرداخت دوباره آن، نشان داده‌اند آن قسم همبستگی درون‌گروهی که توانایی دگرگون‌کردن این نظم طبیعی دروغین را دارد، مطابقتی با تقسیم‌بندی‌های صلب طبقاتی ندارد. این واقعیتی است که به‌خوبی در تنوع آرایش جامعه‌شناختی رأی‌دهندگان بالقوه پودموس به چشم خورده و این مجال را فراهم می‌آورد تا باری دیگر بر نقش گروه‌های به‌اصطلاح فرودست، از زنان گرفته تا اجتماعات بومی تأکید کنیم؛ کنشگران نوین اجتماعی که با فراهم‌آوردن امکان تشکیل ائتلافاتی جدید، توازن منافع موجود را برهم می‌زنند. درست همین‌جاست که بازیگری جدید پا به میدان می‌گذارد؛ پلورالیسمی که بازشناسی نظری آن، به‌زعم موفه، متضمن انگاشتی «مجادله‌آمیز» یا ناهمساز از سیاست به‌مثابه مجرای هدایت آن قسم ستیز و کشاکشی است که به‌واسطه توافق و اجماع قابل حل‌وفصل نیست. بنابراین اگر یک جنبش درصدد شکل‌دهی به هویت‌هایی است که به دلیل سیالیت معنا، فی‌نفسه قابل‌تعریف نیستند، ساخت یک محور مخاصمه‌جویانه از ما علیه آنان ضروری می‌نماید. در متن چنین «دموکراسی مجادله‌ای» است که پوپولیسم، به گمان لاکلائو، در مقام یک منطق اجتماعی و نه یک ایدئولوژی مشخص فهمیده می‌شود. پوپولیسم یک منطق اساسا دموکراتیک است که برسازی مردم را وظیفه اصلی سیاست مدرن می‌داند. از این منظر، پوپولیسم به یکی از اشکال مبارزه هژمونیک بدل می‌شود که با سیاسی و عمومی کردن مطالبات پیش‌تر حاشیه‌ای، آنان را وارد بخشی از واژگان رایج تمامی انواع کنشگران سیاسی می‌کند. در نتیجه، درست از همان لحظه‌ای که رهبران پودموس واژه «کاست»، برچسبی گنگ و مبهم، را برای حمله‌ای بی‌وقفه به نخبگان سیاسی و اقتصادی رسمی آن کشور از هر حزب و دسته‌ای برگزیدند، به پیروزی اطمینان داشتند؛ چراکه از آن پس تنها باید با استعاره‌هایی ناآشنا و غریبه می‌جنگیدند که از رهگذر زبان، دست‌به‌کار خلق واقعیتی متمایز هستند. به این اعتبار، رابطه بین پودموس و جنبش‌های اعتراضی و اجتماعی پیشین نیز از آنجایی به‌شدت موضوعیت می‌یابد که تغییر حقیقی سیاسی تنها پس از آماده‌سازی زمینه‌های لازم توسط سیاست‌های تمردجویانه این قبیل جنبش‌ها ممکن می‌شود. دراین‌میان، جنبش ضدریاضتی M15 که در ماه می ‌2011 پا گرفت، همان برهه‌ای بود که وقوع فروپاشی در تفاسیر مستقر و رسمی، راه را برای ظهور امکان‌مندی‌های جدید هژمونیک باز کرد. پدیده پودموس البته از جنبه‌های دیگری، از جمله ابعاد احساسی قدرتمند خود نیز سزاوار توجه است؛ درست همان‌طور که مبانی نظری آن‌هم متضمن نقدی تمام‌عیار است. با تمام این اوصاف، در این مجال به‌دنبال آن بودیم تا تنها به ارائه آن‌دست از این مبانی فکری بپردازیم که بیش‌ از هر چیز، شامل راهنمایی دستوری برای تصاحب قدرت و همچنین برنامه‌ای به‌منظور معنابخشی و دلالت‌گری دوباره است؛ بنیانی که هسته اصلی آن، تقدس‌زدایی از رژیم پادشاهی موجود به‌مثابه آرایشی پیشایندی است که برای مدت‌ها به‌عنوان نظمی طبیعی تصور می‌شد. بنابراین، اگر پیش‌تر از یک دموکراسی مجادله‌ای بی‌بهره بودیم، یقینا امروز واجد آنیم. نزاعی بر سر معانی، منابع و قدرت در جریان است. دراین‌میان، آگاهی از افکار ژنرال‌ها به‌شدت حائزاهمیت است.
منبع: Letras Libres

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.