نگاهی به جایگاه پودموس در عرصه سیاست چپ رادیکال دموکرات اروپایی
بهدور از جماعت خشمگین
نوید نزهت
اغلب کاری دشوارتر از قضاوت نیست، آنهم درست هنگامی که چشمان خیره امید به تو نگریسته باشد. کافی است سرمای ریاضت را به تن خریده، راهی آفتاب جنوب اروپا شوید تا نور لرزان چراغهای آویخته بر سردر تماشاخانههای آن، شما را مسحور شعبدهبازی چپهای رادیکال دموکرات اروپایی کند. کمی سرمستی نیز کفایت میکند تا نهتنها خود را بخشی از نمایش و یکی از بازیگران روی صحنه احساس کنید، بلکه حتی در صورت تعطیلی یکبهیک تماشاخانهها، شال و کلاه کرده و از یونان تا اسپانیا، عازم نزدیکترین سوسوی چراغی شوید که صدها کیلومتر با آن فاصله دارید. دراینمیان، البته شاید تماشاخانههای پرتغال و بازیگران گمنام آن چندان میلی برنینگیزند، اما همین رخوت تلنبارشده سفر در کمربند جنوبی قاره سبز که دولت متلاشی و تسلیمشده سیریزا در یونان، جنبشِ به راست چرخیده پنجستاره ایتالیا و همچنین دستان کوتاهمانده از قدرت پودموس در اسپانیا را به دنبال داشته، هر آن تماشاچی را که روزگاری با وعده کار، تأمین اجتماعی و دموکراسی مشارکتی همراه شده بود به تردید میاندازد: آیا مقاومت در برابر سیاستهای ظالمانه ریاضتی و هژمونی نولیبرال اروپایی بیهوده است؟ این همان پرسش
تفرقهبرانگیزی است که شاید بتواند پاسخ خود را در واکنش دو صحنهگردان اصلی تماشاخانههای یونانی به عملکرد حزب چپگرای پودموس در انتخابات اخیر پارلمانی اسپانیا بیابد؛ یعنی همانجایی که کسب 20 درصد از کرسیهای مجلس سفلای اسپانیا به دست یاران پابلو ایگلسیاس اگرچه از سوی آلکسیس سیپراس، نخستوزیر کنونی یونان، به شکست سیاسی برنامههای ریاضتی تعبیر شده، اما از منظر یانیس واروفاکیس، وزیر دارایی مستعفی سیریزا، صرفا به مثابه گامی کوچک توصیف شده که قادر است در بلندمدت نفرت ریاضتمآبانه حوزه یورو از دموکراسی را فروپاشد.
هنوز دولت تازهکار سیریزا به بسته ریاضت اقتصادی اتحادیه اروپا تن نداده و پلتفرم چپ منشعبشده از آن نیز از ورود دوباره به پارلمان بازنمانده بود که واروفاکیس در یادداشتی در روزنامه گاردین از تنگنای پیشاروی رادیکالهای اروپایی سخن گفت: آیا باید به بحران سرمایهداری اروپایی چون فرصتی برای جایگزینی آن با نظامی بهتر و آرمانیتر نگریست یا از ترس چرخدندههای بیرحم بحران، دست به کار راهاندازی کارزاری برای تحکیم پایههای سرمایهداری اروپایی شد؟ وزیر وقت دارایی یونان که خود را مارکسیستی دمدمیمزاج و خودسر توصیف میکند، پاسخ این پرسش را روشن میداند: بحران اروپایی بیش از آنکه آبستن بدیلی بهتر برای سرمایهداری باشد، محمل سربازکردن آن نیروهای واپسگرایی است که ضمن بهبارآوردن فجایع انسانی عظیم، توانایی آن را دارند هرگونه امیدی برای رشد جنبشهای مترقی را عقیم کنند. در نتیجه جای تعجب نیست که واروفاکیس پس از آنکه صدق ادعای خود را تنها چند روز پس از همهپرسی تاریخی یونان و نه بزرگ مردم آن کشور به سیاستهای ریاضت و بردگی اقتصادی تحمیلی از سوی نهادهای مالی، به نظاره نشست، کمربند دولت را باز کرده و درصدد برآمد با
طرحریزی برنامهای جایگزین و فراگیر، تحقق پروژه چپ رادیکال دموکرات اروپایی را به کارگزاران واقعی آن محول کند؛ مردمانی که حتی اگر انبوه تنهای رنجور و تحت سلطه آنان، تمییز برچسبهای طبقاتی را برای رهبرانشان تقریبا ناممکن کرده، اما دستکم بر ضرورت راهبردی همبستگی و ائتلاف فراملی به منظور برپایی اروپایی دموکراتیک دلالت دارند. واقعیت آن است که عرصه سیاست اروپایی پس از جنگ هیچگاه به این میزان مجادلهآمیز و بیثبات نبوده است. دیگر همه میدانیم ستیز با سیاستهای ریاضتی و سلطه نهادهای مالی بر حقوق شهروندی، در هر دو طیف چپ و راست، منشأ ظهور و قدرتنمایی چه نیروهای رادیکالی بوده است؛ نیروهایی که جز مخالفت با عضویت در اتحادیه اروپا و لزوم فرمانبرداری از نهادهای مالی آن اتحادیه، وجه مشترک دیگری نیز دارند. آنان، البته هر یک در مسیری خلاف دیگری، میراث احزاب سنتی را نادیده انگاشته و تعریف جدیدی از کنشگری رادیکال را عملی کردهاند؛ مشخصهای که دستکم از منظر جناح چپ سنتی اروپایی و به دلیل اتکانکردن به نیروی طبقه کارگر، ارتقای طبقه متوسط اکنون رادیکال و پرولتاریزهشده به جایگاه پیشاهنگی جنبشهای اجتماعی و همچنین
سرمایهگذاری یکسویه بر روی دموکراسی انتخاباتی، مجال مناسبی فراهم میآورد تا اتهام خیانت را دامنگیر احزاب نوظهور کند. حالا شاید رهبران این احزاب، برخلاف ادعای چپهای افراطی، بورژواهایی نباشند که غرق در نوستالژی سیاستهای توسعهمحور و بستههای حمایت اجتماعی اتحادیه اروپا، تنها قصد آن دارند تا طبقه متوسط اروپایی را از امواج متلاطم ریاضت مدیترانهای نجات دهند، اما باید بدانیم این تنها یک روی سکه است. تجربه ناکام جنبش پنجستاره ایتالیا درگذار موفقیتآمیز و بدون تلفات به کرسیهای نمایندگی ملی و همچنین شکست مفتضحانه سیریزا در پیشبرد پروژه اروپایی خود، بیش از هر چیز نشان از آن داشت که هرگونه برنامه مقاومت ملی در برابر سیاستهای ریاضتی، اگر سودای وفاداری به چارچوبی سوسیالیستی دارد، ناگزیر از ترسیم چشماندازی فرامرزی است. خطر فرار سرمایه و ورشکستگی مالی در اثر کودتای اقتصادی قدرتهای مرکزی اروپایی، نهتنها پروژه چپ رادیکال دموکرات را به نقیض خود بدل میکند، بلکه با ایجاد شکاف در صفوف حزبی و مردمی آن، تمامی پتانسیل انباشتشده اجتماعی آن را نیز هدر خواهد داد؛ امری که چهبسا نیروی طبقه متوسط رادیکالشده را به کام
جریانهای راست افراطی تخلیه کند.
حال پرسش آن است که حزب پودموس اسپانیا، از پس انتخابات اخیر پارلمانی در آن کشور، چه نسبت بیرونی با دیگر همتایان جنوبی خود برقرار خواهد کرد؟ آیا اساسا میتوان تجربیات پیشین چپ رادیکال دموکرات را به سرنوشت محتوم ایگلسیاس و همسلکیهایش گره زد؟
پودموس از بطن جنبش ضدریاضتی M15 و میادین اشغالشدهای برخاست که عرصه کنش مستقیم و مشارکتی خشمگینان اسپانیایی بود؛ مردمانی اکنون بیطبقه که خانههای متروک، کتابخانههای ناتمام و دفاتر بلااستفاده بانکی را به محل تجمع همدردان و همفکران خود بدل میکردند. با این اوصاف، هنوز چیزی کم بود تا جلسات آزاد آموزشی، بحث و تبادل نظر و نمایش فیلم را در قالب یک جنبش پایدار اجتماعی طرحریزی کند؛ عنصری حاضر، اما ناپیدا که شاید نیازمند تلاشهای فعالان آکادمیسینی مانند ایگلسیاس بود تا از چارچوبهای نظری صرف بیرون کشیده شود. پودموس زاییده چنین تلاشهایی است و خبر خوش آن است که هنوز چندان از جایگاه پیشین خود دور نیفتاده است. دسترسی بلافصل به کرسیهای پارلمان اروپا، آغاز کارزارهای انتخاباتی و در نهایت، اختصاص عنوان سومین حزب بزرگ کشور در انتخابات محلی و پارلمانی نیز موجب نشده تجهیز اجتنابناپذیر آن به ساختار و آداب حزبی، پودموس را از محتوای مردمی خود خالی کند. ستاره اقبال پودموس که به سرنوشت جنبش پنجستاره ایتالیا دچار نشده، البته دستورالعملی مختصر برای خاموششدن دارد: قبضه قدرت سیاسی که میتواند چپ رادیکال دموکرات اسپانیا را در
حصار خودساخته ملی، حالا شاید نه بهسرعت همفکران یونانیاش، به جدیدترین قربانی ماشین ترور و ارعاب نهادهای مالی اروپایی بدل کند. این همان تهدیدی است که به نظر میرسد چپگرایان اسپانیایی باید به هر ترفندی تا پیش از حصول اطمینان از تشکیل یک شبکه ائتلاف راهبردی اروپایی، از آن دوری جویند؛ حتی اگر خطر سیاستزدایی و دگردیسی کنشهای ضدریاضتی به یک انتخاب صرف در سبک زندگی، آنطور که جودی دین در کنفرانس بینالمللی بازاندیشی مارکسیسم انظار داده، اکنون بیش از هر زمان دیگری بر پیکره چپ رادیکال دموکرات اروپایی سایه افکنده باشد. پودموس به منظور قبضه قدرت و عمل به وعدههای خود در شکست هژمونی نهادهای مالی اروپایی راه دشواری پیشِرو دارد و این بهترین مجال برای رهبران آن است تا شاید با اتکا به پشتوانه مردمی و فارغ از بندهای دستوپاگیر دولتی، به همراهی با برنامه ضدریاضتی جایگزین برآیند؛ طرفه آنکه پودموس اکنون از بخت خوش، جای خوبی ایستاده است.
اغلب کاری دشوارتر از قضاوت نیست، آنهم درست هنگامی که چشمان خیره امید به تو نگریسته باشد. کافی است سرمای ریاضت را به تن خریده، راهی آفتاب جنوب اروپا شوید تا نور لرزان چراغهای آویخته بر سردر تماشاخانههای آن، شما را مسحور شعبدهبازی چپهای رادیکال دموکرات اروپایی کند. کمی سرمستی نیز کفایت میکند تا نهتنها خود را بخشی از نمایش و یکی از بازیگران روی صحنه احساس کنید، بلکه حتی در صورت تعطیلی یکبهیک تماشاخانهها، شال و کلاه کرده و از یونان تا اسپانیا، عازم نزدیکترین سوسوی چراغی شوید که صدها کیلومتر با آن فاصله دارید. دراینمیان، البته شاید تماشاخانههای پرتغال و بازیگران گمنام آن چندان میلی برنینگیزند، اما همین رخوت تلنبارشده سفر در کمربند جنوبی قاره سبز که دولت متلاشی و تسلیمشده سیریزا در یونان، جنبشِ به راست چرخیده پنجستاره ایتالیا و همچنین دستان کوتاهمانده از قدرت پودموس در اسپانیا را به دنبال داشته، هر آن تماشاچی را که روزگاری با وعده کار، تأمین اجتماعی و دموکراسی مشارکتی همراه شده بود به تردید میاندازد: آیا مقاومت در برابر سیاستهای ظالمانه ریاضتی و هژمونی نولیبرال اروپایی بیهوده است؟ این همان پرسش
تفرقهبرانگیزی است که شاید بتواند پاسخ خود را در واکنش دو صحنهگردان اصلی تماشاخانههای یونانی به عملکرد حزب چپگرای پودموس در انتخابات اخیر پارلمانی اسپانیا بیابد؛ یعنی همانجایی که کسب 20 درصد از کرسیهای مجلس سفلای اسپانیا به دست یاران پابلو ایگلسیاس اگرچه از سوی آلکسیس سیپراس، نخستوزیر کنونی یونان، به شکست سیاسی برنامههای ریاضتی تعبیر شده، اما از منظر یانیس واروفاکیس، وزیر دارایی مستعفی سیریزا، صرفا به مثابه گامی کوچک توصیف شده که قادر است در بلندمدت نفرت ریاضتمآبانه حوزه یورو از دموکراسی را فروپاشد.
هنوز دولت تازهکار سیریزا به بسته ریاضت اقتصادی اتحادیه اروپا تن نداده و پلتفرم چپ منشعبشده از آن نیز از ورود دوباره به پارلمان بازنمانده بود که واروفاکیس در یادداشتی در روزنامه گاردین از تنگنای پیشاروی رادیکالهای اروپایی سخن گفت: آیا باید به بحران سرمایهداری اروپایی چون فرصتی برای جایگزینی آن با نظامی بهتر و آرمانیتر نگریست یا از ترس چرخدندههای بیرحم بحران، دست به کار راهاندازی کارزاری برای تحکیم پایههای سرمایهداری اروپایی شد؟ وزیر وقت دارایی یونان که خود را مارکسیستی دمدمیمزاج و خودسر توصیف میکند، پاسخ این پرسش را روشن میداند: بحران اروپایی بیش از آنکه آبستن بدیلی بهتر برای سرمایهداری باشد، محمل سربازکردن آن نیروهای واپسگرایی است که ضمن بهبارآوردن فجایع انسانی عظیم، توانایی آن را دارند هرگونه امیدی برای رشد جنبشهای مترقی را عقیم کنند. در نتیجه جای تعجب نیست که واروفاکیس پس از آنکه صدق ادعای خود را تنها چند روز پس از همهپرسی تاریخی یونان و نه بزرگ مردم آن کشور به سیاستهای ریاضت و بردگی اقتصادی تحمیلی از سوی نهادهای مالی، به نظاره نشست، کمربند دولت را باز کرده و درصدد برآمد با
طرحریزی برنامهای جایگزین و فراگیر، تحقق پروژه چپ رادیکال دموکرات اروپایی را به کارگزاران واقعی آن محول کند؛ مردمانی که حتی اگر انبوه تنهای رنجور و تحت سلطه آنان، تمییز برچسبهای طبقاتی را برای رهبرانشان تقریبا ناممکن کرده، اما دستکم بر ضرورت راهبردی همبستگی و ائتلاف فراملی به منظور برپایی اروپایی دموکراتیک دلالت دارند. واقعیت آن است که عرصه سیاست اروپایی پس از جنگ هیچگاه به این میزان مجادلهآمیز و بیثبات نبوده است. دیگر همه میدانیم ستیز با سیاستهای ریاضتی و سلطه نهادهای مالی بر حقوق شهروندی، در هر دو طیف چپ و راست، منشأ ظهور و قدرتنمایی چه نیروهای رادیکالی بوده است؛ نیروهایی که جز مخالفت با عضویت در اتحادیه اروپا و لزوم فرمانبرداری از نهادهای مالی آن اتحادیه، وجه مشترک دیگری نیز دارند. آنان، البته هر یک در مسیری خلاف دیگری، میراث احزاب سنتی را نادیده انگاشته و تعریف جدیدی از کنشگری رادیکال را عملی کردهاند؛ مشخصهای که دستکم از منظر جناح چپ سنتی اروپایی و به دلیل اتکانکردن به نیروی طبقه کارگر، ارتقای طبقه متوسط اکنون رادیکال و پرولتاریزهشده به جایگاه پیشاهنگی جنبشهای اجتماعی و همچنین
سرمایهگذاری یکسویه بر روی دموکراسی انتخاباتی، مجال مناسبی فراهم میآورد تا اتهام خیانت را دامنگیر احزاب نوظهور کند. حالا شاید رهبران این احزاب، برخلاف ادعای چپهای افراطی، بورژواهایی نباشند که غرق در نوستالژی سیاستهای توسعهمحور و بستههای حمایت اجتماعی اتحادیه اروپا، تنها قصد آن دارند تا طبقه متوسط اروپایی را از امواج متلاطم ریاضت مدیترانهای نجات دهند، اما باید بدانیم این تنها یک روی سکه است. تجربه ناکام جنبش پنجستاره ایتالیا درگذار موفقیتآمیز و بدون تلفات به کرسیهای نمایندگی ملی و همچنین شکست مفتضحانه سیریزا در پیشبرد پروژه اروپایی خود، بیش از هر چیز نشان از آن داشت که هرگونه برنامه مقاومت ملی در برابر سیاستهای ریاضتی، اگر سودای وفاداری به چارچوبی سوسیالیستی دارد، ناگزیر از ترسیم چشماندازی فرامرزی است. خطر فرار سرمایه و ورشکستگی مالی در اثر کودتای اقتصادی قدرتهای مرکزی اروپایی، نهتنها پروژه چپ رادیکال دموکرات را به نقیض خود بدل میکند، بلکه با ایجاد شکاف در صفوف حزبی و مردمی آن، تمامی پتانسیل انباشتشده اجتماعی آن را نیز هدر خواهد داد؛ امری که چهبسا نیروی طبقه متوسط رادیکالشده را به کام
جریانهای راست افراطی تخلیه کند.
حال پرسش آن است که حزب پودموس اسپانیا، از پس انتخابات اخیر پارلمانی در آن کشور، چه نسبت بیرونی با دیگر همتایان جنوبی خود برقرار خواهد کرد؟ آیا اساسا میتوان تجربیات پیشین چپ رادیکال دموکرات را به سرنوشت محتوم ایگلسیاس و همسلکیهایش گره زد؟
پودموس از بطن جنبش ضدریاضتی M15 و میادین اشغالشدهای برخاست که عرصه کنش مستقیم و مشارکتی خشمگینان اسپانیایی بود؛ مردمانی اکنون بیطبقه که خانههای متروک، کتابخانههای ناتمام و دفاتر بلااستفاده بانکی را به محل تجمع همدردان و همفکران خود بدل میکردند. با این اوصاف، هنوز چیزی کم بود تا جلسات آزاد آموزشی، بحث و تبادل نظر و نمایش فیلم را در قالب یک جنبش پایدار اجتماعی طرحریزی کند؛ عنصری حاضر، اما ناپیدا که شاید نیازمند تلاشهای فعالان آکادمیسینی مانند ایگلسیاس بود تا از چارچوبهای نظری صرف بیرون کشیده شود. پودموس زاییده چنین تلاشهایی است و خبر خوش آن است که هنوز چندان از جایگاه پیشین خود دور نیفتاده است. دسترسی بلافصل به کرسیهای پارلمان اروپا، آغاز کارزارهای انتخاباتی و در نهایت، اختصاص عنوان سومین حزب بزرگ کشور در انتخابات محلی و پارلمانی نیز موجب نشده تجهیز اجتنابناپذیر آن به ساختار و آداب حزبی، پودموس را از محتوای مردمی خود خالی کند. ستاره اقبال پودموس که به سرنوشت جنبش پنجستاره ایتالیا دچار نشده، البته دستورالعملی مختصر برای خاموششدن دارد: قبضه قدرت سیاسی که میتواند چپ رادیکال دموکرات اسپانیا را در
حصار خودساخته ملی، حالا شاید نه بهسرعت همفکران یونانیاش، به جدیدترین قربانی ماشین ترور و ارعاب نهادهای مالی اروپایی بدل کند. این همان تهدیدی است که به نظر میرسد چپگرایان اسپانیایی باید به هر ترفندی تا پیش از حصول اطمینان از تشکیل یک شبکه ائتلاف راهبردی اروپایی، از آن دوری جویند؛ حتی اگر خطر سیاستزدایی و دگردیسی کنشهای ضدریاضتی به یک انتخاب صرف در سبک زندگی، آنطور که جودی دین در کنفرانس بینالمللی بازاندیشی مارکسیسم انظار داده، اکنون بیش از هر زمان دیگری بر پیکره چپ رادیکال دموکرات اروپایی سایه افکنده باشد. پودموس به منظور قبضه قدرت و عمل به وعدههای خود در شکست هژمونی نهادهای مالی اروپایی راه دشواری پیشِرو دارد و این بهترین مجال برای رهبران آن است تا شاید با اتکا به پشتوانه مردمی و فارغ از بندهای دستوپاگیر دولتی، به همراهی با برنامه ضدریاضتی جایگزین برآیند؛ طرفه آنکه پودموس اکنون از بخت خوش، جای خوبی ایستاده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.