روزهای رادیو
مهرداد احمدیشیخانی
مدتی پیش با یکی از دوستان انیماتور، که تشابه اسمی نیز با هم داریم، گفتوگو میکردم که وقت خداحافظی گفت «ارادتمند» و من جواب دادم «جانی دالر» و ردوبدلشدن همین دو کلمه، گفتوگوی جدیدی با فضایی نوستالژیک برایمان باز کرد و خداحافظی یادمان رفت. ماجرای این «ارادتمند... جانی دالر» برمیگردد به دهه 40 و حضور یک جعبه با دگمههای بزرگ به نام رادیو. از آن رادیوهای لامپی که باید میگذاشتی اول لامپش گرم شود و بعد صدایش دربیاید. کلی باید موج عوض میکردی تا چیزی که میخواستی را پیدا کنی. تازه به همین سادگی هم نبود. باید قبلا روی پشتبام یک عَلمکِ آنتن هوا میکردی و سیمش را میکشیدی تا برسد به رادیو، واِلا صدا بیصدا. حالا فکرش را بکنید در شهرستان باشی و برای ارتباط با جهان، چنین وضعیتی داشته باشی، آنوقت این جعبه چقدر عزیز میشود و آن صداها که از آن میشنوی چقدر شیرین. «جانی دالر» هم از همین مجموعه صداهای شیرین بود. داستانی پلیسی که عصرهای جمعه از رادیو پخش میشد و جماعتی را دلبسته خودش کرده بود. شخصیت اصلیاش کارآگاهی بود که تبهکاران را با هوش و کیاستی که داشت به دام میانداخت؛ ولی راز کارش را در داستان نمیگفت و گوینده داستان با پرسشی آن را طرح میکرد که «جانی دالر از کجا فهمید؟» و مسابقهای بود و شنوندگان در آن شرکت میکردند تا هفته بعد، که خودِ «جانی دالر» بگوید از کجا فهمیده است. این شخصیت داستانی، تکیهکلامی هم داشت که برای معرفی خود میگفت: «ارادتمند... جانی دالر». با یادی از این برنامه رادیویی، گفتوگویمان گل انداخت و من بگو و او بگو، رفتیم به آن روزهای رادیو. اما بعدِ گفتوگو، ذهنم همچنان درگیر ماند. درگیر حجم اطلاعاتی که آن زمان چقدر دیر و کند و قطرهچکانی به ما میرسید. روزنامه اگر بود، فردای انتشارش روی دکههای شهرستان میآمد. کتابفروشی هم یکی، دوتا بیشتر نبود و کتابها اندک. هنوز تلویزیون عمومی نشده بود و همین یک رادیو را داشتیم که شنیدن صدایش کلی با مکافات همراه بود. جهانی بود که برای کسب اطلاعات باید به در و دیوار میزدی. همهچیز کُند و با تأخیر. با الان که مقایسه کنی، انگار قرنها دوری از آن زمان. امروز حجم اطلاعات تولیدشده آنقدر زیاد است که دیگر حتی فرصت انتخاب نداری. جهانی پر از تصویر و متن که هر لحظه بهروز میشود؛ حتی دیگر اصطلاح «بهروزشدن» اطلاعات بیمعناست؛ چراکه بهروزشدن یعنی امروز با دیروز و با فردا فرق کند. حالا دیگر اطلاعات امروز با خود امروز فرق میکند. دیگر اطلاعات بهروز نمیشود؛ بلکه به لحظه میشود. از خودم بارها پرسیدهام آیا انسانِ 40 سال آینده نوستالژی مشترک خواهد داشت و این نوستالژی چه شکلی خواهد بود؟ 40 سال پیش رادیو برای ما تصویری ذهنی خلق میکرد که تا امروز ادامه پیدا کرده است. همین ماجرای «جانی دالر» را تقریبا همه آنهایی را که 40 سال پیش شنیدهاند، به هم پیوند میدهد؛ یک خاطره مشترک است؛ تصویری است که با اینکه ندیدیمش ولی در ذهن داریم. همه ما که 40 سال پیش و «روزهای رادیو» داشتیم، با این صداها و بدون تصویر، تصاویر مشترک در ذهن داریم؛ اما خاطره و تصویر مشترک 40 سال بعد کدام است؟ الان که هر وسیلهای یک دوربین عکاسی در خود دارد و جهان از تصویر اشباع شده، کدام خاطره بصری مشترک تولید میشود؟ آن روزها با همه نداشتن و تأخیر، کتاب داشتیم و مجله و روزنامه، که امروز آرشیوش را داریم و میتوان به آن رجوع کرد. میتوان دیدشان و مرورشان کرد؛ اما در همین 15 - 20 سال ببینید چه اتفاقی افتاده است. کلی اطلاعات تولید شده که دیگر قابل دسترسی نیست. آن موقع که تازه کامپیوتر شخصی وارد خانهها شد، هرکدام یک قسمتی داشت به نام «فلاپی درایو» که یک لوح مربعشکل بزرگ در آن جا میگرفت و اطلاعات را رویش ذخیره میکردیم. بعد، آن رفت و «فلاپی درایو» کوچک و لوح کوچکتر جایش را گرفت. همزمان با این، برای ذخیره اطلاعات بیشتر و بهخصوص اطلاعات تصویری با حجم بالا وسیلهای به نام «درایو اُپتیکال» هم آمد و اطلاعات روی این سه نوع لوح ذخیره شد؛ اما امروز دیگر اطلاعات هیچکدام قابل دسترس نیست و جهانی از اطلاعاتِ ذخیرهشده را از دست دادهایم. خیلی بیشتر از اطلاعات 40 سال پیش که امروز در دسترساند؛ ولی اینها در دسترس نیستند و دیر نیست که اطلاعات امروز نیز از دسترس خارج شوند. یک نمونه میگویم و میگذرم. آن روزها با هزار سختی، عکسی میگرفتیم که هنوز داریمشان، ولی امروز گاهی در یک روز به اندازه همه آن سالها و بهسهولت عکس میگیریم و نداریمشان. انگار در جهانی با اینهمه تصویر هیچ تصویری برایمان نمیماند.
مدتی پیش با یکی از دوستان انیماتور، که تشابه اسمی نیز با هم داریم، گفتوگو میکردم که وقت خداحافظی گفت «ارادتمند» و من جواب دادم «جانی دالر» و ردوبدلشدن همین دو کلمه، گفتوگوی جدیدی با فضایی نوستالژیک برایمان باز کرد و خداحافظی یادمان رفت. ماجرای این «ارادتمند... جانی دالر» برمیگردد به دهه 40 و حضور یک جعبه با دگمههای بزرگ به نام رادیو. از آن رادیوهای لامپی که باید میگذاشتی اول لامپش گرم شود و بعد صدایش دربیاید. کلی باید موج عوض میکردی تا چیزی که میخواستی را پیدا کنی. تازه به همین سادگی هم نبود. باید قبلا روی پشتبام یک عَلمکِ آنتن هوا میکردی و سیمش را میکشیدی تا برسد به رادیو، واِلا صدا بیصدا. حالا فکرش را بکنید در شهرستان باشی و برای ارتباط با جهان، چنین وضعیتی داشته باشی، آنوقت این جعبه چقدر عزیز میشود و آن صداها که از آن میشنوی چقدر شیرین. «جانی دالر» هم از همین مجموعه صداهای شیرین بود. داستانی پلیسی که عصرهای جمعه از رادیو پخش میشد و جماعتی را دلبسته خودش کرده بود. شخصیت اصلیاش کارآگاهی بود که تبهکاران را با هوش و کیاستی که داشت به دام میانداخت؛ ولی راز کارش را در داستان نمیگفت و گوینده داستان با پرسشی آن را طرح میکرد که «جانی دالر از کجا فهمید؟» و مسابقهای بود و شنوندگان در آن شرکت میکردند تا هفته بعد، که خودِ «جانی دالر» بگوید از کجا فهمیده است. این شخصیت داستانی، تکیهکلامی هم داشت که برای معرفی خود میگفت: «ارادتمند... جانی دالر». با یادی از این برنامه رادیویی، گفتوگویمان گل انداخت و من بگو و او بگو، رفتیم به آن روزهای رادیو. اما بعدِ گفتوگو، ذهنم همچنان درگیر ماند. درگیر حجم اطلاعاتی که آن زمان چقدر دیر و کند و قطرهچکانی به ما میرسید. روزنامه اگر بود، فردای انتشارش روی دکههای شهرستان میآمد. کتابفروشی هم یکی، دوتا بیشتر نبود و کتابها اندک. هنوز تلویزیون عمومی نشده بود و همین یک رادیو را داشتیم که شنیدن صدایش کلی با مکافات همراه بود. جهانی بود که برای کسب اطلاعات باید به در و دیوار میزدی. همهچیز کُند و با تأخیر. با الان که مقایسه کنی، انگار قرنها دوری از آن زمان. امروز حجم اطلاعات تولیدشده آنقدر زیاد است که دیگر حتی فرصت انتخاب نداری. جهانی پر از تصویر و متن که هر لحظه بهروز میشود؛ حتی دیگر اصطلاح «بهروزشدن» اطلاعات بیمعناست؛ چراکه بهروزشدن یعنی امروز با دیروز و با فردا فرق کند. حالا دیگر اطلاعات امروز با خود امروز فرق میکند. دیگر اطلاعات بهروز نمیشود؛ بلکه به لحظه میشود. از خودم بارها پرسیدهام آیا انسانِ 40 سال آینده نوستالژی مشترک خواهد داشت و این نوستالژی چه شکلی خواهد بود؟ 40 سال پیش رادیو برای ما تصویری ذهنی خلق میکرد که تا امروز ادامه پیدا کرده است. همین ماجرای «جانی دالر» را تقریبا همه آنهایی را که 40 سال پیش شنیدهاند، به هم پیوند میدهد؛ یک خاطره مشترک است؛ تصویری است که با اینکه ندیدیمش ولی در ذهن داریم. همه ما که 40 سال پیش و «روزهای رادیو» داشتیم، با این صداها و بدون تصویر، تصاویر مشترک در ذهن داریم؛ اما خاطره و تصویر مشترک 40 سال بعد کدام است؟ الان که هر وسیلهای یک دوربین عکاسی در خود دارد و جهان از تصویر اشباع شده، کدام خاطره بصری مشترک تولید میشود؟ آن روزها با همه نداشتن و تأخیر، کتاب داشتیم و مجله و روزنامه، که امروز آرشیوش را داریم و میتوان به آن رجوع کرد. میتوان دیدشان و مرورشان کرد؛ اما در همین 15 - 20 سال ببینید چه اتفاقی افتاده است. کلی اطلاعات تولید شده که دیگر قابل دسترسی نیست. آن موقع که تازه کامپیوتر شخصی وارد خانهها شد، هرکدام یک قسمتی داشت به نام «فلاپی درایو» که یک لوح مربعشکل بزرگ در آن جا میگرفت و اطلاعات را رویش ذخیره میکردیم. بعد، آن رفت و «فلاپی درایو» کوچک و لوح کوچکتر جایش را گرفت. همزمان با این، برای ذخیره اطلاعات بیشتر و بهخصوص اطلاعات تصویری با حجم بالا وسیلهای به نام «درایو اُپتیکال» هم آمد و اطلاعات روی این سه نوع لوح ذخیره شد؛ اما امروز دیگر اطلاعات هیچکدام قابل دسترس نیست و جهانی از اطلاعاتِ ذخیرهشده را از دست دادهایم. خیلی بیشتر از اطلاعات 40 سال پیش که امروز در دسترساند؛ ولی اینها در دسترس نیستند و دیر نیست که اطلاعات امروز نیز از دسترس خارج شوند. یک نمونه میگویم و میگذرم. آن روزها با هزار سختی، عکسی میگرفتیم که هنوز داریمشان، ولی امروز گاهی در یک روز به اندازه همه آن سالها و بهسهولت عکس میگیریم و نداریمشان. انگار در جهانی با اینهمه تصویر هیچ تصویری برایمان نمیماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.