|

برداشت‌های کوتاه درباب هنر معاصر

بیا نزدیک‌تر بنشین

علیرضا امیرحاجبی

هرچه بیشتر پیش می‌رویم بیشتر با سیالیت مرزها و تعاریف مواجه می‌شویم. این سیال‌بودن و نامشخص‌بودن تعاریف یا بهتر بگویم تعریف‌ناپذیری پدیده‌های فرهنگی از فلسفه و ادبیات آغاز می‌شود و تا انواع و اقسام هنرها ادامه می‌یابد. دیگر به دقت نمی‌توان مشخص کرد که هنر چیست، هنرمند کیست. چگونه می‌توانیم با کثرت بیش از اندازه افرادی که خود را هنرمند می‌نامند مواجه شویم؟ معیار و میزان قضاوت‌هایمان چیست؟ هر اندیشمند و صاحب‌نظری که ادعای پاسخ‌دهی به سؤالات فوق و مشابه آنها را داشته باشد، خود را در گرداب تکثر پرتاب کرده است.
ناممکن‌بودن تعریف مرا به یاد یادداشتی از بکت در پی‌نوشت اجرائی به نام «چهارضلعی» می‌اندازد. بکت پس از توضیحاتی درباره مشکلات اجرای این پرفورمنس در نهایت می‌نویسد: «به‌عنوان يك تمرين غيرقابل‌اجرا از اين كار دست بكشيد».
بکت می‌گوید: «از این کار دست بکشید...» چه تأکید شجاعانه‌ای! آیا این انصراف را می‌توان در حوزه‌های دیگر از جمله نظریه‌پردازی هنر نیز به کار برد؟ این چه اصرار و پافشاری بیهوده‌ای ا‌ست که برای هر پدیده فرهنگی یا هنری تعریفی جامع دست‌وپا کنیم؟ من که نفهمیدم. چگونه می‌توان درباب امری که با حواس پنجگانه در ارتباط است تعریفی ارائه داد که بر مبنای منطق و تحلیل‌های متنی است؟ از آن مهم‌تر آیا ارتباطی بین دریافت معنایی با پدیده‌های هنری به‌طور طبیعی وجود دارد؟ از اینجاست که پیچیدگی‌ها ما را به سمت گمراهه و بی‌راهه می‌برد. چقدر درباب لبخند ژوکوند نوشته شد، تحلیل شد، دکان‌هایی باز شد و بسته شد. اما یک نفر در این بین نگفت: «چه لبخند زیبایی دارد این خانم جیوکوندو».
این مقدار بارگذاری معنایی بر یک پرتره زیبا شگفت‌آور است. ما دیگر با مونالیزا مواجه نیستیم بلکه با تارهای صدها و بلکه هزاران‌هزار عنکبوت سیاه مواجهیم که به دور این چهره تنیده شده است. ما فرهنگ را با معنای فرهنگ اسیر ساخته‌ایم و طبیعت را با معنای طبیعت. البته هستند متونی که به اصل مطلب و هستی یک پدیده پرداخته‌اند. اما فاصله متن و تحقیق و تحلیل با خود اثر بسیار زیاد است. پس با یک اثر هنری چگونه باید مواجه شویم؟ خود اثر ما را به مواجهه و دریافت حسی دعوت می‌کند.
با یک قطعه از شوبرت چه کنیم؟ ساده است به آن توجه کنیم. به آن گوش دهیم. پس از آن مرحله، لذت یا ملال از شوبرت را تجربه خواهیم کرد. به یاد کتابی می‌افتم که عنوانش این‌چنین بود: «چگونه از موسیقی لذت ببریم». یعنی ما باید بنشینیم و لذت‌بردن از موسیقی شوبرت را از این نویسنده یاد بگیریم. کنش گوش‌دادن که حتی حیوانات کوچک و بزرگ هم به‌خوبی با آن آشنا هستند را باید از حضرت آقا یاد بگیریم. عجب!
ما به‌هیچ‌وجه نمی‌دانیم و نخواهیم توانست به قصد و نیت لورنزو برنینی از خلق مجسمه‌هایش پی ببریم. تحلیل‌های فلسفی و زیباشناختی به معرفی آثار دیروز و امروز نمی‌پردازند بلکه تنها آرزوهای سرکوب‌شده و تحقق‌نیافته نویسندگان و منتقدان هنری را بازتاب می‌دهند و نمایندگی می‌کنند. مارسل پروست عزیز به‌درستی و این‌چنین اشاره می‌کند: «منتقدان ادبی همان شکست‌خوردگانی هستند که روزی آرزو داشتند نویسنده و شاعر شوند اما استعدادش را نداشتند». آیا نمی‌توان این نکته درخشان را به سمت حوزه هنر نیز معطوف کرد؟ نوشتن درباب هنر هیچ اشکالی ندارد. آن‌قدر بنویسید تا به بحران جوهر و کاغذ برسید. اما این نوشتن چیزی به ارزش‌های ذاتی یک اثر اضافه نمی‌کند و برعکس. یعنی نمی‌توان اثری بی‌ارزش را به ضرب‌وزور متن ارزشمند جلوه داد. زمان بی‌رحم است و دست به حذف بسیاری از آثار هنری می‌زند. باید به زمان اعتماد کرد تا آنچه ارزشمند است روزی خود را نمایان کند.
اما این نیز اهمیت چندانی ندارد زیرا به‌طورمثال الماس به‌عنوان عالی‌ترین شکل کربن از تبادلات بازار نیویورک خبری ندارد و ارزش خود را نمی‌شناسد چون با معنای انسان- ساختِ «ارزش» بیگانه است. اثر هنری نیز این‌چنین است. یک نقاشی در مرحله اول یک امر فردی است؛ چه برای هنرمند در حین تولید و چه برای مخاطب در حین مواجهه. نقاش در تنهایی و انزوایی خودخواسته به خلق اثر می‌پردازد و نیز مخاطب به‌تنهایی با نقاشی رودررو می‌شود. مثلثی جادویی شکل می‌گیرد. نقاش، نقاشی و مخاطب در بستری که ترکیبی است از زمان و مکان و در فضایی به نام دریافت ادراکی- حسی. تا آنجا که می‌شود نباید در این تعامل جذاب دخالت و عناصری تحلیلی- متنی را وارد بازی کرد. تنها کاری که از دست یک نویسنده برمی‌آید، معرفی است. معرفی در بستر تاریخی کلان و چندوجهی. (در آینده بیشتر در این باب سخن خواهیم گفت). این یادداشت‌های هفتگی را با مطلب فوق آغاز کردم زیرا بیشترین نگرانی من همین داستان طویل و عریض تفسیرهای هنری است. نمی‌توانم از تولیدشان جلوگیری کنم اما به سهم خود باید تا آنجاکه حضرت عزرائیل فرصت می‌دهد، آنچه دریافت کرده‌ام را با شما در میان بگذارم. در این مطالب هفتگی به معرفی هنر معاصر در وجه کلی آن می‌پردازیم. روش‌های بیانی، سبک‌ها و رویدادهای هنر معاصر ایران و جهان را بررسی می‌کنیم. کنجکاو می‌شویم، پیدا می‌کنیم، لذت می‌بریم و فراموش می‌کنیم. تا هفته آینده.

هرچه بیشتر پیش می‌رویم بیشتر با سیالیت مرزها و تعاریف مواجه می‌شویم. این سیال‌بودن و نامشخص‌بودن تعاریف یا بهتر بگویم تعریف‌ناپذیری پدیده‌های فرهنگی از فلسفه و ادبیات آغاز می‌شود و تا انواع و اقسام هنرها ادامه می‌یابد. دیگر به دقت نمی‌توان مشخص کرد که هنر چیست، هنرمند کیست. چگونه می‌توانیم با کثرت بیش از اندازه افرادی که خود را هنرمند می‌نامند مواجه شویم؟ معیار و میزان قضاوت‌هایمان چیست؟ هر اندیشمند و صاحب‌نظری که ادعای پاسخ‌دهی به سؤالات فوق و مشابه آنها را داشته باشد، خود را در گرداب تکثر پرتاب کرده است.
ناممکن‌بودن تعریف مرا به یاد یادداشتی از بکت در پی‌نوشت اجرائی به نام «چهارضلعی» می‌اندازد. بکت پس از توضیحاتی درباره مشکلات اجرای این پرفورمنس در نهایت می‌نویسد: «به‌عنوان يك تمرين غيرقابل‌اجرا از اين كار دست بكشيد».
بکت می‌گوید: «از این کار دست بکشید...» چه تأکید شجاعانه‌ای! آیا این انصراف را می‌توان در حوزه‌های دیگر از جمله نظریه‌پردازی هنر نیز به کار برد؟ این چه اصرار و پافشاری بیهوده‌ای ا‌ست که برای هر پدیده فرهنگی یا هنری تعریفی جامع دست‌وپا کنیم؟ من که نفهمیدم. چگونه می‌توان درباب امری که با حواس پنجگانه در ارتباط است تعریفی ارائه داد که بر مبنای منطق و تحلیل‌های متنی است؟ از آن مهم‌تر آیا ارتباطی بین دریافت معنایی با پدیده‌های هنری به‌طور طبیعی وجود دارد؟ از اینجاست که پیچیدگی‌ها ما را به سمت گمراهه و بی‌راهه می‌برد. چقدر درباب لبخند ژوکوند نوشته شد، تحلیل شد، دکان‌هایی باز شد و بسته شد. اما یک نفر در این بین نگفت: «چه لبخند زیبایی دارد این خانم جیوکوندو».
این مقدار بارگذاری معنایی بر یک پرتره زیبا شگفت‌آور است. ما دیگر با مونالیزا مواجه نیستیم بلکه با تارهای صدها و بلکه هزاران‌هزار عنکبوت سیاه مواجهیم که به دور این چهره تنیده شده است. ما فرهنگ را با معنای فرهنگ اسیر ساخته‌ایم و طبیعت را با معنای طبیعت. البته هستند متونی که به اصل مطلب و هستی یک پدیده پرداخته‌اند. اما فاصله متن و تحقیق و تحلیل با خود اثر بسیار زیاد است. پس با یک اثر هنری چگونه باید مواجه شویم؟ خود اثر ما را به مواجهه و دریافت حسی دعوت می‌کند.
با یک قطعه از شوبرت چه کنیم؟ ساده است به آن توجه کنیم. به آن گوش دهیم. پس از آن مرحله، لذت یا ملال از شوبرت را تجربه خواهیم کرد. به یاد کتابی می‌افتم که عنوانش این‌چنین بود: «چگونه از موسیقی لذت ببریم». یعنی ما باید بنشینیم و لذت‌بردن از موسیقی شوبرت را از این نویسنده یاد بگیریم. کنش گوش‌دادن که حتی حیوانات کوچک و بزرگ هم به‌خوبی با آن آشنا هستند را باید از حضرت آقا یاد بگیریم. عجب!
ما به‌هیچ‌وجه نمی‌دانیم و نخواهیم توانست به قصد و نیت لورنزو برنینی از خلق مجسمه‌هایش پی ببریم. تحلیل‌های فلسفی و زیباشناختی به معرفی آثار دیروز و امروز نمی‌پردازند بلکه تنها آرزوهای سرکوب‌شده و تحقق‌نیافته نویسندگان و منتقدان هنری را بازتاب می‌دهند و نمایندگی می‌کنند. مارسل پروست عزیز به‌درستی و این‌چنین اشاره می‌کند: «منتقدان ادبی همان شکست‌خوردگانی هستند که روزی آرزو داشتند نویسنده و شاعر شوند اما استعدادش را نداشتند». آیا نمی‌توان این نکته درخشان را به سمت حوزه هنر نیز معطوف کرد؟ نوشتن درباب هنر هیچ اشکالی ندارد. آن‌قدر بنویسید تا به بحران جوهر و کاغذ برسید. اما این نوشتن چیزی به ارزش‌های ذاتی یک اثر اضافه نمی‌کند و برعکس. یعنی نمی‌توان اثری بی‌ارزش را به ضرب‌وزور متن ارزشمند جلوه داد. زمان بی‌رحم است و دست به حذف بسیاری از آثار هنری می‌زند. باید به زمان اعتماد کرد تا آنچه ارزشمند است روزی خود را نمایان کند.
اما این نیز اهمیت چندانی ندارد زیرا به‌طورمثال الماس به‌عنوان عالی‌ترین شکل کربن از تبادلات بازار نیویورک خبری ندارد و ارزش خود را نمی‌شناسد چون با معنای انسان- ساختِ «ارزش» بیگانه است. اثر هنری نیز این‌چنین است. یک نقاشی در مرحله اول یک امر فردی است؛ چه برای هنرمند در حین تولید و چه برای مخاطب در حین مواجهه. نقاش در تنهایی و انزوایی خودخواسته به خلق اثر می‌پردازد و نیز مخاطب به‌تنهایی با نقاشی رودررو می‌شود. مثلثی جادویی شکل می‌گیرد. نقاش، نقاشی و مخاطب در بستری که ترکیبی است از زمان و مکان و در فضایی به نام دریافت ادراکی- حسی. تا آنجا که می‌شود نباید در این تعامل جذاب دخالت و عناصری تحلیلی- متنی را وارد بازی کرد. تنها کاری که از دست یک نویسنده برمی‌آید، معرفی است. معرفی در بستر تاریخی کلان و چندوجهی. (در آینده بیشتر در این باب سخن خواهیم گفت). این یادداشت‌های هفتگی را با مطلب فوق آغاز کردم زیرا بیشترین نگرانی من همین داستان طویل و عریض تفسیرهای هنری است. نمی‌توانم از تولیدشان جلوگیری کنم اما به سهم خود باید تا آنجاکه حضرت عزرائیل فرصت می‌دهد، آنچه دریافت کرده‌ام را با شما در میان بگذارم. در این مطالب هفتگی به معرفی هنر معاصر در وجه کلی آن می‌پردازیم. روش‌های بیانی، سبک‌ها و رویدادهای هنر معاصر ایران و جهان را بررسی می‌کنیم. کنجکاو می‌شویم، پیدا می‌کنیم، لذت می‌بریم و فراموش می‌کنیم. تا هفته آینده.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.