لشکرآباد اهواز؛ کمی جلوتر
علی اعطا.مشاور رسانهای معاون معماری و شهرسازی وزارت راه و شهرسازی
یادداشتی در صفحه معماری شنبه 28آذر به قلم اینجانب تحت عنوان «لشکرآباد اهواز؛ در دفاع از دموکراسی شهری با نگاه کالبدی» منتشر شده که در شبکههای اجتماعی طرح دیدگاهها و نظرات مختلفی را برانگیخته است. این موضوع را به فال نیک گرفتم و به نظرم رسید در این یادداشت، موضوعی را مورد بررسی و تحلیل قرار دهم که بهگمانم مبنا و پایه شکلگیری این پدیده موفق اما آسیبپذیر شهری است؛ به این منظور که ضمن این تحلیل و بررسی، آسیبهای احتمالی آن مورد توجه و تحلیل قرار گیرد و ضمن ایجاد مباحثه و گفتوگو در حوزه عمومی، مدیریت شهری با نگاهی جامعتر بتواند نسبت به هرگونه مداخله شهرسازانه و مدیریتی در این منطقه خاص شهر اهواز تصمیمگیری کند.
لشکرآباد اهواز، تا چندسال پیش بهعنوان منطقهای مسکونی و به میزان زیادی ناامن شناخته میشد، اما در سه، چهارسال اخیر، بهواسطه شکلگیری تدریجی رستورانهای سلفسرویس و ارائه اغذیه سنتی و بومی خوزستان و اهواز، درحالحاضر به منطقهای پررونق و پرطرفدار و توأم با جذبههای توریستی تبدیل شده است.
پروسه تحولات در منطقه لشکرآباد و خیابان انوشه را بار دیگر مرور کنیم؛ اول؛ یک منطقه مسکونی تا حد زیادی فقیرنشین و ناامن، ساختمانهای مسکونی نسبتا قدیمی و تعدادی رستوران پراکنده. دوم؛ کمی بعد، افزایش تعداد رستورانها و تغییر کاربری تدریجی تعداد بیشتری از ساختمانهای مسکونی به رستوران. سوم؛ افزایش هرچهبیشتر رستورانها، بهطوریکه بهواسطه این افزایش تعداد، بهتدریج جداره تجاری پیوستهای شامل رستورانهایی برای عرضه انواع و اقسام مواد خوراکی سنتی و محلی شکل میگیرد و مسکونیهای خیابان اصلی به اغذیهفروشی تبدیل میشوند. چهارم؛ کاربری تجاری از نوع اغذیهفروشی بهتدریج به خیابانهای اطراف و بهخصوص به خیابانهای فرعی نفوذ میکند. گام پنجم چه میتواند باشد؟ یا بهعبارتی، نتیجه منطقی این تغییرات تدریجی چیست؟ روشن است که نتیجه منطقی این حرکت تدریجی و تغییرات وسیع کاربری از مسکونی به تجاری، میتواند «تککاربریشدن» منطقه باشد. به این معنا که منطقهای که در دوران رونق خود، یعنی در ایام کنونی، عمدتا از دو کاربری تجاری و مسکونی تشکیل شده است، بهتدریج از کاربری مسکونی خالی شده و منحصرا کاربری تجاری پیدا کند.
تعلقخاطر اهالی به محیط و یک نگرانی
در یادداشت هفته پیش با عنوان «لشکرآباد اهواز؛ در دفاع از دموکراسی شهری با نگاه کالبدی» اشاره شد که تا چندسال پیش، منطقه لشکرآباد اهواز نزد بسیاری از مردم بهعنوان منطقهای با بافت اجتماعی شدیدا آسیبپذیر و در گیرودار آسیبهای اجتماعی شناخته میشد و این تدبیر اهالی این منطقه محروم اهواز بود که به پتانسیل امکان تبدیل تدریجی این فضاها به راستهای تجاری با عرضه انواع اغذیهجات سنتی و بومی شهر و توسعه تدریجی این فعالیتها پی بردند.
چهچیزی باعث شده ساکنان محل که درواقع همان کسبه این محل هم هستند، بتوانند محیط آسیبزده دیروز را به فضای پررونق امروز تبدیل و تا به امروز به همان صورت حفظ کنند؟ چهچیزی باعث میشود بافت اجتماعی امروز آن منطقه، در مواقع لزوم در جهت رفاه و امنیت تلاش کند و دستیابی به این مؤلفهها را مهم بداند؟ بیتردید، این نوع بافتار و رفتار اجتماعی، معلول «حس تعلق» است. کسبه این راسته، خود از اهالی ساکن این منطقهاند. درواقع در این منطقه وجوه اشتراک بسیاری میان سکونت و ارتزاق مردم ایجاد شده است. این حس تعلق به محل، در محلهای که عمدتا هموطنان عربمان در آن ساکن هستند، به کمک رگهای قدرتمند از سنتهای عمیق میهماننوازی اعراب اهواز، بافت اجتماعی معناداری ایجاد کرده که گاه گفته میشود مشکلات اجتماعی احتمالی نیز در درون خود این ساختار اجتماعی تازهتأسیس، حلوفصل میشود و درواقع زندگی جمعی در این منطقه، معناهای تازهای پیدا کرده است. من شخصا هربار که به یکی از اغذیهفروشیهای این منطقه رفتهام، بیشتر احساس کردهام میهمان خانه افراد هستم، تا اینکه رابطه مشتری- فروشنده در ذهنم شکل بگیرد؛ و شکلدهی به این فضا بیتردید معلول حس
تعلقی است که فروشندگان به منطقه دارند و بهگونهای، سکونت و فعالیت تجاری آنان با هم گره خورده است. به عبارت درستتر، این فعالیت تجاری، در راستای سنتهای عمیق میهماننوازی اعراب هموطن، شکل گرفته است و از آن سنتها تبعیت میکند.
حالا بیاییم فرض کنیم که با گسترش اغذیهفروشیها، بافت مسکونی بهکل تغییر کاربری دهد و تماما این بافت، کاربری تجاری را پذیرا شود؛ چه اتفاقی خواهد افتاد؟ کسانی که در حوزه شهرسازی و فضاهای شهری مطالعاتی دارند، بهخوبی میدانند که آسیب اصلی فضاهای شهری، تککاربریبودن آنهاست. سالهاست دانش شهرسازی به این سمتوسو پیش رفته است که باید در فضاهای شهری، به ترکیبی از کاربریهای مختلف اندیشید و از فضاهای تککاربری پرهیز کرد. این بحث البته دامنه گستردهای در تاریخ شهرسازی دارد که در حوصله این یادداشت کوتاه نیست. اما نکته اینجاست که میتوان با ادامه برنامهریزینشده روند تغییر کاربری در ساختمانهای مسکونی به کاربری تجاری، متصور شد که به احتمال قریببهیقین، «حس تعلق» که مبنای شکلگیری پدیده نوظهور خیابان انوشه بود، کمرنگوکمرنگتر شده و نقضغرض خواهد شد. بنابراین باید توجه کرد، با این پدیده نوظهور و پررونق، باید بهگونهای برخورد کرد که مبانی اولیه شکلگیری آن از بین نرود.
در یادداشت پیشین اشاراتی به الزامات و ملاحظات نحوه برخورد مدیریت شهری با این پدیده مطرح شد. با توجه به نکاتی که در همین یادداشت مطرح شد، تصور میکنم مجموعه مدیریت شهری لازم است سیاستهایی تشویقی را در جهت تقویت حس تعلق ساکنان و جلوگیری از تک کاربریشدن این منطقه صورت دهند که عدم توجه به این دو ویژگی- که تا حد زیادی بههم وابستهاند - پاشنه آشیل هر نوع مواجهه مدیریتی با این فضاست. پدیدههایی از این قبیل، برخوردی متفاوت و ظریف میطلبد، باید جنس مسائل را شناخت و خوب درک کرد. باید دانست اقدامات زمخت، متمرکز و ضربتی که سکه رایج مدیریتهای شهری ماست، در اینجا نخواهد توانست پاسخگو باشد و موجب نقضغرض خواهد شد.
یادداشتی در صفحه معماری شنبه 28آذر به قلم اینجانب تحت عنوان «لشکرآباد اهواز؛ در دفاع از دموکراسی شهری با نگاه کالبدی» منتشر شده که در شبکههای اجتماعی طرح دیدگاهها و نظرات مختلفی را برانگیخته است. این موضوع را به فال نیک گرفتم و به نظرم رسید در این یادداشت، موضوعی را مورد بررسی و تحلیل قرار دهم که بهگمانم مبنا و پایه شکلگیری این پدیده موفق اما آسیبپذیر شهری است؛ به این منظور که ضمن این تحلیل و بررسی، آسیبهای احتمالی آن مورد توجه و تحلیل قرار گیرد و ضمن ایجاد مباحثه و گفتوگو در حوزه عمومی، مدیریت شهری با نگاهی جامعتر بتواند نسبت به هرگونه مداخله شهرسازانه و مدیریتی در این منطقه خاص شهر اهواز تصمیمگیری کند.
لشکرآباد اهواز، تا چندسال پیش بهعنوان منطقهای مسکونی و به میزان زیادی ناامن شناخته میشد، اما در سه، چهارسال اخیر، بهواسطه شکلگیری تدریجی رستورانهای سلفسرویس و ارائه اغذیه سنتی و بومی خوزستان و اهواز، درحالحاضر به منطقهای پررونق و پرطرفدار و توأم با جذبههای توریستی تبدیل شده است.
پروسه تحولات در منطقه لشکرآباد و خیابان انوشه را بار دیگر مرور کنیم؛ اول؛ یک منطقه مسکونی تا حد زیادی فقیرنشین و ناامن، ساختمانهای مسکونی نسبتا قدیمی و تعدادی رستوران پراکنده. دوم؛ کمی بعد، افزایش تعداد رستورانها و تغییر کاربری تدریجی تعداد بیشتری از ساختمانهای مسکونی به رستوران. سوم؛ افزایش هرچهبیشتر رستورانها، بهطوریکه بهواسطه این افزایش تعداد، بهتدریج جداره تجاری پیوستهای شامل رستورانهایی برای عرضه انواع و اقسام مواد خوراکی سنتی و محلی شکل میگیرد و مسکونیهای خیابان اصلی به اغذیهفروشی تبدیل میشوند. چهارم؛ کاربری تجاری از نوع اغذیهفروشی بهتدریج به خیابانهای اطراف و بهخصوص به خیابانهای فرعی نفوذ میکند. گام پنجم چه میتواند باشد؟ یا بهعبارتی، نتیجه منطقی این تغییرات تدریجی چیست؟ روشن است که نتیجه منطقی این حرکت تدریجی و تغییرات وسیع کاربری از مسکونی به تجاری، میتواند «تککاربریشدن» منطقه باشد. به این معنا که منطقهای که در دوران رونق خود، یعنی در ایام کنونی، عمدتا از دو کاربری تجاری و مسکونی تشکیل شده است، بهتدریج از کاربری مسکونی خالی شده و منحصرا کاربری تجاری پیدا کند.
تعلقخاطر اهالی به محیط و یک نگرانی
در یادداشت هفته پیش با عنوان «لشکرآباد اهواز؛ در دفاع از دموکراسی شهری با نگاه کالبدی» اشاره شد که تا چندسال پیش، منطقه لشکرآباد اهواز نزد بسیاری از مردم بهعنوان منطقهای با بافت اجتماعی شدیدا آسیبپذیر و در گیرودار آسیبهای اجتماعی شناخته میشد و این تدبیر اهالی این منطقه محروم اهواز بود که به پتانسیل امکان تبدیل تدریجی این فضاها به راستهای تجاری با عرضه انواع اغذیهجات سنتی و بومی شهر و توسعه تدریجی این فعالیتها پی بردند.
چهچیزی باعث شده ساکنان محل که درواقع همان کسبه این محل هم هستند، بتوانند محیط آسیبزده دیروز را به فضای پررونق امروز تبدیل و تا به امروز به همان صورت حفظ کنند؟ چهچیزی باعث میشود بافت اجتماعی امروز آن منطقه، در مواقع لزوم در جهت رفاه و امنیت تلاش کند و دستیابی به این مؤلفهها را مهم بداند؟ بیتردید، این نوع بافتار و رفتار اجتماعی، معلول «حس تعلق» است. کسبه این راسته، خود از اهالی ساکن این منطقهاند. درواقع در این منطقه وجوه اشتراک بسیاری میان سکونت و ارتزاق مردم ایجاد شده است. این حس تعلق به محل، در محلهای که عمدتا هموطنان عربمان در آن ساکن هستند، به کمک رگهای قدرتمند از سنتهای عمیق میهماننوازی اعراب اهواز، بافت اجتماعی معناداری ایجاد کرده که گاه گفته میشود مشکلات اجتماعی احتمالی نیز در درون خود این ساختار اجتماعی تازهتأسیس، حلوفصل میشود و درواقع زندگی جمعی در این منطقه، معناهای تازهای پیدا کرده است. من شخصا هربار که به یکی از اغذیهفروشیهای این منطقه رفتهام، بیشتر احساس کردهام میهمان خانه افراد هستم، تا اینکه رابطه مشتری- فروشنده در ذهنم شکل بگیرد؛ و شکلدهی به این فضا بیتردید معلول حس
تعلقی است که فروشندگان به منطقه دارند و بهگونهای، سکونت و فعالیت تجاری آنان با هم گره خورده است. به عبارت درستتر، این فعالیت تجاری، در راستای سنتهای عمیق میهماننوازی اعراب هموطن، شکل گرفته است و از آن سنتها تبعیت میکند.
حالا بیاییم فرض کنیم که با گسترش اغذیهفروشیها، بافت مسکونی بهکل تغییر کاربری دهد و تماما این بافت، کاربری تجاری را پذیرا شود؛ چه اتفاقی خواهد افتاد؟ کسانی که در حوزه شهرسازی و فضاهای شهری مطالعاتی دارند، بهخوبی میدانند که آسیب اصلی فضاهای شهری، تککاربریبودن آنهاست. سالهاست دانش شهرسازی به این سمتوسو پیش رفته است که باید در فضاهای شهری، به ترکیبی از کاربریهای مختلف اندیشید و از فضاهای تککاربری پرهیز کرد. این بحث البته دامنه گستردهای در تاریخ شهرسازی دارد که در حوصله این یادداشت کوتاه نیست. اما نکته اینجاست که میتوان با ادامه برنامهریزینشده روند تغییر کاربری در ساختمانهای مسکونی به کاربری تجاری، متصور شد که به احتمال قریببهیقین، «حس تعلق» که مبنای شکلگیری پدیده نوظهور خیابان انوشه بود، کمرنگوکمرنگتر شده و نقضغرض خواهد شد. بنابراین باید توجه کرد، با این پدیده نوظهور و پررونق، باید بهگونهای برخورد کرد که مبانی اولیه شکلگیری آن از بین نرود.
در یادداشت پیشین اشاراتی به الزامات و ملاحظات نحوه برخورد مدیریت شهری با این پدیده مطرح شد. با توجه به نکاتی که در همین یادداشت مطرح شد، تصور میکنم مجموعه مدیریت شهری لازم است سیاستهایی تشویقی را در جهت تقویت حس تعلق ساکنان و جلوگیری از تک کاربریشدن این منطقه صورت دهند که عدم توجه به این دو ویژگی- که تا حد زیادی بههم وابستهاند - پاشنه آشیل هر نوع مواجهه مدیریتی با این فضاست. پدیدههایی از این قبیل، برخوردی متفاوت و ظریف میطلبد، باید جنس مسائل را شناخت و خوب درک کرد. باید دانست اقدامات زمخت، متمرکز و ضربتی که سکه رایج مدیریتهای شهری ماست، در اینجا نخواهد توانست پاسخگو باشد و موجب نقضغرض خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.