یادداشتهای یک مستندساز
مستند عرض میکنم
مرتضی شاملی: به عرضتان برسانم که در سنین مکتب که هجیکردن و خواندن یاد میگرفتم، یکی از سرگرمیها - و بهتر بگویم تمرینهایم - خواندن نوشتههای در و دیوار کوچه و خیابان بود، ازاینرو بیشتر از هر واژهای با «حقیقت» آشنا شدم؛ آنهم روی تابلوها و شیشههای معاملات املاک و اتومبیل.
بنابراین در امر مستند و مستندسازی من را با حقیقت کاری نیست. چراکه حقیقت در تداول روزانه ما، از آن واژههایی است که هزاربار به مذبحش میبرند و با قسم و آیه شمع آجینش میکنند.
ماده خام مستندساز واقعیت است، نه حقیقت. و چه بهتر که این واقعیتها را قبل از اینکه به بحرانی تبدیل شوند - همچنان که خیلی از آنها شدهاند - مستند کرد و زیرورویشان را در معرض دید جامعه قرار داد تا بهترین تصمیم برایشان گرفته شود.
اما آیا واقعا چنین است؟ واقعا زخمهای ناسور مانده اجتماعی ما - آنهم قبل از چرکینشدن - مستند شده و میشوند؟ آیا علل واقعی کمآبی، بیبندوباریهای اقتصادی، دستاندازی به منابع طبیعی و ازبینبردن خاک و جنگل، عوامل عدیده تهدیدکننده سلامتی شهروندان، مهاجرتهای داخلی و دهها واقعیت دیگر، مستندسازی شدهاند؟
آیا مستندسازان ما توانستهاند و این میدان را داشتهاند که علل و ریشههای این معضلات را برملا کنند و بر تصمیمگیریها و برنامهریزیهای کشور تأثیر بگذارند؟
جواب من منفی است؛ چراکه اگر چنین بود مسلما خیلی از این معضلات متوقف و برطرف شده بودند. اغلب مستندهای ما - که در این زمینهها ساخته میشوند- هشداردهنده و پیشبینیکننده وقایع نیستند.
در بهترین حالت، شارح و مفسر وقایعند. درست مثل نوشداروی پس از مرگ. نه اینکه مستندسازان ما نتوانند به مسائل بالقوه جامعهشان بپردازند؛ اتفاقا خوب هم میتوانند، اما نمیگذارند و به آنها میدان نمیدهند که چنین کنند. البته در حرف و در ظاهر به مستند بهای زیادی داده میشود و برایش جشن و جشنواره و دالامبودولومب راه میاندازند. اما واقعیت این است که فیلم مستند جایگاهی در نظام تصمیمگیری ما ندارد.
نه در دولت و نه در مجلس و نه در سایر جاها. اگر داشت حتما وضع غیر از این بود.
مرتضی شاملی: به عرضتان برسانم که در سنین مکتب که هجیکردن و خواندن یاد میگرفتم، یکی از سرگرمیها - و بهتر بگویم تمرینهایم - خواندن نوشتههای در و دیوار کوچه و خیابان بود، ازاینرو بیشتر از هر واژهای با «حقیقت» آشنا شدم؛ آنهم روی تابلوها و شیشههای معاملات املاک و اتومبیل.
بنابراین در امر مستند و مستندسازی من را با حقیقت کاری نیست. چراکه حقیقت در تداول روزانه ما، از آن واژههایی است که هزاربار به مذبحش میبرند و با قسم و آیه شمع آجینش میکنند.
ماده خام مستندساز واقعیت است، نه حقیقت. و چه بهتر که این واقعیتها را قبل از اینکه به بحرانی تبدیل شوند - همچنان که خیلی از آنها شدهاند - مستند کرد و زیرورویشان را در معرض دید جامعه قرار داد تا بهترین تصمیم برایشان گرفته شود.
اما آیا واقعا چنین است؟ واقعا زخمهای ناسور مانده اجتماعی ما - آنهم قبل از چرکینشدن - مستند شده و میشوند؟ آیا علل واقعی کمآبی، بیبندوباریهای اقتصادی، دستاندازی به منابع طبیعی و ازبینبردن خاک و جنگل، عوامل عدیده تهدیدکننده سلامتی شهروندان، مهاجرتهای داخلی و دهها واقعیت دیگر، مستندسازی شدهاند؟
آیا مستندسازان ما توانستهاند و این میدان را داشتهاند که علل و ریشههای این معضلات را برملا کنند و بر تصمیمگیریها و برنامهریزیهای کشور تأثیر بگذارند؟
جواب من منفی است؛ چراکه اگر چنین بود مسلما خیلی از این معضلات متوقف و برطرف شده بودند. اغلب مستندهای ما - که در این زمینهها ساخته میشوند- هشداردهنده و پیشبینیکننده وقایع نیستند.
در بهترین حالت، شارح و مفسر وقایعند. درست مثل نوشداروی پس از مرگ. نه اینکه مستندسازان ما نتوانند به مسائل بالقوه جامعهشان بپردازند؛ اتفاقا خوب هم میتوانند، اما نمیگذارند و به آنها میدان نمیدهند که چنین کنند. البته در حرف و در ظاهر به مستند بهای زیادی داده میشود و برایش جشن و جشنواره و دالامبودولومب راه میاندازند. اما واقعیت این است که فیلم مستند جایگاهی در نظام تصمیمگیری ما ندارد.
نه در دولت و نه در مجلس و نه در سایر جاها. اگر داشت حتما وضع غیر از این بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.