سیاست متعارض ترکیه در سوریه و عراق
علیرضا میریوسفی. رئیس گروه مطالعات خاورمیانه دفتر مطالعات سیاسی وزارت خارجه
سیاست ترکیه در منطقه پیچیده، متعارض و چندلایه است و مدل پیچیدهتری از تحلیلهای تکبعدی معمول برای درک این سیاست و تعارضات آن لازم است. برای درک بهتر راهبرد و سیاستهای منطقهای ترکیه و اتخاذ سیاستهای درست اعلامی و اعمالی در برابر این سیاستها، باید چهار موضوع را حول دو محور از هم تفکیک کرد. این دو محور عبارتاند از: اول تفکیک راهبرد از تاکتیک و دوم تفکیک نقش کارگزار از ساختار. شاید نقطهضعف بسیاری از تحلیلهای ارائهشده، تمرکز صرف بر یک یا دو عامل از عوامل چهارگانه فوق باشد که به آدرسهای غلطی مثل تأکید بر نوعثمانیگری، دامنزدن به اختلافات شیعه و سنی، حمله رسانهای غیرسازنده به شخصیتهای سیاسی و نظایر آن میانجامد.
اولین نکته در بعد عوامل ساختاری و راهبردی اعلامشده ترکیه، این است که تنها راهبرد اعلامشده و منقح ترکیه، راهبرد ایجابی «مشکلات صفر با همسایگان» بوده است. اهداف راهبردیای که در سایه این سیاست اعلام شده، مدنظر بوده است؛ مسائلی مانند کمک به تداوم رشد اقتصادی خیرهکننده ترکیه، تبدیل ترکیه به یک هاب یا مسیر بینالمللی انتقال انرژی، تأمین نیازهای انرژی و مطمئن ترکیه، کنترل اقلیتهای قومی در ترکیه و منطقه و نظایر آن بوده است. این راهبرد اعلامشده، کاملا با ویژگیها و منافع ملی ترکیه بهعنوان یک کشور خواستار تداوم نظم جاری مدرن سازگاری داشت. هرچند عدهای این استراتژی را بخشی از نوعثمانیگری تلقی میکنند، ولی تا قبل از تحولات اساسی در فوریه و آوریل 2011، چنین ادعاهایی کمتر علیه ترکیه مطرح میشدند.
نکته دوم اینکه بعد از 11فوریه ٢٠١١ و تغییر سریع و نسبتا آسان حکومت در مصر و بهویژه بعد از شعلهورشدن جنگ داخلی در همان سال و اشتباه مهلک رهبری ترکیه در حمایت از تغییر رژیم در سوریه، این استراتژی دچار چالش شد و به تعبیر دقیقتر، به کلی متلاشی شد و هیچ راهبرد مدونی جانشین آن نشده است. در این مدت، صرفا برخی سیاستهای مقطعی و عمدتا غیرعملی، سعی داشته اهداف راهبردی ترکیه را در منطقه دنبال کند که در عمل توفیق چندانی نداشته است.
سوم اینکه از سال 2011 به بعد، ترکیه فاقد استراتژی مدون، مشخص و بادوامی بوده و سیاستهایش روزبهروز متأثر از تاکتیکهای مقطعی بوده و این کشور سعی کرده است برخی اهداف سنتی راهبردیاش بهویژه مدیریت بحران اقلیتها و ملاحظات انرژی را از روشهای دیگری دنبال کند. هرچند عدهای سعی میکنند برای سیاست فعلی دولت ترکیه برای سرنگونی دولت قانونی سوریه به هر قیمتی، اهداف استراتژیک مثل دسترسی به منابع نفت و گاز یا خطوط انتقال انرژی بتراشند، این رویکرد بیش از آنکه یک راهبرد باشد، یک اولویت سیاست خارجی در چارچوب روانشناسی سیاسی رهبران این کشور بوده و لزوما با منافع ملی و راهبردی این کشور منطبق نیست.
چهارم اینکه صاحبنظران ادعا میکنند ترکیه منافع خود را در فضای جدید بعد از سال 2011 و بهویژه بعد از سقوط موصل در سال قبل، در پیادهسازی طرحی از تجزیه عراق و سوریه میبیند. بنا بر این طرح، تجزیه عراق به چهار منطقه به جای سه منطقه (شیعه، سنی، کرد و ترکمان) دنبال میشود و یک طرح غیرقابل اجرا از ایجاد منطقهای از ترکمانهای عراق و سوریه از کرکوک و موصل تا مناطقی در سوریه را دنبال میکند. هدف از چنین طرحی هم آن است که با وجود نمایش روابط بهظاهر مثبت با اقلیم کردستان، با ایجاد یک اقلیم یا منطقه ترکمان در حدفاصل اقلیم کردستان با کردهای سوریه و ترکیه، درنهایت جلو پیوستگی سرزمینی این مناطق را بگیرد و علاوه بر آن، قادر به کنترل خطوط لوله انرژی در این مناطق باشد. مطابق این تحلیل، حمله به هواپیمای روسی در همان منطقه ترکمان مدنظر ترکیه در سوریه یا اعزام نیرو به موصل در چارچوب همین طرح فضایی و غیرقابل اجرا انجام میشود.
پنجم اینکه نباید نقش کارگزاران و رهبران را در این وضعیت نادیده گرفت. برخی صاحبنظران مسائل ترکیه، اعتقاد دارند تصمیمات بزرگ سیاست خارجی در ترکیه در یک جمع بسیار محدود چندنفره و بهسرعت اتخاذ میشود و به همین علت امکان اشتباه و شتابزدگی در آن بسیار زیاد است. هرچند این موضوع یکی از دلایل اشتباهات فعلی در سیاست منطقهای ترکیه است، ولی همین عامل میتوانست و میتواند فرصتی برای دیپلماسی فشرده کشورمان با رهبران و مقامات سیاسی ترکیه باشد. ایران و ترکیه هر دو قدرتهای منطقهای مدرنی هستند که منافع ملی هر دو در چارچوب ایجاد ثبات در منطقه تأمین میشود و هیچ منافع یا جاهطلبی ارضی و منطقهای ندارند و مطالب جعلیای مانند احیای امپراتوری صفوی یا عثمانی، عمدتا توسط کشورهای مخالف ثبات و به منظور تحریک این دو علیه هم مطرح میشود و باید هوشیاری کافی دراینباره وجود داشته باشد.
نکته آخر و جمعبندی هم اینکه متأسفانه سیاستهای منطقهای ترکیه در پنج سال گذشته از یک استراتژی سازنده، ایجابی و سازگار با منافع ملیاش فاصله گرفته و مجموعهای از تصمیمات سیاسی شتابزده و اشتباه را در مسیری متفاوت دنبال کرده است. تبدیل این سیاستهای غیرسازنده به راهبردی منطقهای و بلندمدت برای ترکیه، بههیچعنوان به نفع ایران نیست و باید بهسرعت و با استفاده از تاریخ مثبت روابط بین دو کشور، برای تأثیرگذاری بر این روند استفاده کرد. ترکیه در صورت تعامل مثبت و توجیه مناسب سیاستمدارانش، میتواند به نقش سازنده و ثباتساز خود در منطقه بازگردد و درنهایت بهعنوان یک تغییردهنده قواعد بازی واقعی در معادلات شکننده خاورمیانه مطرح شود. سیاستمداران و رسانههای کشورمان باید با یک دید راهبردی و با تمرکزنکردن بر مسائل جزئی و تفرقهانگیز، یک دیپلماسی فشرده و مستقیم را با ترکیه برای تغییر محاسبات و کمک به بازگشت این کشور به راهبردی سازنده در منطقه، در دستور کار داشته باشند. ملاقات چند روز قبل معاون رئیسجمهور ایران با رئیسجمهور ترکیه در چارچوب چنین هدف مهم و تعیین کنندهای، باید مورد تشویق قرار گیرد و تداوم یابد و
اینگونه رفتوآمدها و رایزنیهای سطح بالا بهسرعت افزایش یابد. چرخش ترکیه به سمت محور ضد ایران و ضد محور مقاومت در منطقه، بهطور یقین به نفع ایران در منطقه نبوده و نخواهد بود.
سیاست ترکیه در منطقه پیچیده، متعارض و چندلایه است و مدل پیچیدهتری از تحلیلهای تکبعدی معمول برای درک این سیاست و تعارضات آن لازم است. برای درک بهتر راهبرد و سیاستهای منطقهای ترکیه و اتخاذ سیاستهای درست اعلامی و اعمالی در برابر این سیاستها، باید چهار موضوع را حول دو محور از هم تفکیک کرد. این دو محور عبارتاند از: اول تفکیک راهبرد از تاکتیک و دوم تفکیک نقش کارگزار از ساختار. شاید نقطهضعف بسیاری از تحلیلهای ارائهشده، تمرکز صرف بر یک یا دو عامل از عوامل چهارگانه فوق باشد که به آدرسهای غلطی مثل تأکید بر نوعثمانیگری، دامنزدن به اختلافات شیعه و سنی، حمله رسانهای غیرسازنده به شخصیتهای سیاسی و نظایر آن میانجامد.
اولین نکته در بعد عوامل ساختاری و راهبردی اعلامشده ترکیه، این است که تنها راهبرد اعلامشده و منقح ترکیه، راهبرد ایجابی «مشکلات صفر با همسایگان» بوده است. اهداف راهبردیای که در سایه این سیاست اعلام شده، مدنظر بوده است؛ مسائلی مانند کمک به تداوم رشد اقتصادی خیرهکننده ترکیه، تبدیل ترکیه به یک هاب یا مسیر بینالمللی انتقال انرژی، تأمین نیازهای انرژی و مطمئن ترکیه، کنترل اقلیتهای قومی در ترکیه و منطقه و نظایر آن بوده است. این راهبرد اعلامشده، کاملا با ویژگیها و منافع ملی ترکیه بهعنوان یک کشور خواستار تداوم نظم جاری مدرن سازگاری داشت. هرچند عدهای این استراتژی را بخشی از نوعثمانیگری تلقی میکنند، ولی تا قبل از تحولات اساسی در فوریه و آوریل 2011، چنین ادعاهایی کمتر علیه ترکیه مطرح میشدند.
نکته دوم اینکه بعد از 11فوریه ٢٠١١ و تغییر سریع و نسبتا آسان حکومت در مصر و بهویژه بعد از شعلهورشدن جنگ داخلی در همان سال و اشتباه مهلک رهبری ترکیه در حمایت از تغییر رژیم در سوریه، این استراتژی دچار چالش شد و به تعبیر دقیقتر، به کلی متلاشی شد و هیچ راهبرد مدونی جانشین آن نشده است. در این مدت، صرفا برخی سیاستهای مقطعی و عمدتا غیرعملی، سعی داشته اهداف راهبردی ترکیه را در منطقه دنبال کند که در عمل توفیق چندانی نداشته است.
سوم اینکه از سال 2011 به بعد، ترکیه فاقد استراتژی مدون، مشخص و بادوامی بوده و سیاستهایش روزبهروز متأثر از تاکتیکهای مقطعی بوده و این کشور سعی کرده است برخی اهداف سنتی راهبردیاش بهویژه مدیریت بحران اقلیتها و ملاحظات انرژی را از روشهای دیگری دنبال کند. هرچند عدهای سعی میکنند برای سیاست فعلی دولت ترکیه برای سرنگونی دولت قانونی سوریه به هر قیمتی، اهداف استراتژیک مثل دسترسی به منابع نفت و گاز یا خطوط انتقال انرژی بتراشند، این رویکرد بیش از آنکه یک راهبرد باشد، یک اولویت سیاست خارجی در چارچوب روانشناسی سیاسی رهبران این کشور بوده و لزوما با منافع ملی و راهبردی این کشور منطبق نیست.
چهارم اینکه صاحبنظران ادعا میکنند ترکیه منافع خود را در فضای جدید بعد از سال 2011 و بهویژه بعد از سقوط موصل در سال قبل، در پیادهسازی طرحی از تجزیه عراق و سوریه میبیند. بنا بر این طرح، تجزیه عراق به چهار منطقه به جای سه منطقه (شیعه، سنی، کرد و ترکمان) دنبال میشود و یک طرح غیرقابل اجرا از ایجاد منطقهای از ترکمانهای عراق و سوریه از کرکوک و موصل تا مناطقی در سوریه را دنبال میکند. هدف از چنین طرحی هم آن است که با وجود نمایش روابط بهظاهر مثبت با اقلیم کردستان، با ایجاد یک اقلیم یا منطقه ترکمان در حدفاصل اقلیم کردستان با کردهای سوریه و ترکیه، درنهایت جلو پیوستگی سرزمینی این مناطق را بگیرد و علاوه بر آن، قادر به کنترل خطوط لوله انرژی در این مناطق باشد. مطابق این تحلیل، حمله به هواپیمای روسی در همان منطقه ترکمان مدنظر ترکیه در سوریه یا اعزام نیرو به موصل در چارچوب همین طرح فضایی و غیرقابل اجرا انجام میشود.
پنجم اینکه نباید نقش کارگزاران و رهبران را در این وضعیت نادیده گرفت. برخی صاحبنظران مسائل ترکیه، اعتقاد دارند تصمیمات بزرگ سیاست خارجی در ترکیه در یک جمع بسیار محدود چندنفره و بهسرعت اتخاذ میشود و به همین علت امکان اشتباه و شتابزدگی در آن بسیار زیاد است. هرچند این موضوع یکی از دلایل اشتباهات فعلی در سیاست منطقهای ترکیه است، ولی همین عامل میتوانست و میتواند فرصتی برای دیپلماسی فشرده کشورمان با رهبران و مقامات سیاسی ترکیه باشد. ایران و ترکیه هر دو قدرتهای منطقهای مدرنی هستند که منافع ملی هر دو در چارچوب ایجاد ثبات در منطقه تأمین میشود و هیچ منافع یا جاهطلبی ارضی و منطقهای ندارند و مطالب جعلیای مانند احیای امپراتوری صفوی یا عثمانی، عمدتا توسط کشورهای مخالف ثبات و به منظور تحریک این دو علیه هم مطرح میشود و باید هوشیاری کافی دراینباره وجود داشته باشد.
نکته آخر و جمعبندی هم اینکه متأسفانه سیاستهای منطقهای ترکیه در پنج سال گذشته از یک استراتژی سازنده، ایجابی و سازگار با منافع ملیاش فاصله گرفته و مجموعهای از تصمیمات سیاسی شتابزده و اشتباه را در مسیری متفاوت دنبال کرده است. تبدیل این سیاستهای غیرسازنده به راهبردی منطقهای و بلندمدت برای ترکیه، بههیچعنوان به نفع ایران نیست و باید بهسرعت و با استفاده از تاریخ مثبت روابط بین دو کشور، برای تأثیرگذاری بر این روند استفاده کرد. ترکیه در صورت تعامل مثبت و توجیه مناسب سیاستمدارانش، میتواند به نقش سازنده و ثباتساز خود در منطقه بازگردد و درنهایت بهعنوان یک تغییردهنده قواعد بازی واقعی در معادلات شکننده خاورمیانه مطرح شود. سیاستمداران و رسانههای کشورمان باید با یک دید راهبردی و با تمرکزنکردن بر مسائل جزئی و تفرقهانگیز، یک دیپلماسی فشرده و مستقیم را با ترکیه برای تغییر محاسبات و کمک به بازگشت این کشور به راهبردی سازنده در منطقه، در دستور کار داشته باشند. ملاقات چند روز قبل معاون رئیسجمهور ایران با رئیسجمهور ترکیه در چارچوب چنین هدف مهم و تعیین کنندهای، باید مورد تشویق قرار گیرد و تداوم یابد و
اینگونه رفتوآمدها و رایزنیهای سطح بالا بهسرعت افزایش یابد. چرخش ترکیه به سمت محور ضد ایران و ضد محور مقاومت در منطقه، بهطور یقین به نفع ایران در منطقه نبوده و نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.