در این خیابان جا تنگ نیست
مهرداد احمدی شیخانی
من رانندگی بلد نیستم و این برای خودش محسناتی دارد، یکی اینکه وقتی در خودرویی که یک نفر دیگر میراندش نشستهای، چندان در وضعیت ترافیک ذینفع نیستی، یا اگر هم نفعی داشته باشی، وضعیتت مثل سرنشینان خودروهای دیگر است و نه مثل رانندگان. ترافیک باشد، همه در این ازدحام خودروها اسیرید، ترافیک نباشد هم به مانند دیگران میروید تا به مقصد برسید. ولی وضعیت رانندگان این همه خودرو با سرنشینان عادی متفاوت است. باید هی کلاج و دنده بگیرند، هی پا روی گاز و ترمز فشار بدهند، اعصابشان که کم میآورد، یواش یواش دست به بوق میشوند و به خستگی که میرسند، کار به فحش و بدوبیراه هم میکشد و در این مرحله است که نظریات گاه اعتراضی متعدد هم ارائه میکنند. یکی از این نظرات که بسیار و مکرر در مکرر از رانندگان شنیدهام این است که «هرکسی یک ماشین خریده افتاده در خیابان» یا اینکه «این کارخانهها هم فکر جیب خودشانند و هی ماشین تولید میکنند، یکی نمیپرسد آخر این خیابانها جا دارد که هی خودرو میفرستید؟». گمان میکنم شما هم از این دست جملهها شنیدهاید؛ اگر خودتان از گویندگانش نباشید! اینکه راننده اینهمه معترض تنگی جاییست که خودروهای دیگر
ایجاد میکنند، برایم این سوال را پیش میآورد که آیا آنها جای تو را تنگ کردهاند و تو جای آنها را تنگ نکردهای؟ چطور تو حق داری خودرو داشته باشی و آنها حق ندارند؟ چگونه است که کارخانههای خودروسازی باید آنقدر خودرو بسازند که سهمی به تو برسد، ولی وقتی تو خودرویت را خریدی، باید تولید را متوقف کند! گویی یکجورهایی این اظهار شاکیبودن ریشه در خودخواهیهایمان دارد. این حس که دیگران اگر باشند جا برایمان تنگ میشود، چنان در ما ریشهدار است که سر از ضربالمثلهایمان درآورده، آنجا که میگوئیم «مهمان از مهمان خوشش نمیآید، صاحبخانه از هر جفتشان».
چندوقت پیش مصاحبهای خواندم در همین روزنامه شرق خودمان، با هنرمندی سفرکرده که چند روزی به کشور بازگشته بود و نمایشگاهی هم از آثارش به پا کرده بود و مصاحبه هم به همین بهانه انجام شده بود. موضوعات متعددی در این مصاحبه طرح شده بود و ادعاهایی چند که هر کدام میتوانست با سؤالاتی چالشی مسیرهای متعددی را باز کند که به هر دلیل چنین نشده بود، از جمله این نظر مصاحبه شونده که گفته بود «... همه چیز خیلی باشتاب درحال زیادشدن است و بدون تردید وقتی چنین اتفاقی میافتد، سطح کیفیت پایین میآید. این موضوع بهوضوح دیده میشود؛ مثلا اتفاقهای هنری زیاد و هنرمندان بسیار. اصلا این سوال پیش میآید که ما اینهمه هنرمند لازم داریم؟ فکر میکنم کمیت، کیفیت نمیآورد...». این را که خواندم یاد همان رانندگانی افتادم که از تنگی جا گله دارند و وقتی از شلوغی خیابانها کلافه میشوند، اعتراض میکنند که «چرا کارخانههای تولید کننده، اینهمه خودرو تولید میکنند؟». آنموقع که این مصاحبه را خواندم پیش خود گفتم فلانی مدتهاست در ایران نبوده و این دوربودن از فضا باعث شده چنین نگاهی داشته باشد، ولی وقتی دیدم که از آن همه موضوع قابل بحث در آن
مصاحبه، این یکی دارد اینجا و آنجا نقل میشود، با خود گفتم انگار تنگی جا از خیابانهای تهران به محیطهای هنری هم کشیده شده و عدهای جا را برای خودشان تنگ میبینند و معترض این ازدحام شدهاند. اما مگر هنرمند را تولید میکنند که به اعتراض بپرسیم «اینهمه هنرمند لازم داریم؟»! آیا اینگونه نیست که هر انسانی حق دارد احساس و درونیاتش را بروز دهد؟ در هنر که بحث تولید انبوه و کمیت و کیفیت نیست. هنرمندبودن یا نبودن مثل خیابانهای تهران نیست که از ازدحام خودروها و تنگی جا در رنج باشیم و نتوانیم نفس بکشیم. همه مردم هم که هنرمند باشند و کار کنند، جا برای کسی تنگ نمیشود که! خیابانهای شهر نیست که وقتی همه نقاش شدند یا همه مجسمه ساختند، اکسیژن کم بیاوریم و احساس خفگی کنیم. این درست است که هنرمند میخواهد دیده شود و هرچه تعداد کسانی که به ارائه اثر میپردازند کمتر باشد، فرصت دیدهشدن هم بیشتر است، ولی خب به گمانم باید یک فرقی بین راننده و هنرمند باشد. اینکه تا وارد فضای هنر نشدهایم، تلاش کنیم قسمتی از این فضا را مال خود کنیم و وقتی به این خواسته رسیدیم، تبدیل شویم به رانندهای که نمیخواهد دیگران خودرو داشته باشند، کمی
بیشتر از حد معمول خودخواهانه است. به گمانم صادقانهتر آن است که اگر تولید انبوه را باعث ازدحام میبینیم، اول از همه خودمان از خیابان بیرون برویم. نمیشود که مدام از ترافیک شکایت کنیم و همچنان با خودرویمان در خیابانها دور دور کنیم. یادمان نرود که اگر جهان هنر خیابان هم شود، ازدحام هنرمندان باعث ترافیک نمیشود. در این خیابان جا تنگ نیست.
من رانندگی بلد نیستم و این برای خودش محسناتی دارد، یکی اینکه وقتی در خودرویی که یک نفر دیگر میراندش نشستهای، چندان در وضعیت ترافیک ذینفع نیستی، یا اگر هم نفعی داشته باشی، وضعیتت مثل سرنشینان خودروهای دیگر است و نه مثل رانندگان. ترافیک باشد، همه در این ازدحام خودروها اسیرید، ترافیک نباشد هم به مانند دیگران میروید تا به مقصد برسید. ولی وضعیت رانندگان این همه خودرو با سرنشینان عادی متفاوت است. باید هی کلاج و دنده بگیرند، هی پا روی گاز و ترمز فشار بدهند، اعصابشان که کم میآورد، یواش یواش دست به بوق میشوند و به خستگی که میرسند، کار به فحش و بدوبیراه هم میکشد و در این مرحله است که نظریات گاه اعتراضی متعدد هم ارائه میکنند. یکی از این نظرات که بسیار و مکرر در مکرر از رانندگان شنیدهام این است که «هرکسی یک ماشین خریده افتاده در خیابان» یا اینکه «این کارخانهها هم فکر جیب خودشانند و هی ماشین تولید میکنند، یکی نمیپرسد آخر این خیابانها جا دارد که هی خودرو میفرستید؟». گمان میکنم شما هم از این دست جملهها شنیدهاید؛ اگر خودتان از گویندگانش نباشید! اینکه راننده اینهمه معترض تنگی جاییست که خودروهای دیگر
ایجاد میکنند، برایم این سوال را پیش میآورد که آیا آنها جای تو را تنگ کردهاند و تو جای آنها را تنگ نکردهای؟ چطور تو حق داری خودرو داشته باشی و آنها حق ندارند؟ چگونه است که کارخانههای خودروسازی باید آنقدر خودرو بسازند که سهمی به تو برسد، ولی وقتی تو خودرویت را خریدی، باید تولید را متوقف کند! گویی یکجورهایی این اظهار شاکیبودن ریشه در خودخواهیهایمان دارد. این حس که دیگران اگر باشند جا برایمان تنگ میشود، چنان در ما ریشهدار است که سر از ضربالمثلهایمان درآورده، آنجا که میگوئیم «مهمان از مهمان خوشش نمیآید، صاحبخانه از هر جفتشان».
چندوقت پیش مصاحبهای خواندم در همین روزنامه شرق خودمان، با هنرمندی سفرکرده که چند روزی به کشور بازگشته بود و نمایشگاهی هم از آثارش به پا کرده بود و مصاحبه هم به همین بهانه انجام شده بود. موضوعات متعددی در این مصاحبه طرح شده بود و ادعاهایی چند که هر کدام میتوانست با سؤالاتی چالشی مسیرهای متعددی را باز کند که به هر دلیل چنین نشده بود، از جمله این نظر مصاحبه شونده که گفته بود «... همه چیز خیلی باشتاب درحال زیادشدن است و بدون تردید وقتی چنین اتفاقی میافتد، سطح کیفیت پایین میآید. این موضوع بهوضوح دیده میشود؛ مثلا اتفاقهای هنری زیاد و هنرمندان بسیار. اصلا این سوال پیش میآید که ما اینهمه هنرمند لازم داریم؟ فکر میکنم کمیت، کیفیت نمیآورد...». این را که خواندم یاد همان رانندگانی افتادم که از تنگی جا گله دارند و وقتی از شلوغی خیابانها کلافه میشوند، اعتراض میکنند که «چرا کارخانههای تولید کننده، اینهمه خودرو تولید میکنند؟». آنموقع که این مصاحبه را خواندم پیش خود گفتم فلانی مدتهاست در ایران نبوده و این دوربودن از فضا باعث شده چنین نگاهی داشته باشد، ولی وقتی دیدم که از آن همه موضوع قابل بحث در آن
مصاحبه، این یکی دارد اینجا و آنجا نقل میشود، با خود گفتم انگار تنگی جا از خیابانهای تهران به محیطهای هنری هم کشیده شده و عدهای جا را برای خودشان تنگ میبینند و معترض این ازدحام شدهاند. اما مگر هنرمند را تولید میکنند که به اعتراض بپرسیم «اینهمه هنرمند لازم داریم؟»! آیا اینگونه نیست که هر انسانی حق دارد احساس و درونیاتش را بروز دهد؟ در هنر که بحث تولید انبوه و کمیت و کیفیت نیست. هنرمندبودن یا نبودن مثل خیابانهای تهران نیست که از ازدحام خودروها و تنگی جا در رنج باشیم و نتوانیم نفس بکشیم. همه مردم هم که هنرمند باشند و کار کنند، جا برای کسی تنگ نمیشود که! خیابانهای شهر نیست که وقتی همه نقاش شدند یا همه مجسمه ساختند، اکسیژن کم بیاوریم و احساس خفگی کنیم. این درست است که هنرمند میخواهد دیده شود و هرچه تعداد کسانی که به ارائه اثر میپردازند کمتر باشد، فرصت دیدهشدن هم بیشتر است، ولی خب به گمانم باید یک فرقی بین راننده و هنرمند باشد. اینکه تا وارد فضای هنر نشدهایم، تلاش کنیم قسمتی از این فضا را مال خود کنیم و وقتی به این خواسته رسیدیم، تبدیل شویم به رانندهای که نمیخواهد دیگران خودرو داشته باشند، کمی
بیشتر از حد معمول خودخواهانه است. به گمانم صادقانهتر آن است که اگر تولید انبوه را باعث ازدحام میبینیم، اول از همه خودمان از خیابان بیرون برویم. نمیشود که مدام از ترافیک شکایت کنیم و همچنان با خودرویمان در خیابانها دور دور کنیم. یادمان نرود که اگر جهان هنر خیابان هم شود، ازدحام هنرمندان باعث ترافیک نمیشود. در این خیابان جا تنگ نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.