«سربرنیتسا» و جوانیاش
امیر کوستوریتسا و فیلمهایش در ایران آنقدر معروف و شناختهشده هستند که کشور محل تولدش، جمهوری سوسیالیستی فدرال یوگسلاوی، حداقل با این نام شناختهشده نیست؛ کشوری که امروز دیگر وجود خارجی ندارد و اسلاوهای جنوب زیر حداقل هشت پرچم گوناگون آسمان را مینگرند. تبلیغات اگر از تفاوتهای قومی بگوید اما آزمایشات ژنتیکی جز مذهب هیچ تفاوت نژادیای را میان هیچیک از مردمان بوسنی، کروات، صرب، اسلوونیایی و ... نمیشناسد.
جنگ بالکان و درگیریهای قومی نشئتگرفته از آن تنها یک مثال سیاسی از دورانی بهسرآمده نیست. دهه شگفتانگیز 90 و آنچه از انقلابهای 1989 اروپایشرقی باقی ماند، برای مجارستان، بلغارستان، رومانی، آلبانی، آلمانشرقی و چکسلواکی (کمی بعدتر دو جمهوری چک و اسلواکی) دموکراسی حداقلی لیبرال را به بار آورد اما به شوروی و یوگسلاوی که رسید، در یکی در مقیاس منطقهای و در دیگری در ابعادی ملی به درگیریهای خونبار قومی منجر شد. ردیفکردن نام مناقشات قرقیز- ازبک،
ارمنی-آذری، گرجی-آبخاز و روس-چچن در یک بحث و بررسی هر یک پیشزمینه خود را میطلبد. حال اگر کلاف درهمپیچیده صربها، کرواتها، آلبانیاییتبارها، بوسنیاییها و ناتو را هم اضافه کنیم، تنها کار را سختتر کردهایم.
هدف از بازخوانی کشتارهای قومی و ماجراجوییهای قدرتهای غالب در مناطقی با جمعیتهای قومی منفک رهنمودی خواهد بود به آنچه امروز در منطقه به دید شاهدان نمایان میشود. دو جنگ پرهزینه روسیه در شمال قفقاز علیه چچنها و داغستانیها همرده با ماجراجویی کنونی ترکیه در سوریه و این روزها در عراق است. به یاد باید داشت که اگر «بوریس یلتسین» در مقابل ملیگرایانی از قبیل «اصلان مسخدوف» و «جوهر دودایف» در چچن قرار گرفت که برای آرمانی ملی یعنی استقلال جمهوری چچن- ایچکریا مبارزه میکردند اما برای «ولادیمیر پوتین» آنچه از میان خرابهها و گورهای جمعی گروزنی به جنگ دوم چچن میراث ماند، دیگر مسئله هویت ملی یا استقلالطلبی منطقهای نبود که بنیادگرایان کلبی مسلکی همچون «زلیمخان یانداربیف»، «دوکو عمروف» و «احمد زاکایف» مسلح به ایدئولوژی سلفیگری (با گرایش آشکار وهابی) با خشونتی کور و دل در گرو برپایی «امارت اسلامی قفقاز» سر برآوردند که «بسلان» را با کودکانش به خون نشاندند.
امروز «رجب اردوغان» در همان موقعیتی قرار گرفته است که پوتین پیش از این قفقاز شمالی و جمهوریهای مسلمانش را نظاره میکرد. عجیب هم نیست که فرای تحولات اخیر و سردی روابط فیمابین، این دو رهبر کاریزماتیک چندان بیشباهت به یکدیگر نیستند. هردو را میتوان معمار تحولات روسیه و ترکیه در قرن بیستویکم دانست که یکی بهدنبال احیای امپراتوری شکوهمند عثمانی است و دیگری پیونددهنده اقتدار اتحاد شوروی و اشرافیت رمانتیک رومانوفها. محبوبیت هردو از تمامی رهبران همسایگان اروپاییشان بیشک بالاتر است و درحالیکه هر دو نگاه به اروپا دارند، از نقد آن ابایی ندارند همانند کشورهایشان که در جغرافیایی میان اروپا و آسیا ایستاده و اگر نگوییم پلی میان غرب و شرق که نمادی از تناقضات اوراسیایی را نشان میدهد.
بازی اردوغان با امنیت داخلی ترکیه، پول ملی و تحرکات ضدترکی برای حزب «عدالت و توسعه» 59 کرسی (حدود 9درصد) رأی بیشتر بههمراه آورد اما درعوض باورمندی دموکراتهای محافظهکار ترک را به بنیان دموکراسی که روزگاری پایگاه اجتماعی و ارزش سیاسی آنان بود و از «آک پارتی» مثالی رشکبرانگیز از توسعه اقتصادی و اجتماعی برساخته بود را برای همیشه زدود. خرید نفت از داعش در اصل همان گوشسپردن «رادکو ملادیچ» به سمفونی هفتم شوستاکویچ است. اردوغان داعیه حمایت از ترکهای آسیای میانه و ترکمانهای سوریه و اصولا هر نژادی که ترک تصور کند را دارد و در این راه ابایی از نظاره کشتار کوبانی یا سرکوب کردهای داخل ترکیه به اسم حمایت از حزب «کارگران کردستان» ندارد. در روی دیگر سکه تندروهای صرب نیز به اسم وراثت (شاید هم حفاظت) سوسیالیسم یوگسلاوی دست به پاکسازی قومی زدند که فرسنگها از تمامی آنچه تیتو پی ریخته بود فاصله داشت. قومگرایی روی دیگرش را در داعش نشان میدهد که به اسم حمایت از جمعیت سنی عراق و سوریه سبعیتی بیبدیل را پیش چشم جهانان نشان میدهد.
و اما «سربرنیتسا» تنها یک شهر نیست که نمادی از ننگ کشتار است، از حق حیات از دیگری ستاندن، از قتلعام به نام قوم و مذهبی غالب یا مغلوب. و اما شرم جهان این است که «قتلعام سربرنیتسا» همچون سرطان گسترش یافته است: «سنجار»، «تل عفر»، «کوبانی» و «ادلب» تنها در خاورمیانه قرار گرفته است و در ابعاد بالاتر هم که امروز دیگر از قتلعام لسآنجلس و پاریس تا چاقوکشیهای مترو لندن به نام خلافت تخیلی ولی دهشتناک «ابوبکر البغدادی» رقم خورده است.
«سربرنیتسا» در جوانیاش با زخمی کریه از نفرت قومی بر چهره، بیشباهت به دختر بوسنیایی فیلم «زندگی معجزه است» «امیر کوستوریتسا» نیست که در میانه آتش و خشم و خون مجالی برای دوستداشتن و جوانیاش نمییابد. ضرورت یادسپاری سربرنیتسا در این است که در وجدان خود اقوام بشر و شوونیسمی که به نام ناسیونالیسم به ملتها عرضه میشود را بیپیرایه بنگریم و در برابر سربرنیتساهای دیگری که در گوشهوکنار سوریه و عراق امروز و شاید فردای ترکیه یا هرکجای دیگر از جهان خواهد رویید سکوت نکنیم.
امیر کوستوریتسا و فیلمهایش در ایران آنقدر معروف و شناختهشده هستند که کشور محل تولدش، جمهوری سوسیالیستی فدرال یوگسلاوی، حداقل با این نام شناختهشده نیست؛ کشوری که امروز دیگر وجود خارجی ندارد و اسلاوهای جنوب زیر حداقل هشت پرچم گوناگون آسمان را مینگرند. تبلیغات اگر از تفاوتهای قومی بگوید اما آزمایشات ژنتیکی جز مذهب هیچ تفاوت نژادیای را میان هیچیک از مردمان بوسنی، کروات، صرب، اسلوونیایی و ... نمیشناسد.
جنگ بالکان و درگیریهای قومی نشئتگرفته از آن تنها یک مثال سیاسی از دورانی بهسرآمده نیست. دهه شگفتانگیز 90 و آنچه از انقلابهای 1989 اروپایشرقی باقی ماند، برای مجارستان، بلغارستان، رومانی، آلبانی، آلمانشرقی و چکسلواکی (کمی بعدتر دو جمهوری چک و اسلواکی) دموکراسی حداقلی لیبرال را به بار آورد اما به شوروی و یوگسلاوی که رسید، در یکی در مقیاس منطقهای و در دیگری در ابعادی ملی به درگیریهای خونبار قومی منجر شد. ردیفکردن نام مناقشات قرقیز- ازبک،
ارمنی-آذری، گرجی-آبخاز و روس-چچن در یک بحث و بررسی هر یک پیشزمینه خود را میطلبد. حال اگر کلاف درهمپیچیده صربها، کرواتها، آلبانیاییتبارها، بوسنیاییها و ناتو را هم اضافه کنیم، تنها کار را سختتر کردهایم.
هدف از بازخوانی کشتارهای قومی و ماجراجوییهای قدرتهای غالب در مناطقی با جمعیتهای قومی منفک رهنمودی خواهد بود به آنچه امروز در منطقه به دید شاهدان نمایان میشود. دو جنگ پرهزینه روسیه در شمال قفقاز علیه چچنها و داغستانیها همرده با ماجراجویی کنونی ترکیه در سوریه و این روزها در عراق است. به یاد باید داشت که اگر «بوریس یلتسین» در مقابل ملیگرایانی از قبیل «اصلان مسخدوف» و «جوهر دودایف» در چچن قرار گرفت که برای آرمانی ملی یعنی استقلال جمهوری چچن- ایچکریا مبارزه میکردند اما برای «ولادیمیر پوتین» آنچه از میان خرابهها و گورهای جمعی گروزنی به جنگ دوم چچن میراث ماند، دیگر مسئله هویت ملی یا استقلالطلبی منطقهای نبود که بنیادگرایان کلبی مسلکی همچون «زلیمخان یانداربیف»، «دوکو عمروف» و «احمد زاکایف» مسلح به ایدئولوژی سلفیگری (با گرایش آشکار وهابی) با خشونتی کور و دل در گرو برپایی «امارت اسلامی قفقاز» سر برآوردند که «بسلان» را با کودکانش به خون نشاندند.
امروز «رجب اردوغان» در همان موقعیتی قرار گرفته است که پوتین پیش از این قفقاز شمالی و جمهوریهای مسلمانش را نظاره میکرد. عجیب هم نیست که فرای تحولات اخیر و سردی روابط فیمابین، این دو رهبر کاریزماتیک چندان بیشباهت به یکدیگر نیستند. هردو را میتوان معمار تحولات روسیه و ترکیه در قرن بیستویکم دانست که یکی بهدنبال احیای امپراتوری شکوهمند عثمانی است و دیگری پیونددهنده اقتدار اتحاد شوروی و اشرافیت رمانتیک رومانوفها. محبوبیت هردو از تمامی رهبران همسایگان اروپاییشان بیشک بالاتر است و درحالیکه هر دو نگاه به اروپا دارند، از نقد آن ابایی ندارند همانند کشورهایشان که در جغرافیایی میان اروپا و آسیا ایستاده و اگر نگوییم پلی میان غرب و شرق که نمادی از تناقضات اوراسیایی را نشان میدهد.
بازی اردوغان با امنیت داخلی ترکیه، پول ملی و تحرکات ضدترکی برای حزب «عدالت و توسعه» 59 کرسی (حدود 9درصد) رأی بیشتر بههمراه آورد اما درعوض باورمندی دموکراتهای محافظهکار ترک را به بنیان دموکراسی که روزگاری پایگاه اجتماعی و ارزش سیاسی آنان بود و از «آک پارتی» مثالی رشکبرانگیز از توسعه اقتصادی و اجتماعی برساخته بود را برای همیشه زدود. خرید نفت از داعش در اصل همان گوشسپردن «رادکو ملادیچ» به سمفونی هفتم شوستاکویچ است. اردوغان داعیه حمایت از ترکهای آسیای میانه و ترکمانهای سوریه و اصولا هر نژادی که ترک تصور کند را دارد و در این راه ابایی از نظاره کشتار کوبانی یا سرکوب کردهای داخل ترکیه به اسم حمایت از حزب «کارگران کردستان» ندارد. در روی دیگر سکه تندروهای صرب نیز به اسم وراثت (شاید هم حفاظت) سوسیالیسم یوگسلاوی دست به پاکسازی قومی زدند که فرسنگها از تمامی آنچه تیتو پی ریخته بود فاصله داشت. قومگرایی روی دیگرش را در داعش نشان میدهد که به اسم حمایت از جمعیت سنی عراق و سوریه سبعیتی بیبدیل را پیش چشم جهانان نشان میدهد.
و اما «سربرنیتسا» تنها یک شهر نیست که نمادی از ننگ کشتار است، از حق حیات از دیگری ستاندن، از قتلعام به نام قوم و مذهبی غالب یا مغلوب. و اما شرم جهان این است که «قتلعام سربرنیتسا» همچون سرطان گسترش یافته است: «سنجار»، «تل عفر»، «کوبانی» و «ادلب» تنها در خاورمیانه قرار گرفته است و در ابعاد بالاتر هم که امروز دیگر از قتلعام لسآنجلس و پاریس تا چاقوکشیهای مترو لندن به نام خلافت تخیلی ولی دهشتناک «ابوبکر البغدادی» رقم خورده است.
«سربرنیتسا» در جوانیاش با زخمی کریه از نفرت قومی بر چهره، بیشباهت به دختر بوسنیایی فیلم «زندگی معجزه است» «امیر کوستوریتسا» نیست که در میانه آتش و خشم و خون مجالی برای دوستداشتن و جوانیاش نمییابد. ضرورت یادسپاری سربرنیتسا در این است که در وجدان خود اقوام بشر و شوونیسمی که به نام ناسیونالیسم به ملتها عرضه میشود را بیپیرایه بنگریم و در برابر سربرنیتساهای دیگری که در گوشهوکنار سوریه و عراق امروز و شاید فردای ترکیه یا هرکجای دیگر از جهان خواهد رویید سکوت نکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.