یارانه نقدی محکی جدی برای ارزیابی سرمایه اجتماعی در ایران
امید یعقوبزاده.دانشجوی تاریخ دانشگاه شهیدبهشتی
سرمایه اجتماعی در جوامع امروزی از اهمیت ویژهای برخوردار است. این مفهوم اجتماعی در دو سطح خرد و کلان بررسی میشود. در سطح خرد، سرمایه اجتماعی را در روابط بین افراد یک جامعه مثل همکاریهایی که در سطح یک محله برای انجام یک کار صورت میگیرد، ارزیابی میکنند؛ اما در سطح کلان، رابطه بین جامعه و دولت و بهطور کلی ساختار سیاسی مدنظر قرار میگیرد. با نگاهی بهاین تعاریف میتوان به دو کلیدواژه اساسی یعنی اعتماد و کاهش هزینه برخورد. برایناساس میتوان سرمایه اجتماعی در سطح کلان را وجود رابطه متقابل دولت و ملت مبتنی بر اعتماد دانست که باعث کاهش هزینه میشود. درواقع با توجه به اینکه اغلب دولتهای امروزی توسط مکانیسمهای دموکراتیک و توسط رأی مردم به قدرت میرسند، خود را ملزم به تأمین نیازها و خواستههای مردم میبینند و از سوی دیگر با توجه به افزایش جمعیت و افزایش خواستههای عمومی، دولتها برای پیشبرد برنامههای خود نیازمند حمایت و مشارکت مردمی هستند؛ چراکه در غیراینصورت و با بیتوجهی به مردم مجبور به تحمل هزینههای بسیاری خواهند بود. کلمه سرمایه دراین مفهوم اجتماعی نیز اشاره به همین کاهش هزینهها دارد؛ چراکه دولتها
میتوانند در صورت داشتن این سرمایه که البته بهدستآوردن آن کار چندان آسانی نیست، برنامههای خود را با آسودگی و هزینه کمتری انجام دهند. مسئله سرمایه اجتماعی چنان اهمیت ویژهای دارد که حتی بهعنوان یکی از ویژگیهای توسعهیافتگی معرفی میشود، اما وضعیت سرمایه اجتماعی در کشور ما چه وضعیتی دارد و دولتها در کشور ما از چه میزان سرمایه اجتماعی برخوردارند؟
البته سرمایه اجتماعی یک تفاوت اساسی با سرمایههای مادی و مالی دارد و آن کیفیبودن سرمایه اجتماعی است. با توجه بهاینکه اساس سرمایه اجتماعی را اعتماد تشکیل میدهد و باید آن را در روابط بین افراد یا بین دولت و ملت دید و این مفاهیم کمیتپذیر نیستند، نمیتوان میزان سرمایه اجتماعی یک دولت را با اعداد و ارقام نشان داد.
بهعنوان مثال نمیتوان گفت دولت آلمان 83 درصد و دولت چین 67 درصد سرمایه اجتماعی دارند. اما میتوان با نگاهی به روابط متقابل دولت و ملت و همکاری و حمایت مردم از برنامههای دولت یا عدم همکاری مردم با برنامههای دولتی به نتایجی درباره میزان سرمایه اجتماعی یک دولت رسید.
در پاسخ به میزان سرمایه اجتماعی دولت در کشورمان، میتوان به دو رویکرد متفاوت که هر کدام پاسخ متفاوتی به این سؤال ارائه میدهند، اشاره کرد.
عدهای با اشاره به حضور مردم پای صندوقهای رأی و مصداق اتم و اکملدانستن این موارد بهعنوان حمایت و مشارکت مردمی، رابطه بین دولتمردان و ملت را بسیار صمیمی دیده و دولت را در کشور ما دارای سرمایه اجتماعی بالایی میدانند، اما عدهای دیگر معتقدند این رفتارها را نمیتوان بهعنوان حمایت و مشارکت مردمی دانست. این عده معتقدند زمانی میتوان دولت را دارای سرمایه اجتماعی دانست که در صورت نیاز دولت به مردم در انجام برخی سیاستها، مردم حتی در صورت صرف هزینه نیز به کمک دولت بشتابند و دولت را در پیشبرد برنامههایش یاری کنند. درواقع بر اساس این رویکرد، مشارکت و همکاری مردمی باید به یک عمل مداوم تبدیل شود و رابطه بین دولت و ملت تنها به یک روز ویژه محدود نباشد و به صورت یک رابطه متقابل و همیشگی درآید. با توجه به اینکه رویکرد دوم را منطقیتر میبینیم، بر این اساس شاید اشاره به دو مثال، کمک مهمی به سنجش و ارزیابی سرمایه اجتماعی کند.
اولین مثال مسئله پرداختن مالیات در کشور ماست. طبق آمار کشور ما با 60 درصد فرار مالیاتی روبهروست. در کنار برداشتهای اقتصادی و سیاسی از این موضوع میتوان از نگاه دیگری این میزان فرار مالیاتی را حاکی از بیاعتمادی مردم به دولت دانست. البته علت این مشکل را نمیتوان متوجه یک دولت دانست و باید آن را یک مسئله تاریخی دید. با توجه به پادشاهیبودن سیستم سیاسی کشور ما در طول تاریخ، همیشه فاصله عمیقی بین مردم و پادشاه یا به عبارت دیگر رعیت و پادشاه وجود داشته و مردم دولت را از خود نمیدانستند و به گفته رئیس دولت هفتم و هشتم، مردم مالیات را مانند باجدادن میدانستند. مسلما این مسئله تاریخی چندهزارساله با گذشت 36 سال از بین نخواهد رفت و دولتمردان ما باید سعی در هرچه کمترکردن این فاصله بین خود و مردم داشته باشند تا مردم کشورمان با ازخوددانستن دولت، پرداختن مالیات را همچون یک مشارکت بدانند نه دادن باج و یک اجبار.
مثال دیگر درباره یارانههاست. دولت آقای روحانی با توجه به وضعیت بد مالی دولت، سعی و تلاش بسیاری داشت تا مردم کشور دست رد به سینه یارانه بزنند و اعضای دولت در مکانها و زمانهای مختلف توضیح دادند که همه پولهایی که از این محل صرفهجویی شود، در برنامههای اقتصادی دولت هزینه خواهد شد و رسانهها نیز در راستای این سیاست تبلیغات بسیاری انجام دادند. اما نتیجه درخواست دولت از مردم برای کمک به دولت، انصراف تنها حدود دو میلیون ایرانی از یارانه 45هزارتومانی بود. در صورتی که طبق گفته وزیر اقتصاد نزدیک به 10 میلیون ایرانی نیازی به این یارانه ندارند. موضوع یارانهها میتواند بهعنوان محکی جدی برای سنجش میزان سرمایه اجتماعی دولت در کشور ما باشد که کمبود این سرمایه در کشور ما را نشان داد.
عوامل مختلفی در کاهش یا افزایش سرمایه اجتماعی تأثیرگذار هستند. بهعنوان مثال عملکرد اقتصادی دولتها را میتوان یکی از مهمترین آنها دانست. عملکرد بد اقتصادی دولت مانند تورم، بیکاری، گرانی، بروز اختلاسهای کلان و... باعث کاهش سرمایه اجتماعی میشود و در مقابل عملکرد خوب اقتصادی دولت، افزایش سرمایه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. در کنار عملکرد اقتصادی میتوان به مسائل دیگری چون فرهنگ سیاسی کشورمان که متأثر از تاریخ کشورمان شکل گرفته است، اشاره کرد.
همچنین گفتار و رفتار مسئولان تأثیر بسزایی در کاهش یا افزایش سرمایه اجتماعی دارد. وقتی برخی از نمایندگان مجلس یا رؤسای جمهوری که شعارهای فراوانی برای جلب اعتماد و کسب رأی سر میدهند، پس از رسیدن به قدرت آنها را فراموش میکنند، خواسته یا ناخواسته باعث کاهش سرمایه اجتماعی کلیت ساختار سیاسی میشوند. زمانی که مردم از دولتمردان دروغ میشنوند یا تناقضهای مختلفی بین حرف و عمل آنها مشاهده میکنند، این موضوع باعث دلسردشدن و بیاعتمادی مردم خواهد شد. امیدواریم با توجه هرچهبیشتر دولتمردان به خواستههای مردمی و کسب اعتماد مردم نسبت به دولت و همچنین رونقیافتن اقتصاد کشور و بهبود وضعیت اقتصادی شاهد همدلی و همزبانی هرچهبیشتر دولت و ملت و افزایش سرمایه اجتماعی در کشورمان باشیم.
سرمایه اجتماعی در جوامع امروزی از اهمیت ویژهای برخوردار است. این مفهوم اجتماعی در دو سطح خرد و کلان بررسی میشود. در سطح خرد، سرمایه اجتماعی را در روابط بین افراد یک جامعه مثل همکاریهایی که در سطح یک محله برای انجام یک کار صورت میگیرد، ارزیابی میکنند؛ اما در سطح کلان، رابطه بین جامعه و دولت و بهطور کلی ساختار سیاسی مدنظر قرار میگیرد. با نگاهی بهاین تعاریف میتوان به دو کلیدواژه اساسی یعنی اعتماد و کاهش هزینه برخورد. برایناساس میتوان سرمایه اجتماعی در سطح کلان را وجود رابطه متقابل دولت و ملت مبتنی بر اعتماد دانست که باعث کاهش هزینه میشود. درواقع با توجه به اینکه اغلب دولتهای امروزی توسط مکانیسمهای دموکراتیک و توسط رأی مردم به قدرت میرسند، خود را ملزم به تأمین نیازها و خواستههای مردم میبینند و از سوی دیگر با توجه به افزایش جمعیت و افزایش خواستههای عمومی، دولتها برای پیشبرد برنامههای خود نیازمند حمایت و مشارکت مردمی هستند؛ چراکه در غیراینصورت و با بیتوجهی به مردم مجبور به تحمل هزینههای بسیاری خواهند بود. کلمه سرمایه دراین مفهوم اجتماعی نیز اشاره به همین کاهش هزینهها دارد؛ چراکه دولتها
میتوانند در صورت داشتن این سرمایه که البته بهدستآوردن آن کار چندان آسانی نیست، برنامههای خود را با آسودگی و هزینه کمتری انجام دهند. مسئله سرمایه اجتماعی چنان اهمیت ویژهای دارد که حتی بهعنوان یکی از ویژگیهای توسعهیافتگی معرفی میشود، اما وضعیت سرمایه اجتماعی در کشور ما چه وضعیتی دارد و دولتها در کشور ما از چه میزان سرمایه اجتماعی برخوردارند؟
البته سرمایه اجتماعی یک تفاوت اساسی با سرمایههای مادی و مالی دارد و آن کیفیبودن سرمایه اجتماعی است. با توجه بهاینکه اساس سرمایه اجتماعی را اعتماد تشکیل میدهد و باید آن را در روابط بین افراد یا بین دولت و ملت دید و این مفاهیم کمیتپذیر نیستند، نمیتوان میزان سرمایه اجتماعی یک دولت را با اعداد و ارقام نشان داد.
بهعنوان مثال نمیتوان گفت دولت آلمان 83 درصد و دولت چین 67 درصد سرمایه اجتماعی دارند. اما میتوان با نگاهی به روابط متقابل دولت و ملت و همکاری و حمایت مردم از برنامههای دولت یا عدم همکاری مردم با برنامههای دولتی به نتایجی درباره میزان سرمایه اجتماعی یک دولت رسید.
در پاسخ به میزان سرمایه اجتماعی دولت در کشورمان، میتوان به دو رویکرد متفاوت که هر کدام پاسخ متفاوتی به این سؤال ارائه میدهند، اشاره کرد.
عدهای با اشاره به حضور مردم پای صندوقهای رأی و مصداق اتم و اکملدانستن این موارد بهعنوان حمایت و مشارکت مردمی، رابطه بین دولتمردان و ملت را بسیار صمیمی دیده و دولت را در کشور ما دارای سرمایه اجتماعی بالایی میدانند، اما عدهای دیگر معتقدند این رفتارها را نمیتوان بهعنوان حمایت و مشارکت مردمی دانست. این عده معتقدند زمانی میتوان دولت را دارای سرمایه اجتماعی دانست که در صورت نیاز دولت به مردم در انجام برخی سیاستها، مردم حتی در صورت صرف هزینه نیز به کمک دولت بشتابند و دولت را در پیشبرد برنامههایش یاری کنند. درواقع بر اساس این رویکرد، مشارکت و همکاری مردمی باید به یک عمل مداوم تبدیل شود و رابطه بین دولت و ملت تنها به یک روز ویژه محدود نباشد و به صورت یک رابطه متقابل و همیشگی درآید. با توجه به اینکه رویکرد دوم را منطقیتر میبینیم، بر این اساس شاید اشاره به دو مثال، کمک مهمی به سنجش و ارزیابی سرمایه اجتماعی کند.
اولین مثال مسئله پرداختن مالیات در کشور ماست. طبق آمار کشور ما با 60 درصد فرار مالیاتی روبهروست. در کنار برداشتهای اقتصادی و سیاسی از این موضوع میتوان از نگاه دیگری این میزان فرار مالیاتی را حاکی از بیاعتمادی مردم به دولت دانست. البته علت این مشکل را نمیتوان متوجه یک دولت دانست و باید آن را یک مسئله تاریخی دید. با توجه به پادشاهیبودن سیستم سیاسی کشور ما در طول تاریخ، همیشه فاصله عمیقی بین مردم و پادشاه یا به عبارت دیگر رعیت و پادشاه وجود داشته و مردم دولت را از خود نمیدانستند و به گفته رئیس دولت هفتم و هشتم، مردم مالیات را مانند باجدادن میدانستند. مسلما این مسئله تاریخی چندهزارساله با گذشت 36 سال از بین نخواهد رفت و دولتمردان ما باید سعی در هرچه کمترکردن این فاصله بین خود و مردم داشته باشند تا مردم کشورمان با ازخوددانستن دولت، پرداختن مالیات را همچون یک مشارکت بدانند نه دادن باج و یک اجبار.
مثال دیگر درباره یارانههاست. دولت آقای روحانی با توجه به وضعیت بد مالی دولت، سعی و تلاش بسیاری داشت تا مردم کشور دست رد به سینه یارانه بزنند و اعضای دولت در مکانها و زمانهای مختلف توضیح دادند که همه پولهایی که از این محل صرفهجویی شود، در برنامههای اقتصادی دولت هزینه خواهد شد و رسانهها نیز در راستای این سیاست تبلیغات بسیاری انجام دادند. اما نتیجه درخواست دولت از مردم برای کمک به دولت، انصراف تنها حدود دو میلیون ایرانی از یارانه 45هزارتومانی بود. در صورتی که طبق گفته وزیر اقتصاد نزدیک به 10 میلیون ایرانی نیازی به این یارانه ندارند. موضوع یارانهها میتواند بهعنوان محکی جدی برای سنجش میزان سرمایه اجتماعی دولت در کشور ما باشد که کمبود این سرمایه در کشور ما را نشان داد.
عوامل مختلفی در کاهش یا افزایش سرمایه اجتماعی تأثیرگذار هستند. بهعنوان مثال عملکرد اقتصادی دولتها را میتوان یکی از مهمترین آنها دانست. عملکرد بد اقتصادی دولت مانند تورم، بیکاری، گرانی، بروز اختلاسهای کلان و... باعث کاهش سرمایه اجتماعی میشود و در مقابل عملکرد خوب اقتصادی دولت، افزایش سرمایه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. در کنار عملکرد اقتصادی میتوان به مسائل دیگری چون فرهنگ سیاسی کشورمان که متأثر از تاریخ کشورمان شکل گرفته است، اشاره کرد.
همچنین گفتار و رفتار مسئولان تأثیر بسزایی در کاهش یا افزایش سرمایه اجتماعی دارد. وقتی برخی از نمایندگان مجلس یا رؤسای جمهوری که شعارهای فراوانی برای جلب اعتماد و کسب رأی سر میدهند، پس از رسیدن به قدرت آنها را فراموش میکنند، خواسته یا ناخواسته باعث کاهش سرمایه اجتماعی کلیت ساختار سیاسی میشوند. زمانی که مردم از دولتمردان دروغ میشنوند یا تناقضهای مختلفی بین حرف و عمل آنها مشاهده میکنند، این موضوع باعث دلسردشدن و بیاعتمادی مردم خواهد شد. امیدواریم با توجه هرچهبیشتر دولتمردان به خواستههای مردمی و کسب اعتماد مردم نسبت به دولت و همچنین رونقیافتن اقتصاد کشور و بهبود وضعیت اقتصادی شاهد همدلی و همزبانی هرچهبیشتر دولت و ملت و افزایش سرمایه اجتماعی در کشورمان باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.