|

«بهار»، بهاری شکوفا در سخن

میرجلال‌الدین کزازی

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های روانشاد «محمدتقی بهار» که او را از همگنان خود برمی‌کشید و جدا می‌داشت، آن بود که او تنها سخنور نبود. در زمینه‌های دیگر هم می‌توانست بالا برافرازد و به کارهای ارزشمند دست بیازد. هم پژوهشگر ادبی بود هم ویرایشگر متن‌های کهن، هم آشنا با زبان پهلوی، هم مردی آزادمنش و ایراندوست، هم تلاشگری سیاسی!
آنچه بهار را برجسته می‌داشت، آن بود که در این زمینه‌ها و قلمروهای گوناگون پیشتاز و راهگشا و اثرگذار شمرده می‌شد. من تنها به یک نمونه بسنده می‌کنم؛ «کتاب سبک‌شناسی» او که نمونه‌ای از پژوهش‌های ادبی، کتاب آموختاری شد در دانشگاهی ایران. هنوز هم یکی از آبشخورهای این آموزه دانشگاه های است.
اما به درست و بسزا، آنچه بهار را پرآوازه گردانیده است و در دل ایرانیان جایی بلند داده، سخنوری اوست. بهار به شیوه چامه‌سرایان خراسانی، به زبانی سخته، ستوار، شکوهمند چامه می‌سرود. اما در چامه‌سرایی نیز دیدگاه‌ها و کارکردهایی نوآیین داشت. واژگانی را گاه در چامه‌های خود به‌کار می‌گرفت که واژه‌های نوپدید بودند، برآمده از فن‌آوری و ابزار‌سازی امروزینه.
از دیگر سوی، چامه‌های بهار، یا دیگر سروده‌های او ابزاری برا و کارساز بود در گستردن دیدگاه‌های آزادیخواهانه و ایران‌دوستانه او. در زمینه‌هایی که بهار خوش می‌داشت با آنها به ستیز و آویز برخیزد، چه زمینه‌های سیاسی، چه اجتماعی، چه فرهنگی! من در این بخش هم تنها به یک نمونه برجسته بسنده می‌کنم. نمونه‌ای که ژرفی آشنای هر ایرانی است، هر ایرانی فرهیخته هنردوست! ترانه جاودانه «مرغ سحر» که با آهنگ شگرف و شورانگیز «نی‌داود» آنچنان ایرانیان را برمی‌انگیخت و آتش در جانشان می‌زد که چندین دهه پخش کردن آن کاری ناروا بود و به کیفر می‌انجامید.
چامه ستوار و سخته دماوند که با بیتی بسیار اثرگذار آغاز می‌گیرد؛ «‌ای کوه سفید پای در بند/ ‌ای گنبد گیتی ‌ای دماوند»؛ چامه‌ای است که مانند ترانه مرغ سحر در یاد دوستاران ادب پارسی مانده است. به گونه‌ای که هر زمان نام بهار را می‌شنوند، فرایاد چامه دماوند او می‌آیند. شاید یکی از رازهای شورانگیز این چامه و ماندگاری آن در یاد آن است که بهار آن را در پیوند با دماوند سروده است. دماوند در این چامه نماد ایران است. ایرانی که هماره در درازنای تاریخ پرشیب و فراز خود به ستواری و سربلندی و شکوه و شگرفی دماوند برپای مانده است و بر جای. کوه‌ها به آسانی درهم نمی‌شکنند. فرو نمی‌پاشند. از پهنه گیتی ناپیدا نمی‌شوند. این ویژگی‌ها که در هر کوه می‌بینید به ویژه در دماوند بلندِ شکوهمند که سر بر سپهر می‌ساید، ویژگی‌های ایران‌زمین نیز هست.
کوتاه سخن این است که «بهار»، بهاری در سخن و فرهنگ ایرانی شکوفانیده است که با پژمردگی‌های خزان بیگانه خواهد ماند.
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های روانشاد «محمدتقی بهار» که او را از همگنان خود برمی‌کشید و جدا می‌داشت، آن بود که او تنها سخنور نبود. در زمینه‌های دیگر هم می‌توانست بالا برافرازد و به کارهای ارزشمند دست بیازد. هم پژوهشگر ادبی بود هم ویرایشگر متن‌های کهن، هم آشنا با زبان پهلوی، هم مردی آزادمنش و ایراندوست، هم تلاشگری سیاسی!
آنچه بهار را برجسته می‌داشت، آن بود که در این زمینه‌ها و قلمروهای گوناگون پیشتاز و راهگشا و اثرگذار شمرده می‌شد. من تنها به یک نمونه بسنده می‌کنم؛ «کتاب سبک‌شناسی» او که نمونه‌ای از پژوهش‌های ادبی، کتاب آموختاری شد در دانشگاهی ایران. هنوز هم یکی از آبشخورهای این آموزه دانشگاه های است.
اما به درست و بسزا، آنچه بهار را پرآوازه گردانیده است و در دل ایرانیان جایی بلند داده، سخنوری اوست. بهار به شیوه چامه‌سرایان خراسانی، به زبانی سخته، ستوار، شکوهمند چامه می‌سرود. اما در چامه‌سرایی نیز دیدگاه‌ها و کارکردهایی نوآیین داشت. واژگانی را گاه در چامه‌های خود به‌کار می‌گرفت که واژه‌های نوپدید بودند، برآمده از فن‌آوری و ابزار‌سازی امروزینه.
از دیگر سوی، چامه‌های بهار، یا دیگر سروده‌های او ابزاری برا و کارساز بود در گستردن دیدگاه‌های آزادیخواهانه و ایران‌دوستانه او. در زمینه‌هایی که بهار خوش می‌داشت با آنها به ستیز و آویز برخیزد، چه زمینه‌های سیاسی، چه اجتماعی، چه فرهنگی! من در این بخش هم تنها به یک نمونه برجسته بسنده می‌کنم. نمونه‌ای که ژرفی آشنای هر ایرانی است، هر ایرانی فرهیخته هنردوست! ترانه جاودانه «مرغ سحر» که با آهنگ شگرف و شورانگیز «نی‌داود» آنچنان ایرانیان را برمی‌انگیخت و آتش در جانشان می‌زد که چندین دهه پخش کردن آن کاری ناروا بود و به کیفر می‌انجامید.
چامه ستوار و سخته دماوند که با بیتی بسیار اثرگذار آغاز می‌گیرد؛ «‌ای کوه سفید پای در بند/ ‌ای گنبد گیتی ‌ای دماوند»؛ چامه‌ای است که مانند ترانه مرغ سحر در یاد دوستاران ادب پارسی مانده است. به گونه‌ای که هر زمان نام بهار را می‌شنوند، فرایاد چامه دماوند او می‌آیند. شاید یکی از رازهای شورانگیز این چامه و ماندگاری آن در یاد آن است که بهار آن را در پیوند با دماوند سروده است. دماوند در این چامه نماد ایران است. ایرانی که هماره در درازنای تاریخ پرشیب و فراز خود به ستواری و سربلندی و شکوه و شگرفی دماوند برپای مانده است و بر جای. کوه‌ها به آسانی درهم نمی‌شکنند. فرو نمی‌پاشند. از پهنه گیتی ناپیدا نمی‌شوند. این ویژگی‌ها که در هر کوه می‌بینید به ویژه در دماوند بلندِ شکوهمند که سر بر سپهر می‌ساید، ویژگی‌های ایران‌زمین نیز هست.
کوتاه سخن این است که «بهار»، بهاری در سخن و فرهنگ ایرانی شکوفانیده است که با پژمردگی‌های خزان بیگانه خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.