|

درباره نمایشگاه، حسنا شهرامی‌پور در گالری شماره شش

فضای خالی، سرشار از معنا

حسین گنجی . منتقد و پژوهشگر

برخلاف آنچه تصور می‌شود، یک عکس همواره رويت‌ناشدنی است و همان چیزی نیست که ما می‌بینیم. عکس برخلاف انواع دیگر انگاره‌های دیداری، برگردان تقلید یا تأویل از سوژه نیست، بلکه درواقع نشانی از آن است. بارنت با بیان این جمله راه را برای تشریح عکاسی غیرتقلیدی یا عکاسی معناگرا یا عکاسی مفهومی به ‌نوعی باز می‌کند. از سوی دیگر او به‌آرامی اشاره می‌کند عکس تنها آن چیزی نیست که ما در عکس می‌بینیم. این تعبیر را پیش از این در ادبیات بسیار شاهدش بوده‌ایم. برای مثال شمعدانی‌های غمگین ولفگانگ بورشت خط به خطش سفیدخوانی دارد. سفیدخوانی به این معنا که دست مخاطب را بازمی‌گذارد تا تعبیر‌ها و حس خود را در این فضا بگنجاند. اگر نگوییم سفیدخوانی مفهومی است که از شرق و فلسفه ذن می‌آید، ولی باید اعتراف کنیم تأثیرگرفته از آن است. فلسفه‌ای که بعدا در دنیای هنری غرب و به‌دنیاآمدن سبک مینی‌مالیسم نقش و رد پای خوبی از خود به‌جا گذاشت. مینی‌مالیسم و فلسفه ذن یا همان سفیدخوانی در ادبیات، به نوعی اشاره به فضاهای خالی دارند. این شرایط بعد از دوره‌ای به وجود آمد که توجه به فضای شهری و شلوغی و پرداختن به اشیا رواج بسیاری داشت. اگر بخواهیم به اصل ماجرا بازگردیم و اشاره‌ای هر چند مختصر به پدیده فضای خالی یا سفیدخوانی داشته باشیم، باید به مفهوم فضا توجه کنیم. خارج از تصورات فیزیکی و ریاضی از فضا، همواره نگاه به فضا یک نگاه بسته است؛ یعنی در فضا اتمسفری ادامه‌دار دیده نمی‌شود؛ یعنی فضا آن چارچوب مشخصه‌ای است که می‌توانیم اندازه‌اش بگیریم. بعد از تحولات غرب و روی‌کارآمدن فیلسوفانی مثل دکارت و بعد‌ها نگاه خاص تائوئیسم‌ها در شرق، این نوع نگرش و دیدن شکسته شد. آنها بودند که مفهومی به نام فضای خالی را از فضای تهی، مجزا کردند و برای همین بود كه برای فضای خالی ارزش قائل شدند و معانی بر آن بار کردند که بعدا بسط هم پیدا کرد. تمام این اشارت‌های کوتاه را آوردم تا با ذهنیتی این‌چنین سراغ عکس‌های حسنا شهرامی‌پور در گالری شماره شش برویم. این عکس‌ها نمونه‌های خوبی هستند از یک مرزگذاری، میان فضای خالی با فضای تهی. شهرامی‌پور به‌نوعی از یک فضای مکانیکی و حجمی کوچک از نظر ابعادی با همان تعریف کلاسیک از فضا- اتاقی که به رنگ آبی کم‌رنگ درآمده است- از سوی دیگر دخیل‌کردن خود به ‌عنوان سوژه انحرافی در تمام قاب‌ها اشاره‌ای دارد به معنایی که ما پیش از این در مینی‌مالیسم مشاهده‌اش کرده بودیم و پیش از آن در فلسفه شرق و فلسفه ذن رد پاهای آن را دیده بودیم. ترکیب‌بندی‌های متناسب و رنگ‌بندی بجا و اندازه‌های قاب‌ها که هرچه بزرگ‌تر باشند، بیشتر به هدف نزدیک شده است، توانسته مفهوم کلاسیک فضا را به مفهوم مدرن فضا، یعنی اتاق را به بیکرانه‌ای مملو از خالی بدل کند و زن و سوژه و انسان به معنای کلی خود را در این عکس پس بزند یا به نوعی منزوی و هیچ انگارد. این جدا از اینکه یک فرم بیانگرانه خاص و جذابی دارد و جدا از اینکه زیبایی و قدرت نشانگری خوبی در پس و پشت خود حمل می‌کند، یک باب مبارزه آرام و یک باب نقد درونی نیز به اجتماع خود باز می‌کند. اجتماعی که هنرمند را به درون خود کشانده است و سوژه را خود و معنا را در فضای اتاق و مفهوم را در خالی‌بودن تعریف می‌کند. به نوعی انزوای خود، نقد جامعه، انسان طردشده، ترس، دلهره و حتی خشونت و انزجار و بسیاری از کلمات و مفاهیم جامعه‌شناختی و روان‌شناختی و ادبی در آن فضاهای خالی امکان تفسیر دارد و جا خوش کرده است. این کارها نمونه‌ای خوب از توجه به این بُعد تازه و فلسفه و نگرش تازه به صورت مدیا هستند. مدیایی که با تمام شکوهمندی و سادگی‌اش، درد حروف پشت سر خود را نیز نمایان می‌کند و تنها به یک پوسته و فضای یکنواخت و تخت اشاره ندارد. درستی استفاده از بدن در عکس و اشاره‌های آرامش به ادبیات و گاه حتی به دین به ‌عنوان یک نماد ایمان به زندگی درست، زمانی که یأس انسان را در آغوش گرفته، مثال همان دستی است که از در بیرون زده است یا تصویری از دست که به شکل مسیح‌گونه‌ای خود را به کادر تحمیل کرده است. اینها همه نمودها و موتیف‌هایی است که شهرامی‌پور به‌سادگی، از نظر تکنیک اجرا و پیچیدگی از نظر زحمت ایده و اندیشه، در آثارش ارائه می‌کند و بی‌شک با رنج درونی سرشار و با آلام و حس‌های درونی هنرمند نیز هم‌خانواده است که چنین باورپذیر می‌شود و از یک عکس برنامه‌ریزی‌شده و چیدمان‌شده، خارج شده و برای مخاطب ملموس و باورپذیر می‌شود.

برخلاف آنچه تصور می‌شود، یک عکس همواره رويت‌ناشدنی است و همان چیزی نیست که ما می‌بینیم. عکس برخلاف انواع دیگر انگاره‌های دیداری، برگردان تقلید یا تأویل از سوژه نیست، بلکه درواقع نشانی از آن است. بارنت با بیان این جمله راه را برای تشریح عکاسی غیرتقلیدی یا عکاسی معناگرا یا عکاسی مفهومی به ‌نوعی باز می‌کند. از سوی دیگر او به‌آرامی اشاره می‌کند عکس تنها آن چیزی نیست که ما در عکس می‌بینیم. این تعبیر را پیش از این در ادبیات بسیار شاهدش بوده‌ایم. برای مثال شمعدانی‌های غمگین ولفگانگ بورشت خط به خطش سفیدخوانی دارد. سفیدخوانی به این معنا که دست مخاطب را بازمی‌گذارد تا تعبیر‌ها و حس خود را در این فضا بگنجاند. اگر نگوییم سفیدخوانی مفهومی است که از شرق و فلسفه ذن می‌آید، ولی باید اعتراف کنیم تأثیرگرفته از آن است. فلسفه‌ای که بعدا در دنیای هنری غرب و به‌دنیاآمدن سبک مینی‌مالیسم نقش و رد پای خوبی از خود به‌جا گذاشت. مینی‌مالیسم و فلسفه ذن یا همان سفیدخوانی در ادبیات، به نوعی اشاره به فضاهای خالی دارند. این شرایط بعد از دوره‌ای به وجود آمد که توجه به فضای شهری و شلوغی و پرداختن به اشیا رواج بسیاری داشت. اگر بخواهیم به اصل ماجرا بازگردیم و اشاره‌ای هر چند مختصر به پدیده فضای خالی یا سفیدخوانی داشته باشیم، باید به مفهوم فضا توجه کنیم. خارج از تصورات فیزیکی و ریاضی از فضا، همواره نگاه به فضا یک نگاه بسته است؛ یعنی در فضا اتمسفری ادامه‌دار دیده نمی‌شود؛ یعنی فضا آن چارچوب مشخصه‌ای است که می‌توانیم اندازه‌اش بگیریم. بعد از تحولات غرب و روی‌کارآمدن فیلسوفانی مثل دکارت و بعد‌ها نگاه خاص تائوئیسم‌ها در شرق، این نوع نگرش و دیدن شکسته شد. آنها بودند که مفهومی به نام فضای خالی را از فضای تهی، مجزا کردند و برای همین بود كه برای فضای خالی ارزش قائل شدند و معانی بر آن بار کردند که بعدا بسط هم پیدا کرد. تمام این اشارت‌های کوتاه را آوردم تا با ذهنیتی این‌چنین سراغ عکس‌های حسنا شهرامی‌پور در گالری شماره شش برویم. این عکس‌ها نمونه‌های خوبی هستند از یک مرزگذاری، میان فضای خالی با فضای تهی. شهرامی‌پور به‌نوعی از یک فضای مکانیکی و حجمی کوچک از نظر ابعادی با همان تعریف کلاسیک از فضا- اتاقی که به رنگ آبی کم‌رنگ درآمده است- از سوی دیگر دخیل‌کردن خود به ‌عنوان سوژه انحرافی در تمام قاب‌ها اشاره‌ای دارد به معنایی که ما پیش از این در مینی‌مالیسم مشاهده‌اش کرده بودیم و پیش از آن در فلسفه شرق و فلسفه ذن رد پاهای آن را دیده بودیم. ترکیب‌بندی‌های متناسب و رنگ‌بندی بجا و اندازه‌های قاب‌ها که هرچه بزرگ‌تر باشند، بیشتر به هدف نزدیک شده است، توانسته مفهوم کلاسیک فضا را به مفهوم مدرن فضا، یعنی اتاق را به بیکرانه‌ای مملو از خالی بدل کند و زن و سوژه و انسان به معنای کلی خود را در این عکس پس بزند یا به نوعی منزوی و هیچ انگارد. این جدا از اینکه یک فرم بیانگرانه خاص و جذابی دارد و جدا از اینکه زیبایی و قدرت نشانگری خوبی در پس و پشت خود حمل می‌کند، یک باب مبارزه آرام و یک باب نقد درونی نیز به اجتماع خود باز می‌کند. اجتماعی که هنرمند را به درون خود کشانده است و سوژه را خود و معنا را در فضای اتاق و مفهوم را در خالی‌بودن تعریف می‌کند. به نوعی انزوای خود، نقد جامعه، انسان طردشده، ترس، دلهره و حتی خشونت و انزجار و بسیاری از کلمات و مفاهیم جامعه‌شناختی و روان‌شناختی و ادبی در آن فضاهای خالی امکان تفسیر دارد و جا خوش کرده است. این کارها نمونه‌ای خوب از توجه به این بُعد تازه و فلسفه و نگرش تازه به صورت مدیا هستند. مدیایی که با تمام شکوهمندی و سادگی‌اش، درد حروف پشت سر خود را نیز نمایان می‌کند و تنها به یک پوسته و فضای یکنواخت و تخت اشاره ندارد. درستی استفاده از بدن در عکس و اشاره‌های آرامش به ادبیات و گاه حتی به دین به ‌عنوان یک نماد ایمان به زندگی درست، زمانی که یأس انسان را در آغوش گرفته، مثال همان دستی است که از در بیرون زده است یا تصویری از دست که به شکل مسیح‌گونه‌ای خود را به کادر تحمیل کرده است. اینها همه نمودها و موتیف‌هایی است که شهرامی‌پور به‌سادگی، از نظر تکنیک اجرا و پیچیدگی از نظر زحمت ایده و اندیشه، در آثارش ارائه می‌کند و بی‌شک با رنج درونی سرشار و با آلام و حس‌های درونی هنرمند نیز هم‌خانواده است که چنین باورپذیر می‌شود و از یک عکس برنامه‌ریزی‌شده و چیدمان‌شده، خارج شده و برای مخاطب ملموس و باورپذیر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.