|

چند سطری درباره نمایش «در بارانداز»، کار کاوه آهنین‌جان

«پر باز می‌کنند کبوتران جان‌داده در بارانداز»

حسین پاکدل

تقریبا کمتر کسی هست که فیلم «در بارانداز» را ندیده یا حداقل درباره‌اش چیزی نشنیده باشد. جان‌مایه داستان فیلم محصول تأثیرات روانی، اجتماعی و سیاسی رکودِ فراگیر اقتصادی اوایل قرن بیستم است. «الیا کازان»، کارگردان شهیر سینما، بر مبنای فیلم‌نامه درخشان «بادشولنبرگ» و بازی فراموش‌نشدنی «مارلون براندو» به نقش ‌تری مالون و بازیگران توانای آن روزگار، این قصه را در قدوقامت یک شاهکار ابدی بر پرده سینما جاودانه کرد؛ آن‌هم درست در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم که باز رکود اقتصادی فراگیر شده بود. میانه دهه 60 قرن قبل فیلم در 10 رشته کاندیدای اسکار شد و هشت تندیس اسکار را به خود اختصاص داد؛ از جمله اولین اسکار برای اسطوره بازیگری، مارلون براندو. از آن تاریخ این فیلم در اغلب دانشکده‌های معتبر سینمایی و در تمام رشته‌های مرتبط با سینما و کلا هنر نمایش، جزء آثار کلاسیک و شاخص و بخشی از مواد درسی است. قصه در بارانداز ظاهرِ ساده- و به قول قدما، جان اشتاین بکی-ولی جوهره‌ای عمیق و تراژیک از جنس ادبیات معترض غیرشعاری دارد. ‌تری، یک بوکسور سرخورده سابق، بنا بر شرایط و تشویق برادرش چارلی که مطیع و مزدور مورد وثوق‌جانی، رئیس اتحادیه کارگرانِ بندرگاه نیویورک است، به خدمت این تشکیلاتِ آرام‌آرام مافیایی‌شده درمی‌آید. جمع کارگران به علت فقر و فلاکت، تبدیل به موجوداتی کرولال و گنگ شده‌اند. در آن ایام به دست‌آوردن یک ژتون کار روزانه یعنی تداوم حیاتی موقت با تحقیر دائمی بود. ابتدا یکی از کارگران معترض با ترفندی به قتل می‌رسد و پس از آن سلسله‌اتفاقات که تلفیقی از عشق و خشونت، خیانت و فداکاری، بزدلی و شهامت است، ‌تری مالون را به قهرمانی بدقلق و عاصی بدل می‌کند که در بطن فرازونشیبی پرهزینه ولی واقعی، سرنوشت بارانداز و اتحادیه کارگران و در کل نیویورک را متحول می‌کند. چنان ظرافت‌های انسانی و عاطفی در دل داستان وجود دارد که هربار دیدن فیلم دریچه‌های تازه‌ای به روی مخاطب می‌گشاید. شاید بر حسب ظاهر زمان و مکان وقوع داستان، هشت دهه قبل در شهر‌ هزارتوی نیویورک است، ولی برای همیشه و همه‌جا امکان تعمیم‌پذیری دارد. اکنون دیگر مثل‌ هزاران اثر نمایشی جاودانه، این داستان هم متعلق به بشریت در گستره خاک و همه انسان‌هاست. حالا امیرکاوه آهنین‌جان، هنرمند جدی، سخت‌کوش و باسابقه تئاتر، روایتی دیگر از این تراژدی جهانی را نوشته و به شکلی مدرن، جذاب و بدیع با همراهی هنرجویانش پس از نزدیک به یک‌سال‌واندی تمرین جان‌فرسا، به صحنه جان داده است. او برمبنای درام «در بارانداز»، جهانی دوطبقه را ترسیم کرده است؛ جهانی آرمانی بر سطح با بزکِ صلح و آرامش و رفاه و در زیر جهان فقر و فلاکت و وحشت که تنها راه ادامه حیات، گرگ، کفتار و زالوشدن و دریدن و مکیدن شیره همنوع است. به تعبیری زامبی‌های مدرن سرگردانی که تحت سیطره جانی، رئیس قبیله وحشت و نماینده تمدن مدرن و مصرف که حتی فرصت و حوصله‌ شمردن پول ندارد و به اراده‌اش هر اراده ناهمراه را می‌درند؛ نوعی استحاله و بردگی نو که اگر آرمان‌شهری در بالا بر صحنه نمایش است، ماحصل مناسبات کثیف شهری در قهقراست. دیگر انسانیت رنگ باخته تا امپراتوری سود و سرمایه سوار بر امواج خوف و خفت، بقایش تضمین شود. امیرکاوه با طراحی ویژه خود، ما تماشاگران را مشرف بر حادثه قرار می‌دهد و هر دو شهر را زیر نگاه و تیررس ذهن ما بازسازی و بازنمایی می‌کند. در کارش دقیق است. حرکت و صحنه و کلامی اضافی ندارد. بی‌مقدمه و پرهیز از مطول‌گویی یک‌راست ما را به سراغ جانِ قصه می‌برد. به‌خود می‌آییم می‌بینیم قلبمان در تپش است و نگران سرنوشت شکننده‌ تری مالون- که در اثر امیرکاوه شده ‌است روکا- هستیم و عشقی که او را از سقوط قطعی و منجلاب به بلندا بالا می‌کشد. ما هم همراه روکا نگران می‌شویم بر سر برادرش چارلی- اینجا یوکا- چه می‌آید.
اثر امیرکاوه اجرائی نفس‌گیر، بی‌وقفه، دقیق و در اغلب مواقع پرتاب‌وتپش است. لحظه‌ای درنگ ندارد. با کمترین امکانات، با جابه‌جایی‌های حساب‌شده، طراحی و اجرای گریم کاربردی و لباس‌های مناسب، موسیقی و افکت‌های دراماتیک، فضاسازی می‌کند؛ ازجمله صحنه‌های زیبای گورستان، بارانداز، کلیسا، مخروبه‌های ناامن شهری، مقر سرخ‌پوستان و قلمرو فراخ و جادویی جانی. از بدن ورزیده و تا حد مقدور از بیان بازیگرانش نهایت استفاده را برای انتقال حس و اتمسفر درام به مخاطب بهره می‌برد. بدن‌ها به‌شدت تربیت شده‌اند. رزم زندگی، جدال بر سر شرف، شأن انسانی و تقابل با این ارزش‌ها، به شکلی موازی بر صحنه پابه‌پای ثانیه‎های عبور در جنب و جوش است. اثر سه بعدی اجرا می‌شود ولی چیزی از کف نمی‌رود؛ هرگوشه و در هر ارتفاع که باشی، همراهی. قطعا در سال‌های آتی هرکدام از بازیگران جدی و سخت‌جانِ آهنین‌جان بر صحنه‌ها خواهند درخشید. دیر یا زود خواهید دید، زحمات او و همسر و همراه گرامی‌اش، نادیا حسام، در خلق این درام جذاب و پرفورمنس زیبا قابل ستایش است. چه «در بارانداز» الیا کازان را دیده باشید چه نه، این اجرا حرف برای گفتن و تصاویر مفهومی برای نشان‌دادنِ معنی بسیار دارد. تبریک بی‌پایان برای این همه زحمت و پایداری به گروه عظیم و پرتعداد نمایش «در بارانداز» که قطعا تألیفی نو و اثرگذار از امیرکاوه است.

تقریبا کمتر کسی هست که فیلم «در بارانداز» را ندیده یا حداقل درباره‌اش چیزی نشنیده باشد. جان‌مایه داستان فیلم محصول تأثیرات روانی، اجتماعی و سیاسی رکودِ فراگیر اقتصادی اوایل قرن بیستم است. «الیا کازان»، کارگردان شهیر سینما، بر مبنای فیلم‌نامه درخشان «بادشولنبرگ» و بازی فراموش‌نشدنی «مارلون براندو» به نقش ‌تری مالون و بازیگران توانای آن روزگار، این قصه را در قدوقامت یک شاهکار ابدی بر پرده سینما جاودانه کرد؛ آن‌هم درست در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم که باز رکود اقتصادی فراگیر شده بود. میانه دهه 60 قرن قبل فیلم در 10 رشته کاندیدای اسکار شد و هشت تندیس اسکار را به خود اختصاص داد؛ از جمله اولین اسکار برای اسطوره بازیگری، مارلون براندو. از آن تاریخ این فیلم در اغلب دانشکده‌های معتبر سینمایی و در تمام رشته‌های مرتبط با سینما و کلا هنر نمایش، جزء آثار کلاسیک و شاخص و بخشی از مواد درسی است. قصه در بارانداز ظاهرِ ساده- و به قول قدما، جان اشتاین بکی-ولی جوهره‌ای عمیق و تراژیک از جنس ادبیات معترض غیرشعاری دارد. ‌تری، یک بوکسور سرخورده سابق، بنا بر شرایط و تشویق برادرش چارلی که مطیع و مزدور مورد وثوق‌جانی، رئیس اتحادیه کارگرانِ بندرگاه نیویورک است، به خدمت این تشکیلاتِ آرام‌آرام مافیایی‌شده درمی‌آید. جمع کارگران به علت فقر و فلاکت، تبدیل به موجوداتی کرولال و گنگ شده‌اند. در آن ایام به دست‌آوردن یک ژتون کار روزانه یعنی تداوم حیاتی موقت با تحقیر دائمی بود. ابتدا یکی از کارگران معترض با ترفندی به قتل می‌رسد و پس از آن سلسله‌اتفاقات که تلفیقی از عشق و خشونت، خیانت و فداکاری، بزدلی و شهامت است، ‌تری مالون را به قهرمانی بدقلق و عاصی بدل می‌کند که در بطن فرازونشیبی پرهزینه ولی واقعی، سرنوشت بارانداز و اتحادیه کارگران و در کل نیویورک را متحول می‌کند. چنان ظرافت‌های انسانی و عاطفی در دل داستان وجود دارد که هربار دیدن فیلم دریچه‌های تازه‌ای به روی مخاطب می‌گشاید. شاید بر حسب ظاهر زمان و مکان وقوع داستان، هشت دهه قبل در شهر‌ هزارتوی نیویورک است، ولی برای همیشه و همه‌جا امکان تعمیم‌پذیری دارد. اکنون دیگر مثل‌ هزاران اثر نمایشی جاودانه، این داستان هم متعلق به بشریت در گستره خاک و همه انسان‌هاست. حالا امیرکاوه آهنین‌جان، هنرمند جدی، سخت‌کوش و باسابقه تئاتر، روایتی دیگر از این تراژدی جهانی را نوشته و به شکلی مدرن، جذاب و بدیع با همراهی هنرجویانش پس از نزدیک به یک‌سال‌واندی تمرین جان‌فرسا، به صحنه جان داده است. او برمبنای درام «در بارانداز»، جهانی دوطبقه را ترسیم کرده است؛ جهانی آرمانی بر سطح با بزکِ صلح و آرامش و رفاه و در زیر جهان فقر و فلاکت و وحشت که تنها راه ادامه حیات، گرگ، کفتار و زالوشدن و دریدن و مکیدن شیره همنوع است. به تعبیری زامبی‌های مدرن سرگردانی که تحت سیطره جانی، رئیس قبیله وحشت و نماینده تمدن مدرن و مصرف که حتی فرصت و حوصله‌ شمردن پول ندارد و به اراده‌اش هر اراده ناهمراه را می‌درند؛ نوعی استحاله و بردگی نو که اگر آرمان‌شهری در بالا بر صحنه نمایش است، ماحصل مناسبات کثیف شهری در قهقراست. دیگر انسانیت رنگ باخته تا امپراتوری سود و سرمایه سوار بر امواج خوف و خفت، بقایش تضمین شود. امیرکاوه با طراحی ویژه خود، ما تماشاگران را مشرف بر حادثه قرار می‌دهد و هر دو شهر را زیر نگاه و تیررس ذهن ما بازسازی و بازنمایی می‌کند. در کارش دقیق است. حرکت و صحنه و کلامی اضافی ندارد. بی‌مقدمه و پرهیز از مطول‌گویی یک‌راست ما را به سراغ جانِ قصه می‌برد. به‌خود می‌آییم می‌بینیم قلبمان در تپش است و نگران سرنوشت شکننده‌ تری مالون- که در اثر امیرکاوه شده ‌است روکا- هستیم و عشقی که او را از سقوط قطعی و منجلاب به بلندا بالا می‌کشد. ما هم همراه روکا نگران می‌شویم بر سر برادرش چارلی- اینجا یوکا- چه می‌آید.
اثر امیرکاوه اجرائی نفس‌گیر، بی‌وقفه، دقیق و در اغلب مواقع پرتاب‌وتپش است. لحظه‌ای درنگ ندارد. با کمترین امکانات، با جابه‌جایی‌های حساب‌شده، طراحی و اجرای گریم کاربردی و لباس‌های مناسب، موسیقی و افکت‌های دراماتیک، فضاسازی می‌کند؛ ازجمله صحنه‌های زیبای گورستان، بارانداز، کلیسا، مخروبه‌های ناامن شهری، مقر سرخ‌پوستان و قلمرو فراخ و جادویی جانی. از بدن ورزیده و تا حد مقدور از بیان بازیگرانش نهایت استفاده را برای انتقال حس و اتمسفر درام به مخاطب بهره می‌برد. بدن‌ها به‌شدت تربیت شده‌اند. رزم زندگی، جدال بر سر شرف، شأن انسانی و تقابل با این ارزش‌ها، به شکلی موازی بر صحنه پابه‌پای ثانیه‎های عبور در جنب و جوش است. اثر سه بعدی اجرا می‌شود ولی چیزی از کف نمی‌رود؛ هرگوشه و در هر ارتفاع که باشی، همراهی. قطعا در سال‌های آتی هرکدام از بازیگران جدی و سخت‌جانِ آهنین‌جان بر صحنه‌ها خواهند درخشید. دیر یا زود خواهید دید، زحمات او و همسر و همراه گرامی‌اش، نادیا حسام، در خلق این درام جذاب و پرفورمنس زیبا قابل ستایش است. چه «در بارانداز» الیا کازان را دیده باشید چه نه، این اجرا حرف برای گفتن و تصاویر مفهومی برای نشان‌دادنِ معنی بسیار دارد. تبریک بی‌پایان برای این همه زحمت و پایداری به گروه عظیم و پرتعداد نمایش «در بارانداز» که قطعا تألیفی نو و اثرگذار از امیرکاوه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.