|

شيرازه: درباره کتاب «آن روزگاران تهران»

نام‌هاي مجروح

عليرضا اميرحاجبي

شهرها با نام‌هايشان شناخته مي‌شوند و نام‌ها تصاويري شکسته و مجروح را از گذشته تا به امروز پيش روي ما مي‌گذارند. نام‌ها دستورالعملي براي به راه انداختن ماشين حافظه هستند که با ماده سازنده يک مکان يا يک خيابان در ارتباطند. رابطه بين ماده و حافظه، ميانه و واسطه‌اي دارد. همگان مي‌انديشند که اين واسطه تصوير است. با کمال ميل قبول مي‌کنيم اما در اين بين يک پديده که از آن سخن به ميان آمد نيز واسطه‌اي خارق‌العاده است. نام‌ها که دردها و خوشي‌ها را در خود نهفته دارند و «مارسل پروست» چه خوب اين را فهميد. شهر نيز سرشار از نام‌هاست، نام‌هاي خاص و عام که نشانه‌هايي براي مالکان شهر يعني مردم هستند. نام‌ها پيکره شهر و اجزاي کالبدي آن را هدف‌گذاري مي‌کنند تا براي هر عابر و شهروندي که از دور و نزديک به پيش مي‌آيد راهنمايي باشند. حال مي‌توان نام آن را راهنمايي گذاشت يا نشانه‌اي براي گيج‌کردن ناآشنايان به اين کالبد لحظه‌اي سرد و لحظه‌اي گرم، کالبدي آشنا و ناآشنا که دقيقه به دقيقه چهره‌اي جديد از خود نشان مي‌دهد. نام‌ها در مسير ديداري و شنيداري، خود را به اهداف ديگري در شهر مي‌رسانند و تبديل به نشانه‌اي مي‌شوند براي پذيرش وجهه‌اي مدرن در يک شهر. بزرگراه‌ها، پايانه‌هاي حمل و نقل، فرودگاه‌ها، موزه‌ها و... نام‌هايي عام که مانند بارومتر مي‌توانند درجه وابستگي يک فرهنگ شهري را به محتواي مدرنيته نشان دهند. هر نامي با تصويري همراه است و برعکس. حتي تصاوير بي‌نام نيز نامي دارند. پس هر تصوير ذهني از شهر مثل بخشي ارگانيک داراي نام است. مي‌بينيد تا کجا مي‌توان با نام‌ها پيش رفت و آنها را با تصوير درهم آميخت؟ اين تازه بخش کوچکي از هويت نهفته در عنصر نام است. شهر در گام اول، خود را با نام‌هايش به مدرنيته مي‌چسباند و سپس تغييرات سخت‌افزاري آغاز مي‌شود. مدرنيته تا همين اندازه باقي مي‌ماند: «تغييرات جسمي و فيزيکي» از اين پيش‌تر نمي‌رود که الزامي در پيش‌ روي نمي‌بيند. پس مي‌توان تفاوتي بين شهر درگير مدرنيته با شهري مدرن قايل شد. بله به راحتي. دو کلانشهر تهران و نيويورک را در نظر بگيريد. يکي از سطح تا عمق با ماده مدرن پر شده اما ديگري هنوز در تب و تاب حفظ و نگهداري ميراث از دست‌رفته و کهن خود مانده است. اين ماندگي، نتيجه جذب سريع مدرنيته از صدسال پيش تا به امروز است. اين شهر نمي‌تواند از نام‌هايش دست بردارد. اين شهر نيازمند نام‌هاي درون خود است. تهران نمي‌تواند فراموش کند که نامي چون دروازه غار را در خود نهفته دارد يا نامي چون خيابان مخبرالدوله يا لاله‌زار و فردوسي و دروازه‌شميران و دروازه دولت. اين نام‌ها با حافظه و تصوير در پيوندند. نمي‌توان آنها را حذف کرد به همين دليل تهران و شهرهايي امثال تهران هيچ‌گاه مدرن نمي‌شوند. تهران ويژگي‌هاي مدرنيته را مي‌پذيرد اما با نام‌هايش چه کند؟ با تصاوير پس از نام‌ها چه کند؟ اما پرسش در اينجاست که آيا الزامي نيز وجود دارد که يک شهر در کالبد خود مدرن شود يا مي‌توان به همان دستاوردهاي مدرنيته قانع بود؟ بله مي‌توان قانع بود، البته با يک شرط و آن اينکه ادعاي مدرن بودن را نداشته باشيد. ما تهراني‌ها به بسياري از دستاوردهاي مدرنيته معتاد و نيازمنديم. مثلا برق مي‌خواهيم، آب مي‌خواهيم، تلفن و موبايل و اينترنت مي‌خواهيم چون برايمان حياتي است اما بود و نبود روزنامه فرقي برايمان ندارد. اينکه روزنامه‌اي بسته شود، باز شود، یا نيمه‌باز بماند فرقي به حال ما ندارد. اينکه سينمايي باز شود يا بسته شود فرقي به حال ما ندارد. اين تفاوت بين مدرن‌بودن و درگير مدرنيته‌شدن است. اگر مدرن بوديم نسبت به بسياري از رويدادها واکنش نشان مي‌داديم. مدرن نيستيم اداي مدرن بودن را در مي‌آوريم. شهر کالبدي ملموس و کالبدي ناملموس دارد. آنچه ملموس است نام دارد و مي‌توان با چرخشي در کالبد شهر که خيابان‌ها و کوچه‌هاي آن است با نام‌ها و تصاوير مواجه شد و به گذشته و نوستالژي آنچه از دست داده‌ايم انديشيد. اما شهر ويژگي‌هاي ديگري نيز دارد که ملموس نيستند. شهر بين شهروندان همزمان فاصله ايجاد مي‌کند و آنها را به يکديگر پيوند مي‌دهد. شهر توسط همين شهروندان گسترش مي‌يابد و اين گسترش‌يافتگي باعث دوري و قطع پيوندهاي فيزيکي و عاطفي بين شهروندان مي‌شود. جمعيت خود را از درون به بيرون مي‌راند. حاشيه‌نشيني‌ها و... غربت نگاه «تازه از راه رسيدگان» به شهر عميق‌ترين حالت احساسي را در انسان متجلي مي‌کند. اين دستاورد شهر است. البته همين تازه از راه رسيدگان در آينده‌شان شايد تبديل به نوکيسه‌گاني بي‌رحم شوند. نقاط مرکزي به سمت جنوب عقب‌نشيني مي‌کنند و آنچه چنددهه پيش شمال شهر محسوب مي‌شد و جايي، اعياني ناگهان خود را در جنوب شهر مي‌بيند. شهر تا بي‌نهايت در ذهن گسترش مي‌يابد و به گسترش عيني خود تا حدودي ادامه مي‌دهد. بازگشت به گذشته شهر نشانه‌هايي را با خود به همراه مي‌آورد که شايد در مجموعه زيباي خسرو خورشيدي که توسط انتشارات «کتاب‌سرا» به چاپ رسيده بتوان به آنها دست يافت، البته تا حدودي. خورشيدي يک طراح صحنه ماهر است که بر مبناي خاطراتش از تهران قديم دست به بازتوليد پرسرعت تصاويري از شهر تهران زده است. در اينجا پرسرعت بودن يک نقطه قوت است و نه ضعف. کوهي از خاطرات بر ذهن وي سنگيني مي‌کند و ناگهان با بهانه ساده خاطرات تبديل به يک مجموعه ارزشمند مي‌شود از طرح‌هايي که نشاني از نوستالژي را نيز به همراه دارد. طرح‌هاي خورشيدي چيزي بيشتر از عکس‌هاي مستند قديمي در اختيار ما قرار مي‌دهد. چيزهاي ناملموس که در انتخاب فلان پرسپکتيو يا کادر نهفته است. اين يک انتخاب اختياري است که تمايلات و آرزوهاي از دست رفته هنرمند را نمايان مي‌کند. طرح‌هاي خورشيدي از حالت اسنادي فراتر مي‌رود. هرچند نوشته‌هاي کنار تصاوير به درک بهتر موقعيت مکان‌ها کمک مي‌کند اما خود تصاوير نشانه‌هايي از نام‌ها را نيز با خود به همراه دارند. نام‌هايي که امروز در ميان ما نيستند يا بر اثر سوختگي شديد زمان هويت خود را از دست داده‌اند.
شهرها با نام‌هايشان شناخته مي‌شوند و نام‌ها تصاويري شکسته و مجروح را از گذشته تا به امروز پيش روي ما مي‌گذارند. نام‌ها دستورالعملي براي به راه انداختن ماشين حافظه هستند که با ماده سازنده يک مکان يا يک خيابان در ارتباطند. رابطه بين ماده و حافظه، ميانه و واسطه‌اي دارد. همگان مي‌انديشند که اين واسطه تصوير است. با کمال ميل قبول مي‌کنيم اما در اين بين يک پديده که از آن سخن به ميان آمد نيز واسطه‌اي خارق‌العاده است. نام‌ها که دردها و خوشي‌ها را در خود نهفته دارند و «مارسل پروست» چه خوب اين را فهميد. شهر نيز سرشار از نام‌هاست، نام‌هاي خاص و عام که نشانه‌هايي براي مالکان شهر يعني مردم هستند. نام‌ها پيکره شهر و اجزاي کالبدي آن را هدف‌گذاري مي‌کنند تا براي هر عابر و شهروندي که از دور و نزديک به پيش مي‌آيد راهنمايي باشند. حال مي‌توان نام آن را راهنمايي گذاشت يا نشانه‌اي براي گيج‌کردن ناآشنايان به اين کالبد لحظه‌اي سرد و لحظه‌اي گرم، کالبدي آشنا و ناآشنا که دقيقه به دقيقه چهره‌اي جديد از خود نشان مي‌دهد. نام‌ها در مسير ديداري و شنيداري، خود را به اهداف ديگري در شهر مي‌رسانند و تبديل به نشانه‌اي مي‌شوند براي پذيرش وجهه‌اي مدرن در يک شهر. بزرگراه‌ها، پايانه‌هاي حمل و نقل، فرودگاه‌ها، موزه‌ها و... نام‌هايي عام که مانند بارومتر مي‌توانند درجه وابستگي يک فرهنگ شهري را به محتواي مدرنيته نشان دهند. هر نامي با تصويري همراه است و برعکس. حتي تصاوير بي‌نام نيز نامي دارند. پس هر تصوير ذهني از شهر مثل بخشي ارگانيک داراي نام است. مي‌بينيد تا کجا مي‌توان با نام‌ها پيش رفت و آنها را با تصوير درهم آميخت؟ اين تازه بخش کوچکي از هويت نهفته در عنصر نام است. شهر در گام اول، خود را با نام‌هايش به مدرنيته مي‌چسباند و سپس تغييرات سخت‌افزاري آغاز مي‌شود. مدرنيته تا همين اندازه باقي مي‌ماند: «تغييرات جسمي و فيزيکي» از اين پيش‌تر نمي‌رود که الزامي در پيش‌ روي نمي‌بيند. پس مي‌توان تفاوتي بين شهر درگير مدرنيته با شهري مدرن قايل شد. بله به راحتي. دو کلانشهر تهران و نيويورک را در نظر بگيريد. يکي از سطح تا عمق با ماده مدرن پر شده اما ديگري هنوز در تب و تاب حفظ و نگهداري ميراث از دست‌رفته و کهن خود مانده است. اين ماندگي، نتيجه جذب سريع مدرنيته از صدسال پيش تا به امروز است. اين شهر نمي‌تواند از نام‌هايش دست بردارد. اين شهر نيازمند نام‌هاي درون خود است. تهران نمي‌تواند فراموش کند که نامي چون دروازه غار را در خود نهفته دارد يا نامي چون خيابان مخبرالدوله يا لاله‌زار و فردوسي و دروازه‌شميران و دروازه دولت. اين نام‌ها با حافظه و تصوير در پيوندند. نمي‌توان آنها را حذف کرد به همين دليل تهران و شهرهايي امثال تهران هيچ‌گاه مدرن نمي‌شوند. تهران ويژگي‌هاي مدرنيته را مي‌پذيرد اما با نام‌هايش چه کند؟ با تصاوير پس از نام‌ها چه کند؟ اما پرسش در اينجاست که آيا الزامي نيز وجود دارد که يک شهر در کالبد خود مدرن شود يا مي‌توان به همان دستاوردهاي مدرنيته قانع بود؟ بله مي‌توان قانع بود، البته با يک شرط و آن اينکه ادعاي مدرن بودن را نداشته باشيد. ما تهراني‌ها به بسياري از دستاوردهاي مدرنيته معتاد و نيازمنديم. مثلا برق مي‌خواهيم، آب مي‌خواهيم، تلفن و موبايل و اينترنت مي‌خواهيم چون برايمان حياتي است اما بود و نبود روزنامه فرقي برايمان ندارد. اينکه روزنامه‌اي بسته شود، باز شود، یا نيمه‌باز بماند فرقي به حال ما ندارد. اينکه سينمايي باز شود يا بسته شود فرقي به حال ما ندارد. اين تفاوت بين مدرن‌بودن و درگير مدرنيته‌شدن است. اگر مدرن بوديم نسبت به بسياري از رويدادها واکنش نشان مي‌داديم. مدرن نيستيم اداي مدرن بودن را در مي‌آوريم. شهر کالبدي ملموس و کالبدي ناملموس دارد. آنچه ملموس است نام دارد و مي‌توان با چرخشي در کالبد شهر که خيابان‌ها و کوچه‌هاي آن است با نام‌ها و تصاوير مواجه شد و به گذشته و نوستالژي آنچه از دست داده‌ايم انديشيد. اما شهر ويژگي‌هاي ديگري نيز دارد که ملموس نيستند. شهر بين شهروندان همزمان فاصله ايجاد مي‌کند و آنها را به يکديگر پيوند مي‌دهد. شهر توسط همين شهروندان گسترش مي‌يابد و اين گسترش‌يافتگي باعث دوري و قطع پيوندهاي فيزيکي و عاطفي بين شهروندان مي‌شود. جمعيت خود را از درون به بيرون مي‌راند. حاشيه‌نشيني‌ها و... غربت نگاه «تازه از راه رسيدگان» به شهر عميق‌ترين حالت احساسي را در انسان متجلي مي‌کند. اين دستاورد شهر است. البته همين تازه از راه رسيدگان در آينده‌شان شايد تبديل به نوکيسه‌گاني بي‌رحم شوند. نقاط مرکزي به سمت جنوب عقب‌نشيني مي‌کنند و آنچه چنددهه پيش شمال شهر محسوب مي‌شد و جايي، اعياني ناگهان خود را در جنوب شهر مي‌بيند. شهر تا بي‌نهايت در ذهن گسترش مي‌يابد و به گسترش عيني خود تا حدودي ادامه مي‌دهد. بازگشت به گذشته شهر نشانه‌هايي را با خود به همراه مي‌آورد که شايد در مجموعه زيباي خسرو خورشيدي که توسط انتشارات «کتاب‌سرا» به چاپ رسيده بتوان به آنها دست يافت، البته تا حدودي. خورشيدي يک طراح صحنه ماهر است که بر مبناي خاطراتش از تهران قديم دست به بازتوليد پرسرعت تصاويري از شهر تهران زده است. در اينجا پرسرعت بودن يک نقطه قوت است و نه ضعف. کوهي از خاطرات بر ذهن وي سنگيني مي‌کند و ناگهان با بهانه ساده خاطرات تبديل به يک مجموعه ارزشمند مي‌شود از طرح‌هايي که نشاني از نوستالژي را نيز به همراه دارد. طرح‌هاي خورشيدي چيزي بيشتر از عکس‌هاي مستند قديمي در اختيار ما قرار مي‌دهد. چيزهاي ناملموس که در انتخاب فلان پرسپکتيو يا کادر نهفته است. اين يک انتخاب اختياري است که تمايلات و آرزوهاي از دست رفته هنرمند را نمايان مي‌کند. طرح‌هاي خورشيدي از حالت اسنادي فراتر مي‌رود. هرچند نوشته‌هاي کنار تصاوير به درک بهتر موقعيت مکان‌ها کمک مي‌کند اما خود تصاوير نشانه‌هايي از نام‌ها را نيز با خود به همراه دارند. نام‌هايي که امروز در ميان ما نيستند يا بر اثر سوختگي شديد زمان هويت خود را از دست داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.