در سخنراني مطهری در دانشگاه علامه بررسي شد
فراز و فرود آزادي بيان
ایلنا: علی مطهری روز گذشته در نشستی با عنوان جمهوری اسلامی از آرمان تا واقعیت که در دانشگاه علامه برگزار شد، گفت: روز دانشجو و امروز حاکی از فریاد در سکوت و جرقهای در تاریکی است، چراکه دقیقا چند ماه بعد از کودتای سال ۳۲ بود که خفقان بر کشور حاکم شده بود، برای همین این حادثه بسیار ارزشمند است. او با بیان اینکه گاهی از کلمات معانی متفاوتی برداشت میشود، افزود: «قبل از پیروزی انقلاب نیز در مورد معانی کلمات مناقشههای زیادی وجود داشت. چپها میگفتند بیاییم از آزادی شعار واحد بسازیم و شعار «اتحاد، مبارزه، پیروزی» را قرار دهیم. با شکلگرفتن نیروهای اسلامی آنها شروع به این حرفها کردند، اما سران انقلاب بهویژه شهید مطهری پاسخ آنها را دادند و گفتند اگر میگویید آزادی، مقصود شما آزادی در مذهب است، اما مقصود ما از آزادی در واقع آزادی از رژیم شاه و کمونیسم است».
در دوره اصلاحات حد خوبی از آزادی بیان داشتیم
او در ادامه و در بخش پرسش و پاسخ با دانشجویان که در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، در پاسخ به این سؤال که آیا بویی از آرمانهای انقلاب امروز به مشام میرسد، گفت: «در بحث آزادی دچار فراز و نشیبهای زیادی بودیم، گاهی آزادی بیان قابل قبول بود و برخی مواقع خیر؛ برای مثال در دوره اصلاحات حد خوبی از آزادی بیان داشتیم. در دولت نهم نیز نسبتا آزادی بیان قابل قبول بود، اما در دوره دولت دهم بهویژه از سال ۸۸ به بعد محدودیتها زیاد شد و تا الان نیز ادامه دارد». او افزود: «در دوره سازندگی هم آزادی بیان ایدهآل نبوده است. دوره جنگ و استقرار نظام هم نمیتواند خیلی معیار باشد، چرا که در دوره جنگ هر کشوری محدودیتهایی دارد».
حرفم درباره 88 همچنان همان است
مطهری در ادامه با بیان اینکه در دوره جنگ ۱۷ روزنامه بسته شد، گفت: «امام صحبت کردند و گفتند قلمهای مسموم باید شکسته شود. این مسئله با شرایط جنگ قابل توجیه است اما قابل سرایت به امروز نیست، اشتباه این است که برخی میخواهند احکام گذشته را به امروز سرایت دهند، اما نمیگویند حرف امام برای شرایط عادی نبود بلکه برای دوره جنگ بود. معتقدم امروز در زمینه آزادی بیان در شرایط خوبی نیستیم». او در پاسخ به این سؤال که آیا هنوز هم معتقدید باید برای تمام طرفهای مناظره در سال ۸۸ دادگاه برگزار شود، گفت: «بله، هنوز هم حرف من همان است که بارها گفتم. در سال ۸۸ از ابتدا معتقد بودم حوادث یک مقصر ندارد، بلکه سه ریشه میتوان برای آن ذکر کرد. اول خطاهای برخی نهادهای حکومتی، دوم برخی شیطنتهای آقای احمدینژاد و سوم تمکیننکردن به قانون از سوی آقایان موسوی و کروبی. من هنوز هم معتقدم اگر بناست مجازاتی صورت گیرد، باید هر سه ریشه بررسی شود و سهم هر گروه مشخص و روال قانونی طی شود. اگر لازم است محاکمه برگزار شود، هر اقدامی باید براساس حکم قانونی باشد، نه اینکه تنها یک طرف را مقصر بدانید و آنها را به اسرائیل و آمریکا وصل کنید و بقیه
را رها کنید». مطهری گفت: «سال ۸۸ واقعا تفکیک حق از باطل مشکل شد. بنابراین میتوان کلمه فتنه را برای آن به کار برد. در همان ابتدا برخی از اصولگرایان هم شک داشتند که در انتخابات تقلب شده یا خیر؛ شاید من اولین فردی بودم که لفظ فتنه را به کار بردم، اما سوءاستفاده از این کلمه درست نیست نباید با سوءاستفاده و به هر بهانهای هر کسی را فتنهگر بدانیم».
کاسههای داغتر از آش مشکلسازی میکنند
مطهری همچنین در بخش دیگری از این نشست گفت: «رهبری در دیدار با دانشجویان به صراحت این گفته را که نمیشود ایشان را نقد کرد، رد کردهاند و اعلام کردهاند چه کسی گفته نمیشود نقد کرد ما حرفی نداریم و من از انتقاد حمایت میکنم». این نماینده مجلس سپس بخشی از صحبتهای مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان را برای حاضران خواند که در آن آمده بود: «عدهای تصور میکنند باید حرفهای من را بیان کنند، خیر؛ هرکس فکر کند و حرف خودش را بیان کند». مطهری تصریح کرد: «اینکه عدهای در کشور اجازه اظهار نظری مخالف رهبری نمیدهند، مسئلهای است که متأسفانه وجود دارد و به اصطلاح کاسههای داغتر از آش مشکلسازی میکنند. بنابراین اشکال در ولایتمداران است نه در ولایت فقیه. امیرالمؤمنین هم میگوید از من انتقاد کنید». این نماینده مجلس در پاسخ به این پرسش که آیا مارکسیستها میتوانند در دانشگاه فعالیت تشکیلاتی داشته باشند، گفت: «براساس قواعد اولیه انقلاب، آنها میتوانند فعالیت داشته باشند و ما در بیانات شهید مطهری میخوانیم که مارکسیستها میتوانند، اما در صورتی که با تابلوی مشخص خودشان حرف بزنند نه اینکه از اسلام و آیههای قرآن فکت
بیاورند و در تجمعهای خود عکس امام و رهبری را کنار بگذارند و تصاویر لنین و مارکس را بالا ببرند. طبعا باید در دانشگاه هم با تابلوی خودشان به عنوان کمونیست غیرمسلمان فعالیت کنند، اما با قوانین موجود امکانپذیر نیست».
از ابتدای انقلاب قراری برای قطع رابطه با آمریکا نبود
این نماینده مجلس همچنین درباره رابطه با آمریکا، حدود آن و شعار مرگبرآمریکا بیان کرد: «فراموش نکنیم که از ابتدای انقلاب قراری برای قطع رابطه با آمریکا مطرح نبود و بعد از ماجرای تسخیر سفارت آنها رابطهشان را قطع کردند. امروز هم نفس برقراری رابطه اهمیت چندانی ندارد و مهم این است که ما از مواضع اصلی خود عقبنشینی نکنیم». او ادامه داد: «البته شاید امروز به نفع نباشد، ولی اتفاقا صهیونیستها و عربستان سعودی همواره تلاش میکنند رابطه ایران و غرب گلآلود بماند تا آنها ماهی خود را صید کنند». مطهری درباره شعار مرگ بر آمریکا گفت: «شعار مرگبرآمریکا یعنی مرگ بر سیاستهای آمریکا. شخصا تصور میکنم تا وقتی این کشور از سیاستهای اسرائیل حمایت میکند، سردادن این شعار ایرادی ندارد».وظیفه نظارتی مجلس در قبال نمایندگان پرسش دیگر دانشجویان حاضر در این جلسه بود که مطهری در این رابطه گفت: در مواردی نهادهای زیر مجموعه رهبری مالیات پرداخت نمیکنند، در صورتی که نهاد رهبری نظارت درونی انجام میدهد. حتی ایشان گفتند اگر لازم باشد، باید از دفتر من هم تحقیق و تفحص کنید.
-----------------------------------
تکرارنشدنی
مهدی شیرزاد، فعال دانشجویی سابق
اگر جنبش دانشجویی را به معنای آرمانخواهی در نظر بگیریم به نظر من میشود همچنان از چیزی تحت عنوان جنبش دانشجویی یاد کرد. اما آیا جنبش دانشجویی را صرفا در اعتراضات و تظاهراتهای دانشجویی خلاصه کنیم؟ با این متر و معیار اکنون به دشواری میتوان از چیزی تحت عنوان جنبش دانشجویی یاد کرد. واقعیت این است که جنبش دانشجویی تابعی از شرایط عمومی جامعه است و نمیتوان یک جنبش را مستقل از دیگر تحرکات اجتماعی دانست. در دو، سه قرنی که از تأسیس نهاد دانشگاه در جهان و هشت دههای که از پایهگذاری این نهاد در ایران میگذرد، جنبشهای دانشجویی عموما متأثر از جنبشهای آزادیخواه، عدالتطلب و برابریخواه بودهاند و همراستا با جنبشهایی که در جهت آرمانهای دموکراسیخواهانه و برابریطلبانه گام برمیداشتند عمل کردهاند. با این رویکرد برای مقایسه آنچه اکنون در فضای دانشگاه حاکم است با شرایط دانشگاهها در دوران اصلاحات باید به چند متغیر توجه کرد؛ یکی اینکه ترکیب سنی و جنسی دانشگاهها تغییر کرده است. از نظر سنی رویکرد نظام آموزش عالی بهویژه در دانشگاههای مادر در مراکز استانها به سمت گرفتن دانشجوی تحصیلات تکمیلی رفته است؛ دانشجویانی که علیالقاعده بالای 22 سال سن دارند و گرفتار دوران خاصی از زندگی هستند و نگرانیهای خاصی دارند مانند بحث اشتغال و تشکیل خانواده و سربازی. این دغدغهها قدری دانشجو را بیشتر متوجه زندگی شخصیاش میکند تا متوجه آنچه در محیط اطرافش میگذرد. به لحاظ ترکیب جنسی هم دانشگاهها زنانهتر شدهاند و دانشگاههایی که زنانهتر شدهاند احتمال اینکه در آنها حرکتهای تهورآمیز ببینیم کمتر است. من نمیخواهم منکر تحولات سیاسی و آنچه در این مدت بر دانشگاهها رفته شوم، ولی اگر دانشجوی امروز را با دوران اصلاحات مقایسه کنیم، میبینیم یکی از مشکلات این بود که عموم دانشجویان تصوری از مفهوم هزینهدادن برای فعالیت و آرمانهای سیاسی خود نداشتند، به نظر میآید دانشجوی امروز قدری واقعبینانهتر به سیاست نگاه میکند و تلاشش این است که به صورت مؤثرتر و پختهتری مطالبات سیاسیاش را پیگیری کند. در زمان اصلاحات بخشی از میل دانشجویان به تعاملات اجتماعی و ارتباط با دوستان از طریق این فعالیتهای دانشجویی ارضا میشد، اما اکنون با وجود شبکههای مجازی، ارتباطات گستردهای بین دانشجویان وجود دارد و قدری ارتباطات گسترده میتواند میل آنها به فعالیت پرهزینه دانشگاهی را کاهش دهد. من تصور میکنم حتی اگر شرایط سیاسی هم به شرایط دوم خرداد یا مشابه سالهای بعد دوم خرداد بازگردد، بعید است اتفاقاتی که در آن دوران میافتاد، تکرار شود. سالهای اصلاحات یک دوره کمنظیر بهویژه در حوزه آموزش عالی بود.
جنبشی که دیگر وجود ندارد
فاطمه راکعی، دبیرکل جمعیت زنان مسلمان نواندیش
جنبش دانشجویی اکنون به معنی واقعی وجود ندارد، همانطور که جنبش زنان وجود ندارد. این در حالی است که ازهمه قشرها، از جمله دانشجویان انتظار میرود که از همه حقوق مصرح در قانون اساسی برای رسیدن به اهداف خود استفاده کنند، ضمن اینکه امکان نقد قوانین برای این گروهها و افراد حقیقی هم وجود داشته باشد. جریانهای دانشجویی از امکان تحرک برای بهبود شرایط و ایجاد فضای سالم برای اندیشیدن در دانشگاهها نیز چنان که شایسته است، برخوردار نیستند، به همین دلیل دانشجویان، حرکت روشن، پررنگ و معناداری در عرصه عمومی ندارند. تداوم این محدویتها، باوجود تأکیدات مقام معظم رهبری و دیگر مسئولان ارشد نظام مبنی بر ایجاد فضای لازم برای تضارب افکار و اندیشهها در دانشگاه، موجب تأسف است. به نظر میرسد یک جریان ویژه، برای دیگر تفکرات درون دانشگاه ارزشی قائل نیست و تلاش میکند با توسل به هر شیوه ممکن در سطح دانشگاه و همچنین جامعه حرف اول را بزند. این جریان خاص حتی از برخورد فیزیکی و مانعتراشی بر سر راه طرح اندیشه کسانی که مثل آنها فکر نمیکنند نیز خودداری نکرده و از اخلال بر سر راه مراسمی که دارای مجوز رسمی و قانونی نیز هست، ابا ندارد. با وجود همه مشکلات اما دانشجویان اکنون بیدار شده و تلاش میکنند امکان مباحثه آزاد فکری را در محیط تحصیلی خود فراهم کنند. دانشجویان ورای گرایشهای سیاسی باید توان خود را به ایجاد فضای تضارب آرا در سطح دانشگاهها معطوف کنند. نیل به این هدف البته نه با ایجاد یا تعمیق فضای چالشبرانگیز بلکه با همگانیکردن کنشهای ایجابی و ایجاد فضایی ممکن است که در آن همه بتوانند حرف خود را بزنند.
جنبشی متأثر از روح جامعه
ناصر ایمانی، روزنامهنگار اصولگرا
جنبش دانشجویی ایران در وضعیت راکدی قرار گرفته است. اساسا حرکتهای سیاسی در دانشگاه مقدار زیادی حالت کرختی پیدا کرده است. صرفنظر از اینکه ریشههای این رخوت و سکون چیست، واقعیت این است که جنبش دانشجویی در سالهای پیش بهخصوص دهه اول انقلاب، محور بسیاری از فعالیتهای سیاسی در سطح کشور بود. اکنون اما حتی در صحنه غیرسیاسی کشور- مانند صحنه فعالیتهای علمی - هم شاهد حضور و بروز جنبش دانشجویی نیستیم. درحالیکه جنبش دانشجویی راه تنفس و به تعبیری «شش» فضای سیاسی کشور است. شاید برخی معتقد باشند که جنبش دانشجویی در کل دنیا به حالت رکود در آمده و برخلاف سه یا چهار دهه قبل حتی در منطقه هم شاهد جنبشهای دانشجویی نیستیم. شاید برخی معتقد باشند که این رخوت بیش از همه عوامل ناشی از عملکرد دولتهای حال و گذشته است. اما به اعتقاد من رخوت در جنبش دانشجویی را نباید به عملکرد دولتها تقلیل داد. برخی معتقدند که دوم خرداد باعث شد که جنبش دانشجویی جانی دوباره بگیرد. من این را قبول ندارم. تحرک جنبش به مستقلبودن از دولتهاست. در دوم خرداد، جنبش دانشجویی متأثر از حرکتهای بیرونی بود. یعنی از بیرون تلاش کردند که از محمل دانشجویی هم استفاده کنند. البته جنبش دوم خرداد، جنبشی روشنفکری بود و برای همین طبیعی بود که دانشگاهیان جذب آن شوند. این بحثی غیرقابل انکار است. همچنان که زمان احمدینژاد رویکرد نسبت به نخبگان و دانشگاه خیلی ضعیف بود. جنبش مستقل دانشجویی به اعتقاد من یعنی آنچه در چند سال اول انقلاب شاهد بودیم. مثل فعالیت دفتر تحکیم وحدت که عمدتا جنبشی درونزا بود و این جنبش دانشجویی بود که در فضای سیاسی تأثیر میگذاشت، نه اینکه از بیرون به جنبش سمت و سو بدهند. برخی معتقدند برخوردهایی که از بیرون یا داخل دانشگاه با دانشجویان سیاسی شده، عامل رکود جنبش دانشجویی است درحالی که من معتقدم برخوردهایی که با دانشجویان شد، درصد محدودی تأثیرگذار بود. علت اصلی جای دیگری است. باید پذیرفت که دانشجویان ما غیرسیاسی شدهاند اما آیا فقط این دانشجویانند که غیرسیاسی شدهاند یا کل جامعه دچار این وضعیت است و دانشجویان هم بخشی از این جامعهاند؟ برخی از تأسیس دانشگاه آزاد و گسترش آن بهعنوان یکی از عوامل غیرسیاسی شدن دانشجویان و افول جنبش دانشجویی نام میبرند و استدلال میکنند دانشجویی که درگیر تأمین هزینههای دانشگاه باشد فرصت و امکانی برای فعالیت سیاسی ندارد. فضای جامعه هم که افراد را درگیر کسبوکار و اشتغال کرده است؛ مسائل اقتصادی و... هم یکی از عواملی است که دانشجویان را از پرداختن به مشغلههای سیاسی باز داشته است. در نهایت معتقدم که وضعیت جنبش دانشجویی جدای از وضع کلی جامعه نیست.
ایلنا: علی مطهری روز گذشته در نشستی با عنوان جمهوری اسلامی از آرمان تا واقعیت که در دانشگاه علامه برگزار شد، گفت: روز دانشجو و امروز حاکی از فریاد در سکوت و جرقهای در تاریکی است، چراکه دقیقا چند ماه بعد از کودتای سال ۳۲ بود که خفقان بر کشور حاکم شده بود، برای همین این حادثه بسیار ارزشمند است. او با بیان اینکه گاهی از کلمات معانی متفاوتی برداشت میشود، افزود: «قبل از پیروزی انقلاب نیز در مورد معانی کلمات مناقشههای زیادی وجود داشت. چپها میگفتند بیاییم از آزادی شعار واحد بسازیم و شعار «اتحاد، مبارزه، پیروزی» را قرار دهیم. با شکلگرفتن نیروهای اسلامی آنها شروع به این حرفها کردند، اما سران انقلاب بهویژه شهید مطهری پاسخ آنها را دادند و گفتند اگر میگویید آزادی، مقصود شما آزادی در مذهب است، اما مقصود ما از آزادی در واقع آزادی از رژیم شاه و کمونیسم است».
در دوره اصلاحات حد خوبی از آزادی بیان داشتیم
او در ادامه و در بخش پرسش و پاسخ با دانشجویان که در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، در پاسخ به این سؤال که آیا بویی از آرمانهای انقلاب امروز به مشام میرسد، گفت: «در بحث آزادی دچار فراز و نشیبهای زیادی بودیم، گاهی آزادی بیان قابل قبول بود و برخی مواقع خیر؛ برای مثال در دوره اصلاحات حد خوبی از آزادی بیان داشتیم. در دولت نهم نیز نسبتا آزادی بیان قابل قبول بود، اما در دوره دولت دهم بهویژه از سال ۸۸ به بعد محدودیتها زیاد شد و تا الان نیز ادامه دارد». او افزود: «در دوره سازندگی هم آزادی بیان ایدهآل نبوده است. دوره جنگ و استقرار نظام هم نمیتواند خیلی معیار باشد، چرا که در دوره جنگ هر کشوری محدودیتهایی دارد».
حرفم درباره 88 همچنان همان است
مطهری در ادامه با بیان اینکه در دوره جنگ ۱۷ روزنامه بسته شد، گفت: «امام صحبت کردند و گفتند قلمهای مسموم باید شکسته شود. این مسئله با شرایط جنگ قابل توجیه است اما قابل سرایت به امروز نیست، اشتباه این است که برخی میخواهند احکام گذشته را به امروز سرایت دهند، اما نمیگویند حرف امام برای شرایط عادی نبود بلکه برای دوره جنگ بود. معتقدم امروز در زمینه آزادی بیان در شرایط خوبی نیستیم». او در پاسخ به این سؤال که آیا هنوز هم معتقدید باید برای تمام طرفهای مناظره در سال ۸۸ دادگاه برگزار شود، گفت: «بله، هنوز هم حرف من همان است که بارها گفتم. در سال ۸۸ از ابتدا معتقد بودم حوادث یک مقصر ندارد، بلکه سه ریشه میتوان برای آن ذکر کرد. اول خطاهای برخی نهادهای حکومتی، دوم برخی شیطنتهای آقای احمدینژاد و سوم تمکیننکردن به قانون از سوی آقایان موسوی و کروبی. من هنوز هم معتقدم اگر بناست مجازاتی صورت گیرد، باید هر سه ریشه بررسی شود و سهم هر گروه مشخص و روال قانونی طی شود. اگر لازم است محاکمه برگزار شود، هر اقدامی باید براساس حکم قانونی باشد، نه اینکه تنها یک طرف را مقصر بدانید و آنها را به اسرائیل و آمریکا وصل کنید و بقیه
را رها کنید». مطهری گفت: «سال ۸۸ واقعا تفکیک حق از باطل مشکل شد. بنابراین میتوان کلمه فتنه را برای آن به کار برد. در همان ابتدا برخی از اصولگرایان هم شک داشتند که در انتخابات تقلب شده یا خیر؛ شاید من اولین فردی بودم که لفظ فتنه را به کار بردم، اما سوءاستفاده از این کلمه درست نیست نباید با سوءاستفاده و به هر بهانهای هر کسی را فتنهگر بدانیم».
کاسههای داغتر از آش مشکلسازی میکنند
مطهری همچنین در بخش دیگری از این نشست گفت: «رهبری در دیدار با دانشجویان به صراحت این گفته را که نمیشود ایشان را نقد کرد، رد کردهاند و اعلام کردهاند چه کسی گفته نمیشود نقد کرد ما حرفی نداریم و من از انتقاد حمایت میکنم». این نماینده مجلس سپس بخشی از صحبتهای مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان را برای حاضران خواند که در آن آمده بود: «عدهای تصور میکنند باید حرفهای من را بیان کنند، خیر؛ هرکس فکر کند و حرف خودش را بیان کند». مطهری تصریح کرد: «اینکه عدهای در کشور اجازه اظهار نظری مخالف رهبری نمیدهند، مسئلهای است که متأسفانه وجود دارد و به اصطلاح کاسههای داغتر از آش مشکلسازی میکنند. بنابراین اشکال در ولایتمداران است نه در ولایت فقیه. امیرالمؤمنین هم میگوید از من انتقاد کنید». این نماینده مجلس در پاسخ به این پرسش که آیا مارکسیستها میتوانند در دانشگاه فعالیت تشکیلاتی داشته باشند، گفت: «براساس قواعد اولیه انقلاب، آنها میتوانند فعالیت داشته باشند و ما در بیانات شهید مطهری میخوانیم که مارکسیستها میتوانند، اما در صورتی که با تابلوی مشخص خودشان حرف بزنند نه اینکه از اسلام و آیههای قرآن فکت
بیاورند و در تجمعهای خود عکس امام و رهبری را کنار بگذارند و تصاویر لنین و مارکس را بالا ببرند. طبعا باید در دانشگاه هم با تابلوی خودشان به عنوان کمونیست غیرمسلمان فعالیت کنند، اما با قوانین موجود امکانپذیر نیست».
از ابتدای انقلاب قراری برای قطع رابطه با آمریکا نبود
این نماینده مجلس همچنین درباره رابطه با آمریکا، حدود آن و شعار مرگبرآمریکا بیان کرد: «فراموش نکنیم که از ابتدای انقلاب قراری برای قطع رابطه با آمریکا مطرح نبود و بعد از ماجرای تسخیر سفارت آنها رابطهشان را قطع کردند. امروز هم نفس برقراری رابطه اهمیت چندانی ندارد و مهم این است که ما از مواضع اصلی خود عقبنشینی نکنیم». او ادامه داد: «البته شاید امروز به نفع نباشد، ولی اتفاقا صهیونیستها و عربستان سعودی همواره تلاش میکنند رابطه ایران و غرب گلآلود بماند تا آنها ماهی خود را صید کنند». مطهری درباره شعار مرگ بر آمریکا گفت: «شعار مرگبرآمریکا یعنی مرگ بر سیاستهای آمریکا. شخصا تصور میکنم تا وقتی این کشور از سیاستهای اسرائیل حمایت میکند، سردادن این شعار ایرادی ندارد».وظیفه نظارتی مجلس در قبال نمایندگان پرسش دیگر دانشجویان حاضر در این جلسه بود که مطهری در این رابطه گفت: در مواردی نهادهای زیر مجموعه رهبری مالیات پرداخت نمیکنند، در صورتی که نهاد رهبری نظارت درونی انجام میدهد. حتی ایشان گفتند اگر لازم باشد، باید از دفتر من هم تحقیق و تفحص کنید.
-----------------------------------
تکرارنشدنی
مهدی شیرزاد، فعال دانشجویی سابق
اگر جنبش دانشجویی را به معنای آرمانخواهی در نظر بگیریم به نظر من میشود همچنان از چیزی تحت عنوان جنبش دانشجویی یاد کرد. اما آیا جنبش دانشجویی را صرفا در اعتراضات و تظاهراتهای دانشجویی خلاصه کنیم؟ با این متر و معیار اکنون به دشواری میتوان از چیزی تحت عنوان جنبش دانشجویی یاد کرد. واقعیت این است که جنبش دانشجویی تابعی از شرایط عمومی جامعه است و نمیتوان یک جنبش را مستقل از دیگر تحرکات اجتماعی دانست. در دو، سه قرنی که از تأسیس نهاد دانشگاه در جهان و هشت دههای که از پایهگذاری این نهاد در ایران میگذرد، جنبشهای دانشجویی عموما متأثر از جنبشهای آزادیخواه، عدالتطلب و برابریخواه بودهاند و همراستا با جنبشهایی که در جهت آرمانهای دموکراسیخواهانه و برابریطلبانه گام برمیداشتند عمل کردهاند. با این رویکرد برای مقایسه آنچه اکنون در فضای دانشگاه حاکم است با شرایط دانشگاهها در دوران اصلاحات باید به چند متغیر توجه کرد؛ یکی اینکه ترکیب سنی و جنسی دانشگاهها تغییر کرده است. از نظر سنی رویکرد نظام آموزش عالی بهویژه در دانشگاههای مادر در مراکز استانها به سمت گرفتن دانشجوی تحصیلات تکمیلی رفته است؛ دانشجویانی که علیالقاعده بالای 22 سال سن دارند و گرفتار دوران خاصی از زندگی هستند و نگرانیهای خاصی دارند مانند بحث اشتغال و تشکیل خانواده و سربازی. این دغدغهها قدری دانشجو را بیشتر متوجه زندگی شخصیاش میکند تا متوجه آنچه در محیط اطرافش میگذرد. به لحاظ ترکیب جنسی هم دانشگاهها زنانهتر شدهاند و دانشگاههایی که زنانهتر شدهاند احتمال اینکه در آنها حرکتهای تهورآمیز ببینیم کمتر است. من نمیخواهم منکر تحولات سیاسی و آنچه در این مدت بر دانشگاهها رفته شوم، ولی اگر دانشجوی امروز را با دوران اصلاحات مقایسه کنیم، میبینیم یکی از مشکلات این بود که عموم دانشجویان تصوری از مفهوم هزینهدادن برای فعالیت و آرمانهای سیاسی خود نداشتند، به نظر میآید دانشجوی امروز قدری واقعبینانهتر به سیاست نگاه میکند و تلاشش این است که به صورت مؤثرتر و پختهتری مطالبات سیاسیاش را پیگیری کند. در زمان اصلاحات بخشی از میل دانشجویان به تعاملات اجتماعی و ارتباط با دوستان از طریق این فعالیتهای دانشجویی ارضا میشد، اما اکنون با وجود شبکههای مجازی، ارتباطات گستردهای بین دانشجویان وجود دارد و قدری ارتباطات گسترده میتواند میل آنها به فعالیت پرهزینه دانشگاهی را کاهش دهد. من تصور میکنم حتی اگر شرایط سیاسی هم به شرایط دوم خرداد یا مشابه سالهای بعد دوم خرداد بازگردد، بعید است اتفاقاتی که در آن دوران میافتاد، تکرار شود. سالهای اصلاحات یک دوره کمنظیر بهویژه در حوزه آموزش عالی بود.
جنبشی که دیگر وجود ندارد
فاطمه راکعی، دبیرکل جمعیت زنان مسلمان نواندیش
جنبش دانشجویی اکنون به معنی واقعی وجود ندارد، همانطور که جنبش زنان وجود ندارد. این در حالی است که ازهمه قشرها، از جمله دانشجویان انتظار میرود که از همه حقوق مصرح در قانون اساسی برای رسیدن به اهداف خود استفاده کنند، ضمن اینکه امکان نقد قوانین برای این گروهها و افراد حقیقی هم وجود داشته باشد. جریانهای دانشجویی از امکان تحرک برای بهبود شرایط و ایجاد فضای سالم برای اندیشیدن در دانشگاهها نیز چنان که شایسته است، برخوردار نیستند، به همین دلیل دانشجویان، حرکت روشن، پررنگ و معناداری در عرصه عمومی ندارند. تداوم این محدویتها، باوجود تأکیدات مقام معظم رهبری و دیگر مسئولان ارشد نظام مبنی بر ایجاد فضای لازم برای تضارب افکار و اندیشهها در دانشگاه، موجب تأسف است. به نظر میرسد یک جریان ویژه، برای دیگر تفکرات درون دانشگاه ارزشی قائل نیست و تلاش میکند با توسل به هر شیوه ممکن در سطح دانشگاه و همچنین جامعه حرف اول را بزند. این جریان خاص حتی از برخورد فیزیکی و مانعتراشی بر سر راه طرح اندیشه کسانی که مثل آنها فکر نمیکنند نیز خودداری نکرده و از اخلال بر سر راه مراسمی که دارای مجوز رسمی و قانونی نیز هست، ابا ندارد. با وجود همه مشکلات اما دانشجویان اکنون بیدار شده و تلاش میکنند امکان مباحثه آزاد فکری را در محیط تحصیلی خود فراهم کنند. دانشجویان ورای گرایشهای سیاسی باید توان خود را به ایجاد فضای تضارب آرا در سطح دانشگاهها معطوف کنند. نیل به این هدف البته نه با ایجاد یا تعمیق فضای چالشبرانگیز بلکه با همگانیکردن کنشهای ایجابی و ایجاد فضایی ممکن است که در آن همه بتوانند حرف خود را بزنند.
جنبشی متأثر از روح جامعه
ناصر ایمانی، روزنامهنگار اصولگرا
جنبش دانشجویی ایران در وضعیت راکدی قرار گرفته است. اساسا حرکتهای سیاسی در دانشگاه مقدار زیادی حالت کرختی پیدا کرده است. صرفنظر از اینکه ریشههای این رخوت و سکون چیست، واقعیت این است که جنبش دانشجویی در سالهای پیش بهخصوص دهه اول انقلاب، محور بسیاری از فعالیتهای سیاسی در سطح کشور بود. اکنون اما حتی در صحنه غیرسیاسی کشور- مانند صحنه فعالیتهای علمی - هم شاهد حضور و بروز جنبش دانشجویی نیستیم. درحالیکه جنبش دانشجویی راه تنفس و به تعبیری «شش» فضای سیاسی کشور است. شاید برخی معتقد باشند که جنبش دانشجویی در کل دنیا به حالت رکود در آمده و برخلاف سه یا چهار دهه قبل حتی در منطقه هم شاهد جنبشهای دانشجویی نیستیم. شاید برخی معتقد باشند که این رخوت بیش از همه عوامل ناشی از عملکرد دولتهای حال و گذشته است. اما به اعتقاد من رخوت در جنبش دانشجویی را نباید به عملکرد دولتها تقلیل داد. برخی معتقدند که دوم خرداد باعث شد که جنبش دانشجویی جانی دوباره بگیرد. من این را قبول ندارم. تحرک جنبش به مستقلبودن از دولتهاست. در دوم خرداد، جنبش دانشجویی متأثر از حرکتهای بیرونی بود. یعنی از بیرون تلاش کردند که از محمل دانشجویی هم استفاده کنند. البته جنبش دوم خرداد، جنبشی روشنفکری بود و برای همین طبیعی بود که دانشگاهیان جذب آن شوند. این بحثی غیرقابل انکار است. همچنان که زمان احمدینژاد رویکرد نسبت به نخبگان و دانشگاه خیلی ضعیف بود. جنبش مستقل دانشجویی به اعتقاد من یعنی آنچه در چند سال اول انقلاب شاهد بودیم. مثل فعالیت دفتر تحکیم وحدت که عمدتا جنبشی درونزا بود و این جنبش دانشجویی بود که در فضای سیاسی تأثیر میگذاشت، نه اینکه از بیرون به جنبش سمت و سو بدهند. برخی معتقدند برخوردهایی که از بیرون یا داخل دانشگاه با دانشجویان سیاسی شده، عامل رکود جنبش دانشجویی است درحالی که من معتقدم برخوردهایی که با دانشجویان شد، درصد محدودی تأثیرگذار بود. علت اصلی جای دیگری است. باید پذیرفت که دانشجویان ما غیرسیاسی شدهاند اما آیا فقط این دانشجویانند که غیرسیاسی شدهاند یا کل جامعه دچار این وضعیت است و دانشجویان هم بخشی از این جامعهاند؟ برخی از تأسیس دانشگاه آزاد و گسترش آن بهعنوان یکی از عوامل غیرسیاسی شدن دانشجویان و افول جنبش دانشجویی نام میبرند و استدلال میکنند دانشجویی که درگیر تأمین هزینههای دانشگاه باشد فرصت و امکانی برای فعالیت سیاسی ندارد. فضای جامعه هم که افراد را درگیر کسبوکار و اشتغال کرده است؛ مسائل اقتصادی و... هم یکی از عواملی است که دانشجویان را از پرداختن به مشغلههای سیاسی باز داشته است. در نهایت معتقدم که وضعیت جنبش دانشجویی جدای از وضع کلی جامعه نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.