|

از جنبش تا حرکت جمعی

حمیدرضا جلایی‌پور-استاد دانشگاه تهران

آنچه امروز در دانشگاه‌ها شاهد آن هستیم، حرکت‌های جمعی دانشجویی است. اما نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، این است که اصولا نباید از حرکت‌های جمعی، همیشه انتظار کنش‌های جنبشی داشته باشیم و خود را مجبور کنیم که همه حرکت‌های جمعی را ذیل جنبش‌ها تعریف کنیم. چون جنبش دانشجویی هم مانند همه جنبش‌های اجتماعی، کنشی نیست که تنها معطوف به اراده خود دانشجویان باشد و از مجموعه عوامل شناخته و ناشناخته درونی و بیرونی تأثیر می‌گیرد. این تصور و انتظار اشتباهی است که همیشه و در همه حال از حرکت جمعی دانشجویان انتظار جنبش داشته باشیم. مثال این نوع نگاه، طرز فکر افراطیونی است که در عرصه سیاسی انتظار کنش‌های دائما انقلابی دارند و مثلا همین سیاست‌های دولت اعتدال در چارچوب جمهوری اسلامی را هم بر نمی‌تابند و گاهی آن را به نام انقلاب، خیانت و براندازی می‌نامند؛ چون انتظارشان این است که اجرای سیاست‌ها در راستای استمرار تفکرات انقلابی باشد و واقعیتی به نام سازوکارهای جمهوری اسلامی را در نظر نمی‌گیرند. همان‌گونه که در عرصه سیاسی این نوع رویکرد را درست نمی‌دانیم، انتظار اینکه حرکت‌های جمعی دانشجویان، همیشه «جنبشی» باشد را نیز یک نوع تلقی تندروانه می‌دانیم. اکنون شاهد حرکت‌های جمعی در قالب کنش‌های صنفی، مدنی و گاهی سیاسی از سوی دانشجویان هستیم اما از همه اینها مهم‌تر در شرایط فعلی، تأثیری است که نیروهای دانشجویی در شبکه‌های اجتماعی دارند. ما به دلیل فضای بسته‌‌ای که در دوره هشت‌ساله دولت قبل حکم‌فرما شده بود، شاهد هرج‌ومرج در فضای مجازی شدیم. چون با سایت‌های شناسنامه‌دار و حرفه‌ای برخورد و فضای مجازی از سایت‌های تعادل‌بخش محروم شد. در همین شرایط عده‌ای هم بودند که با پول بیت‌المال و تحت عناوین مختلف، اقدام به مهندسی جنگ روانی می‌کردند. آنچه امروز من می‌بینم این است که حضور نیروهای دانشجویی در فضای مجازی باعث تعادل‌بخشیدن به این فضا شده است. خاصیت و اثرگذاری این نوع حرکت‌های جمعی را در انتخابات 92 شاهد بودیم. در آن مقطع در کنار فضایی که این حرکت‌های جمعی در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کردند، شاید بتوان یکی از دلایل کناره‌گیری آقای دکتر عارف از انتخابات را همین مطالبه‌ای دانست که در سراسر کشور از سوی دانشجویان برای ائتلاف نیروهای اصلاح‌طلب مطرح می‌شد. البته این‌روزها شاهد هستیم که در خیلی از تحلیل‌ها گفته می‌شود مثلا دانشجویان امروزی دغدغه‌های کلان ندارند و فقط به فکر خودشان هستند و جو دانشگاه‌ها هم بیشتر به سمت قرارهای دونفره می‌رود تا اینکه به سمت حرکت‌های تأثیرگذار سیاسی و اجتماعی تمایل داشته باشد. من اینکه چنین مسائلی در دانشگاه‌ها وجود دارد را یک‌سره نفی نمی‌کنم، اما معتقدم همین فضای دانشجویی در کنار چنین شرایطی، نقاط مثبتی هم دارد و این نقاط مثبت نه در قالب جنبش، بلکه در قالب حرکت‌های جمعی دانشجویی وجود دارند و تأثیرگذار هم هستند. شاید علت اینکه برخی‌ها همچنان از حرکت‌های دانشجویی انتظار رفتار جنبشی دارند، این باشد که همچنان در چارچوب تحلیل‌های سال‌های 76 تا 80‌ گیر کرده‌اند، درحالی‌که باید بپذیریم وضعیت تغییر کرده و جامعه هم به یک دانشگاه بزرگ تبدیل شده است. اکنون تحصیل‌کردگان دانشگاه به جامعه آمده‌اند و پیگیر مطالبات خود هستند. یکی از مهم‌ترین این مطالبات هم اشتغال است. البته این بستگی به حرکت دولت‌ها نیز دارد و اگر گره‌هایی که با دست باز می‌شود، بازنشده باقی بمانند، حرکت‌های جمعی ممکن است باز هم در مقاطعی بر اثر عوامل گوناگون، حالت جنبشی پیدا کنند، اما جنبش‌ها همیشگی نیست و قرار نیست که حرکت‌های جمعی همواره در قالب جنبش باقی بمانند. بنابراین من در مقابل کسانی که از حرکت دانشجویان ارزیابی منفی دارند، این پیش‌بینی را مطرح می‌کنم که در همین انتخابات پیش‌رو، همین حرکت جمعی دانشجویان به تشکیل مجلسی عقلانی‌تر کمک می‌کند. ما این‌روزها می‌بینیم که به‌خصوص در شهرستان‌ها، بسیاری از دانشجویان به سراغ افرادی که در حوزه‌های تخصصی خود به مردم خدمت کرده‌اند، می‌روند و آنها را تشویق به ثبت‌نام در انتخابات می‌کنند. چون در جامعه ما معمولا افرادی که در حرفه خود موفق هستند تمایلی ندارند وارد فعالیت سیاسی شوند، اما وقتی عده‌ای از دانشجویان و نخبگان از یک مدیر، استاد دانشگاه، معلم، پزشک یا روزنامه‌نگار خوب، دعوت می‌کنند در انتخابات شرکت کند، این افراد ترغیب می‌شوند وارد عرصه شوند و پیش‌بینی من این است که همین دانشجویان، مردم را به شرکت در انتخابات تشویق می‌کنند و در شکل‌گیری مجلسی عاقل‌تر و کارآمدتر تأثیرگذار خواهند بود.

آنچه امروز در دانشگاه‌ها شاهد آن هستیم، حرکت‌های جمعی دانشجویی است. اما نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، این است که اصولا نباید از حرکت‌های جمعی، همیشه انتظار کنش‌های جنبشی داشته باشیم و خود را مجبور کنیم که همه حرکت‌های جمعی را ذیل جنبش‌ها تعریف کنیم. چون جنبش دانشجویی هم مانند همه جنبش‌های اجتماعی، کنشی نیست که تنها معطوف به اراده خود دانشجویان باشد و از مجموعه عوامل شناخته و ناشناخته درونی و بیرونی تأثیر می‌گیرد. این تصور و انتظار اشتباهی است که همیشه و در همه حال از حرکت جمعی دانشجویان انتظار جنبش داشته باشیم. مثال این نوع نگاه، طرز فکر افراطیونی است که در عرصه سیاسی انتظار کنش‌های دائما انقلابی دارند و مثلا همین سیاست‌های دولت اعتدال در چارچوب جمهوری اسلامی را هم بر نمی‌تابند و گاهی آن را به نام انقلاب، خیانت و براندازی می‌نامند؛ چون انتظارشان این است که اجرای سیاست‌ها در راستای استمرار تفکرات انقلابی باشد و واقعیتی به نام سازوکارهای جمهوری اسلامی را در نظر نمی‌گیرند. همان‌گونه که در عرصه سیاسی این نوع رویکرد را درست نمی‌دانیم، انتظار اینکه حرکت‌های جمعی دانشجویان، همیشه «جنبشی» باشد را نیز یک نوع تلقی تندروانه می‌دانیم. اکنون شاهد حرکت‌های جمعی در قالب کنش‌های صنفی، مدنی و گاهی سیاسی از سوی دانشجویان هستیم اما از همه اینها مهم‌تر در شرایط فعلی، تأثیری است که نیروهای دانشجویی در شبکه‌های اجتماعی دارند. ما به دلیل فضای بسته‌‌ای که در دوره هشت‌ساله دولت قبل حکم‌فرما شده بود، شاهد هرج‌ومرج در فضای مجازی شدیم. چون با سایت‌های شناسنامه‌دار و حرفه‌ای برخورد و فضای مجازی از سایت‌های تعادل‌بخش محروم شد. در همین شرایط عده‌ای هم بودند که با پول بیت‌المال و تحت عناوین مختلف، اقدام به مهندسی جنگ روانی می‌کردند. آنچه امروز من می‌بینم این است که حضور نیروهای دانشجویی در فضای مجازی باعث تعادل‌بخشیدن به این فضا شده است. خاصیت و اثرگذاری این نوع حرکت‌های جمعی را در انتخابات 92 شاهد بودیم. در آن مقطع در کنار فضایی که این حرکت‌های جمعی در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کردند، شاید بتوان یکی از دلایل کناره‌گیری آقای دکتر عارف از انتخابات را همین مطالبه‌ای دانست که در سراسر کشور از سوی دانشجویان برای ائتلاف نیروهای اصلاح‌طلب مطرح می‌شد. البته این‌روزها شاهد هستیم که در خیلی از تحلیل‌ها گفته می‌شود مثلا دانشجویان امروزی دغدغه‌های کلان ندارند و فقط به فکر خودشان هستند و جو دانشگاه‌ها هم بیشتر به سمت قرارهای دونفره می‌رود تا اینکه به سمت حرکت‌های تأثیرگذار سیاسی و اجتماعی تمایل داشته باشد. من اینکه چنین مسائلی در دانشگاه‌ها وجود دارد را یک‌سره نفی نمی‌کنم، اما معتقدم همین فضای دانشجویی در کنار چنین شرایطی، نقاط مثبتی هم دارد و این نقاط مثبت نه در قالب جنبش، بلکه در قالب حرکت‌های جمعی دانشجویی وجود دارند و تأثیرگذار هم هستند. شاید علت اینکه برخی‌ها همچنان از حرکت‌های دانشجویی انتظار رفتار جنبشی دارند، این باشد که همچنان در چارچوب تحلیل‌های سال‌های 76 تا 80‌ گیر کرده‌اند، درحالی‌که باید بپذیریم وضعیت تغییر کرده و جامعه هم به یک دانشگاه بزرگ تبدیل شده است. اکنون تحصیل‌کردگان دانشگاه به جامعه آمده‌اند و پیگیر مطالبات خود هستند. یکی از مهم‌ترین این مطالبات هم اشتغال است. البته این بستگی به حرکت دولت‌ها نیز دارد و اگر گره‌هایی که با دست باز می‌شود، بازنشده باقی بمانند، حرکت‌های جمعی ممکن است باز هم در مقاطعی بر اثر عوامل گوناگون، حالت جنبشی پیدا کنند، اما جنبش‌ها همیشگی نیست و قرار نیست که حرکت‌های جمعی همواره در قالب جنبش باقی بمانند. بنابراین من در مقابل کسانی که از حرکت دانشجویان ارزیابی منفی دارند، این پیش‌بینی را مطرح می‌کنم که در همین انتخابات پیش‌رو، همین حرکت جمعی دانشجویان به تشکیل مجلسی عقلانی‌تر کمک می‌کند. ما این‌روزها می‌بینیم که به‌خصوص در شهرستان‌ها، بسیاری از دانشجویان به سراغ افرادی که در حوزه‌های تخصصی خود به مردم خدمت کرده‌اند، می‌روند و آنها را تشویق به ثبت‌نام در انتخابات می‌کنند. چون در جامعه ما معمولا افرادی که در حرفه خود موفق هستند تمایلی ندارند وارد فعالیت سیاسی شوند، اما وقتی عده‌ای از دانشجویان و نخبگان از یک مدیر، استاد دانشگاه، معلم، پزشک یا روزنامه‌نگار خوب، دعوت می‌کنند در انتخابات شرکت کند، این افراد ترغیب می‌شوند وارد عرصه شوند و پیش‌بینی من این است که همین دانشجویان، مردم را به شرکت در انتخابات تشویق می‌کنند و در شکل‌گیری مجلسی عاقل‌تر و کارآمدتر تأثیرگذار خواهند بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.