|

همپوشانی جنگ و همکاری در پاریس

فرشید جعفری.استادیار روابط بین‌الملل

«آلن بدیو»،‌ فیلسوف مشهور فرانسوی، در کتاب خود تحت عنوان «این قرن» در جست‌وجوی یافتن پاسخی در مورد چیستی قرن بیستم است. او به تبعیت از «ژان ژنه» در نمایش‌نامه‌اش، «سیاه‌ها» که به کنایه می‌پرسد، یک سیاه چیست؟ و پیش از هرچیز چه رنگی دارد؟ به همین منوال می‌پرسد یک قرن چیست و پیش از هرچیز چندسال دارد؟ صدسال؟‌هزارسال؟ و... با اینکه در میانه دهه دوم قرن بیست‌ویکم به‌سر می‌بریم اما به نظر می‌رسد هنوز قرن بیستم به پایان خود نرسیده است. این ذهن اعتبارساز ما آدمیان است که صدسال را یک قرن تعیین می‌کند.
شاید بتوان به‌گونه‌ای دیگر هم اندیشید و گفت یک قرن زمانی خاتمه می‌یابد که به زبان «بدیو» پارامترهای اندیشیدنش تغییر کند. به نظر می‌رسد پارامترهای اندیشیدگی قرن بیستم هنوز در اسکلت‌بندی قرن حاضر جاری است.
تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ به روایت «جان میرشایمر» در سال 1914 میلادی تفاوتی با تراژدی همان قدرت‌های بزرگ در سال 2014 نداشته است. تنها تعداد قطع‌نامه‌های شورای امنیت سازمان ملل در سال 2014 علیه خشونت و ترور عدد پنج را نشان می‌دهد که از سال 1999 تاکنون از لحاظ تعداد رتبه نخست را دارد.
جبر حاکم بر سیاست بین‌الملل جنگ و خشونت را تبدیل به یک فرایند کرده است که در داخل آن وضعیت‌های صلحی را نیز می‌توان یافت؛ وضعیت‌هایی که پارامترهای اندیشه همکاری میان بازیگران عمده سیاست بین‌الملل یعنی دولت‌ها هرازچندگاهی بعد از جنگ‌ها و خشونت‌ها آن‌هم به اجبار و خواسته قدرت‌های بزرگ برای حفظ قدرت موجود وزن بیشتری می‌یابد و اجلاس‌ها و نشست‌ها میان دولت‌ها جهت تدوین قوانین و مقررات و تقویت همکاری‌ها افزایش می‌یابد. اما دوباره این جبر سیاست بین‌الملل است که دولت‌ها را گرفتار جنگ و خشونت می‌کند.
روزگار و روزهایی را که سپری می‌کنیم پدیده‌ای نادر حادث شده است که قرن بیستم را مصداقی برای آن نیست. این پدیده کمیاب همپوشانی فرایند جنگ و خشونت با وضعیت صلح و همکاری است.
شگفتی امر این است که این همپوشانی در یک دولت واحد یعنی فرانسه رخ داده است؛ دولتی که گرفتار خشونت شد و جنگ تمام‌عیاری را علیه عاملان آن در سوریه آغاز کرده است و در همان‌موقع کشور مذکور میزبان دولت‌های جهان در نشست تغییرات اقلیمی است. اگر چنانچه این وضعیت تداوم یابد، شاید بتوان گفت که پارامترهای اندیشیدن قرن بیستم پایان یافته و قرن بیست‌ویکم شروع شده است. به نظر می‌رسد دو مفهوم سیاست بین‌الملل و جامعه جهانی مصداق خود را در دولت فرانسه یافته‌اند. فرانسه از منظر سیاست بین‌الملل در چارچوب نظم آنارشی و براساس اصل خودیاری و با توسل به جنگ علیه داعش در سوریه در جست‌وجوی امنیت خویش است.
از این لحاظ اقدام نظامی فرانسه به‌عنوان یک بازیگر دولتی تأثیر‌گذار در سیاست بین‌الملل، چه آن را به ذات قدرت‌طلب و جنگ‌خواه بشر تقلیل دهیم یا به ساختار سیستم بین‌المللی فروکاهیم رفتاری عقلانی است. این دولت برای افزایش توانمندی خود با تسری ادراک ناامنی به دیگر دولت‌های اروپایی درصدد ایجاد یک اتحاد با دیگر دولت‌های اروپایی است. این دولت که پیش‌تر روسیه را همراه خود می‌بیند، آلمان و بریتانیا را نیز به همراه خود خواهد داشت. «جرمی کوربین»، رهبر چپ‌گرای بریتانیا، اعلام کرد که اعضای حزب «کارگر» می‌توانند برای ورود بریتانیا به جنگ خارج از علائق حزبی تصمیم بگیرند. از این بُعد همه امور بین‌الملل بر وفق مفهوم سیاست بین‌الملل است.
اما هم‌زمان اجلاس تغییرات اقلیمی در پاریس مصداق بارز مفهوم جامعه جهانی است؛ اینکه دولت‌ها دغدغه‌هایی فراتر از جنگ و صلح دارند. موضوعاتی وجود دارند که برای اعضای جامعه جهانی نگران‌کننده و نیازمند توجه بیشتر است؛ موضوعاتی چون رفاه، مدرنیزاسیون، محیط‌زیست و...، در چنین شرایطی اگر دولت‌ها با یکدیگر همکاری کنند منفعتشان را خواهند یافت.
می‌توان از طریق آموزش و ارتباطات بین‌المللی ترس و خصومت میان دولت‌ها را کاهش داد و وجوه خشن سیاست بین‌الملل مبتنی‌بر خودیاری و آنارشی را به حداقل خود رساند.
مفهوم جامعه جهانی که مصداقش را در اجلاس تغییرات اقلیمی در پاریس می‌بینید این پیام را دارد که قدرتمند‌ترین دولت‌ها در انجام اقدامات یک‌جانبه‌گرایی ناتوانند؛ تغییرات اقلیمی سلسله‌مراتب قدرت نمی‌شناسد و بنابراین همکاری همه دولت‌ها را در جامعه جهانی می‌طلبد.
این همکاری باید خارج از گفتمان جنگ و صلح در سیاست بین‌الملل صورت بگیرد اما به نظر می‌رسد که در این روزها این‌گونه نیست. پرسش اینجاست که باوجود همپوشانی فرایند جنگ و وضعیت همکاری که در پاریس مصداق پیدا کرده، کدام‌یک پیروز میدان خواهد بود؟ آیا وضعیت همکاری به فرایند همکاری تبدیل خواهد شد یا خیر.

«آلن بدیو»،‌ فیلسوف مشهور فرانسوی، در کتاب خود تحت عنوان «این قرن» در جست‌وجوی یافتن پاسخی در مورد چیستی قرن بیستم است. او به تبعیت از «ژان ژنه» در نمایش‌نامه‌اش، «سیاه‌ها» که به کنایه می‌پرسد، یک سیاه چیست؟ و پیش از هرچیز چه رنگی دارد؟ به همین منوال می‌پرسد یک قرن چیست و پیش از هرچیز چندسال دارد؟ صدسال؟‌هزارسال؟ و... با اینکه در میانه دهه دوم قرن بیست‌ویکم به‌سر می‌بریم اما به نظر می‌رسد هنوز قرن بیستم به پایان خود نرسیده است. این ذهن اعتبارساز ما آدمیان است که صدسال را یک قرن تعیین می‌کند.
شاید بتوان به‌گونه‌ای دیگر هم اندیشید و گفت یک قرن زمانی خاتمه می‌یابد که به زبان «بدیو» پارامترهای اندیشیدنش تغییر کند. به نظر می‌رسد پارامترهای اندیشیدگی قرن بیستم هنوز در اسکلت‌بندی قرن حاضر جاری است.
تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ به روایت «جان میرشایمر» در سال 1914 میلادی تفاوتی با تراژدی همان قدرت‌های بزرگ در سال 2014 نداشته است. تنها تعداد قطع‌نامه‌های شورای امنیت سازمان ملل در سال 2014 علیه خشونت و ترور عدد پنج را نشان می‌دهد که از سال 1999 تاکنون از لحاظ تعداد رتبه نخست را دارد.
جبر حاکم بر سیاست بین‌الملل جنگ و خشونت را تبدیل به یک فرایند کرده است که در داخل آن وضعیت‌های صلحی را نیز می‌توان یافت؛ وضعیت‌هایی که پارامترهای اندیشه همکاری میان بازیگران عمده سیاست بین‌الملل یعنی دولت‌ها هرازچندگاهی بعد از جنگ‌ها و خشونت‌ها آن‌هم به اجبار و خواسته قدرت‌های بزرگ برای حفظ قدرت موجود وزن بیشتری می‌یابد و اجلاس‌ها و نشست‌ها میان دولت‌ها جهت تدوین قوانین و مقررات و تقویت همکاری‌ها افزایش می‌یابد. اما دوباره این جبر سیاست بین‌الملل است که دولت‌ها را گرفتار جنگ و خشونت می‌کند.
روزگار و روزهایی را که سپری می‌کنیم پدیده‌ای نادر حادث شده است که قرن بیستم را مصداقی برای آن نیست. این پدیده کمیاب همپوشانی فرایند جنگ و خشونت با وضعیت صلح و همکاری است.
شگفتی امر این است که این همپوشانی در یک دولت واحد یعنی فرانسه رخ داده است؛ دولتی که گرفتار خشونت شد و جنگ تمام‌عیاری را علیه عاملان آن در سوریه آغاز کرده است و در همان‌موقع کشور مذکور میزبان دولت‌های جهان در نشست تغییرات اقلیمی است. اگر چنانچه این وضعیت تداوم یابد، شاید بتوان گفت که پارامترهای اندیشیدن قرن بیستم پایان یافته و قرن بیست‌ویکم شروع شده است. به نظر می‌رسد دو مفهوم سیاست بین‌الملل و جامعه جهانی مصداق خود را در دولت فرانسه یافته‌اند. فرانسه از منظر سیاست بین‌الملل در چارچوب نظم آنارشی و براساس اصل خودیاری و با توسل به جنگ علیه داعش در سوریه در جست‌وجوی امنیت خویش است.
از این لحاظ اقدام نظامی فرانسه به‌عنوان یک بازیگر دولتی تأثیر‌گذار در سیاست بین‌الملل، چه آن را به ذات قدرت‌طلب و جنگ‌خواه بشر تقلیل دهیم یا به ساختار سیستم بین‌المللی فروکاهیم رفتاری عقلانی است. این دولت برای افزایش توانمندی خود با تسری ادراک ناامنی به دیگر دولت‌های اروپایی درصدد ایجاد یک اتحاد با دیگر دولت‌های اروپایی است. این دولت که پیش‌تر روسیه را همراه خود می‌بیند، آلمان و بریتانیا را نیز به همراه خود خواهد داشت. «جرمی کوربین»، رهبر چپ‌گرای بریتانیا، اعلام کرد که اعضای حزب «کارگر» می‌توانند برای ورود بریتانیا به جنگ خارج از علائق حزبی تصمیم بگیرند. از این بُعد همه امور بین‌الملل بر وفق مفهوم سیاست بین‌الملل است.
اما هم‌زمان اجلاس تغییرات اقلیمی در پاریس مصداق بارز مفهوم جامعه جهانی است؛ اینکه دولت‌ها دغدغه‌هایی فراتر از جنگ و صلح دارند. موضوعاتی وجود دارند که برای اعضای جامعه جهانی نگران‌کننده و نیازمند توجه بیشتر است؛ موضوعاتی چون رفاه، مدرنیزاسیون، محیط‌زیست و...، در چنین شرایطی اگر دولت‌ها با یکدیگر همکاری کنند منفعتشان را خواهند یافت.
می‌توان از طریق آموزش و ارتباطات بین‌المللی ترس و خصومت میان دولت‌ها را کاهش داد و وجوه خشن سیاست بین‌الملل مبتنی‌بر خودیاری و آنارشی را به حداقل خود رساند.
مفهوم جامعه جهانی که مصداقش را در اجلاس تغییرات اقلیمی در پاریس می‌بینید این پیام را دارد که قدرتمند‌ترین دولت‌ها در انجام اقدامات یک‌جانبه‌گرایی ناتوانند؛ تغییرات اقلیمی سلسله‌مراتب قدرت نمی‌شناسد و بنابراین همکاری همه دولت‌ها را در جامعه جهانی می‌طلبد.
این همکاری باید خارج از گفتمان جنگ و صلح در سیاست بین‌الملل صورت بگیرد اما به نظر می‌رسد که در این روزها این‌گونه نیست. پرسش اینجاست که باوجود همپوشانی فرایند جنگ و وضعیت همکاری که در پاریس مصداق پیدا کرده، کدام‌یک پیروز میدان خواهد بود؟ آیا وضعیت همکاری به فرایند همکاری تبدیل خواهد شد یا خیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.