|

درنگ برای گیتی دیهیم بانوی زبان‌شناس

احمد پرهیزی

دکتر گیتی دیهیم، نخستین بانوی زبان‌شناس ایرانی، فرهنگ‌نویس و استاد برجسته زبان و ادبیات فرانسه، چنان‌که رسم بزرگان ماست، در سکوت خبری درگذشت. زمانی که ایشان تحصیل و پژوهش در زبان را آغاز کرد، هنوز در ایران این رشته حتی نام رایجی نداشت. دیهیم، در کلاس‌های درس دکتر کیا، پرویز ناتل‌خانلری و احسان یارشاطر با مقدمات زبان‌شناسی آشنا و با این مباحث آشنا شده بود. او در سال 1312 در تهران متولد شد. پدرش اصرار داشت تا او پزشکی بخواند اما گیتی دیهیم به گفته خودش رشته ادبیات را برگزید تا بتواند شعر حافظ را بفهمد. بنابراین در همان سال وارد دانشکده ادبیات و در سال 1334 فارغ‌التحصیل شد. بلافاصله پس از آن در دبستان مهرداد و سپس در دبستان سعدی، دبستان محل تحصیل خودش، تدریس را آغاز کرد. مدتی بیمار شد و چون ناتوان از درس‌دادن بود، کارمند بخش سمعی- بصری اداره هنرهای زیبا شد. زبان خارجی او که فرانسوی بود، باعث شد تا بخش فرهنگی سفارت ایران دچار اشتباه شوند و او را راهی فرانسه کنند، غافل از آنکه چنین رشته‌ای در فرانسه وجود نداشت! به سفارش همین مسئولان، گیتی دیهیم مدت یک‌سال در فرانسه دنبال مدرسه‌ای ناموجود می‌گشت. در نهایت رضایت دادند و قرار شد وی در رشته دیگری با خرج خود درس بخواند! به دلیل علاقه و آشنایی مختصری که او با رشته زبان‌شناسی داشت، تحصیل در رشته آواشناسی را آغاز کرد و پس از کسب سه دیپلم، به طور مستقیم وارد دوره دکترا شد. در آن زمان، آندره مارتینه در این رشته شهرتی بین‌المللی داشت، بنابراین نزد او رفت و چون استاد فرانسوی از زبان فارسی چیزی نمی‌دانست، دیهیم کار روی واج‌شناسی و تلفظ زبان فرانسوی را آغاز کرد. با اخذ مدرک دکترا و به توصیه مارتینه، دکتر دیهیم برای تقویت زبان انگلیسی خود راهی ونکوور کانادا شد و مدتی در دانشگاهی تازه‌تأسیس با سمت استادیاری زبان‌شناسی فرانسوی مشغول به کار شد. دکتر دیهیم در سال 1347 خورشیدی به ایران بازگشت و بلافاصله در دانشگاه ملی ایران استادیار زبان فرانسوی شد. هنوز هم رشته زبان‌شناسی در ایران رواجی نداشت و تنها در دانشگاه تهران این رشته در دوره فوق‌لیسانس تدریس می‌شد. با تلاش‌های دیهیم، این رشته در دانشگاه ملی رفته‌رفته جا افتاد و این استاد برجسته مدت 32 سال درس‌های مرتبط را ارائه داد. او مدتی نیز در همین دانشگاه سمت مدیریت بخش زبان و ادبیات فرانسه را برعهده داشت. در زمینه آموزش زبان فرانسوی، او در زمره سرآمدان است و تألیفاتی نیز در این زمینه دارد، همچنین آثاری در ترویج رشته آواشناسی نگاشته است. اما مهم‌ترین اثر دیهیم «فرهنگ آوایی فارسی» است که کتابی است مناسب برای عموم مردم. گویندگان و سخنوران لازم است این اثر را تهیه کنند، به‌خصوص که تلفظ‌های نادرست گویندگان رادیو و تلویزیون از جمله انگیزه‌های مؤلف برای تدوین این اثر بوده است. در این فرهنگ، دیهیم با الهام از فرهنگ «تلفظ واقعی» اثر آندره مارتینه به یکی از مشکلات قدیمی زبان فارسی پرداخته است. او بیش از 31‌هزار واژه فارسی را ضبط کرده است. دیهیم با دوری‌جستن از شیوه‌های سنتی، راهی نو برای حل مشکل تعدد تلفظ‌ها پیشنهاد داده است. مطابق دیدگاه سنتی، یک واژه تنها یک تلفظ دارد اما طبق دیدگاه دیهیم، واژه برحسب اشخاص مختلف می‌تواند تلفظ‌های گوناگون داشته باشد. (البته منظور هر شخصی نیست، منظور نخبگان فرهنگی است. گیتی دیهیم، 17 استاد دانشگاه را برای نگارش این فرهنگ، معیار خود قرار داده است). او در این اثر با نظرخواهی، تلفظ‌ها را چنان‌که در دهان مردم امروز است گرد آورده است، نه چنان‌که در آثار قدما آمده است. دکتر گیتی دیهیم، علاوه بر دانش گسترده، از نظر اخلاقی نیز برای شاگردانش موهبتی بود. فصیح و دقیق و شمرده سخن می‌گفت و بسیار پیگیر امور علمی دانشجویان خود بود. در سال‌های پایانی تدریسشان، من خوشبختانه افتخار شاگردی ایشان را داشتم و اگر چیزهای بی‌اهمیتی می‌نوشتم، ایشان با علاقه می‌خواند و تشویق می‌کرد. گاه نیز به شوخی، آنها را «از همین چیزهایی که جلو دانشگاه تهران فراوان می‌بینم و هیچ سر درنمی‌آورم» می‌نامید و البته فروتنی می‌کرد. بلافاصله تأکید می‌کرد که «باز هم بنویسید و برایم بیاورید». این استاد برجسته 26 آبان‌ماه درگذشت. یادشان گرامی باد.

دکتر گیتی دیهیم، نخستین بانوی زبان‌شناس ایرانی، فرهنگ‌نویس و استاد برجسته زبان و ادبیات فرانسه، چنان‌که رسم بزرگان ماست، در سکوت خبری درگذشت. زمانی که ایشان تحصیل و پژوهش در زبان را آغاز کرد، هنوز در ایران این رشته حتی نام رایجی نداشت. دیهیم، در کلاس‌های درس دکتر کیا، پرویز ناتل‌خانلری و احسان یارشاطر با مقدمات زبان‌شناسی آشنا و با این مباحث آشنا شده بود. او در سال 1312 در تهران متولد شد. پدرش اصرار داشت تا او پزشکی بخواند اما گیتی دیهیم به گفته خودش رشته ادبیات را برگزید تا بتواند شعر حافظ را بفهمد. بنابراین در همان سال وارد دانشکده ادبیات و در سال 1334 فارغ‌التحصیل شد. بلافاصله پس از آن در دبستان مهرداد و سپس در دبستان سعدی، دبستان محل تحصیل خودش، تدریس را آغاز کرد. مدتی بیمار شد و چون ناتوان از درس‌دادن بود، کارمند بخش سمعی- بصری اداره هنرهای زیبا شد. زبان خارجی او که فرانسوی بود، باعث شد تا بخش فرهنگی سفارت ایران دچار اشتباه شوند و او را راهی فرانسه کنند، غافل از آنکه چنین رشته‌ای در فرانسه وجود نداشت! به سفارش همین مسئولان، گیتی دیهیم مدت یک‌سال در فرانسه دنبال مدرسه‌ای ناموجود می‌گشت. در نهایت رضایت دادند و قرار شد وی در رشته دیگری با خرج خود درس بخواند! به دلیل علاقه و آشنایی مختصری که او با رشته زبان‌شناسی داشت، تحصیل در رشته آواشناسی را آغاز کرد و پس از کسب سه دیپلم، به طور مستقیم وارد دوره دکترا شد. در آن زمان، آندره مارتینه در این رشته شهرتی بین‌المللی داشت، بنابراین نزد او رفت و چون استاد فرانسوی از زبان فارسی چیزی نمی‌دانست، دیهیم کار روی واج‌شناسی و تلفظ زبان فرانسوی را آغاز کرد. با اخذ مدرک دکترا و به توصیه مارتینه، دکتر دیهیم برای تقویت زبان انگلیسی خود راهی ونکوور کانادا شد و مدتی در دانشگاهی تازه‌تأسیس با سمت استادیاری زبان‌شناسی فرانسوی مشغول به کار شد. دکتر دیهیم در سال 1347 خورشیدی به ایران بازگشت و بلافاصله در دانشگاه ملی ایران استادیار زبان فرانسوی شد. هنوز هم رشته زبان‌شناسی در ایران رواجی نداشت و تنها در دانشگاه تهران این رشته در دوره فوق‌لیسانس تدریس می‌شد. با تلاش‌های دیهیم، این رشته در دانشگاه ملی رفته‌رفته جا افتاد و این استاد برجسته مدت 32 سال درس‌های مرتبط را ارائه داد. او مدتی نیز در همین دانشگاه سمت مدیریت بخش زبان و ادبیات فرانسه را برعهده داشت. در زمینه آموزش زبان فرانسوی، او در زمره سرآمدان است و تألیفاتی نیز در این زمینه دارد، همچنین آثاری در ترویج رشته آواشناسی نگاشته است. اما مهم‌ترین اثر دیهیم «فرهنگ آوایی فارسی» است که کتابی است مناسب برای عموم مردم. گویندگان و سخنوران لازم است این اثر را تهیه کنند، به‌خصوص که تلفظ‌های نادرست گویندگان رادیو و تلویزیون از جمله انگیزه‌های مؤلف برای تدوین این اثر بوده است. در این فرهنگ، دیهیم با الهام از فرهنگ «تلفظ واقعی» اثر آندره مارتینه به یکی از مشکلات قدیمی زبان فارسی پرداخته است. او بیش از 31‌هزار واژه فارسی را ضبط کرده است. دیهیم با دوری‌جستن از شیوه‌های سنتی، راهی نو برای حل مشکل تعدد تلفظ‌ها پیشنهاد داده است. مطابق دیدگاه سنتی، یک واژه تنها یک تلفظ دارد اما طبق دیدگاه دیهیم، واژه برحسب اشخاص مختلف می‌تواند تلفظ‌های گوناگون داشته باشد. (البته منظور هر شخصی نیست، منظور نخبگان فرهنگی است. گیتی دیهیم، 17 استاد دانشگاه را برای نگارش این فرهنگ، معیار خود قرار داده است). او در این اثر با نظرخواهی، تلفظ‌ها را چنان‌که در دهان مردم امروز است گرد آورده است، نه چنان‌که در آثار قدما آمده است. دکتر گیتی دیهیم، علاوه بر دانش گسترده، از نظر اخلاقی نیز برای شاگردانش موهبتی بود. فصیح و دقیق و شمرده سخن می‌گفت و بسیار پیگیر امور علمی دانشجویان خود بود. در سال‌های پایانی تدریسشان، من خوشبختانه افتخار شاگردی ایشان را داشتم و اگر چیزهای بی‌اهمیتی می‌نوشتم، ایشان با علاقه می‌خواند و تشویق می‌کرد. گاه نیز به شوخی، آنها را «از همین چیزهایی که جلو دانشگاه تهران فراوان می‌بینم و هیچ سر درنمی‌آورم» می‌نامید و البته فروتنی می‌کرد. بلافاصله تأکید می‌کرد که «باز هم بنویسید و برایم بیاورید». این استاد برجسته 26 آبان‌ماه درگذشت. یادشان گرامی باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.