ناتوانی جامعه مدنی در کشورهای عرب
هرروزه انتقادات زیادی درباره ضعف همبستگی اعراب در زمینههای مختلف مطرح میشود. ما دولتهای عربی را در این رابطه سرزنش میکنیم که چرا در برابر مخاطرات، حرکتی همسو ندارند. اما آیا در برابر چنین مخاطرات یا مشکلاتی، جامعه مدنی کشورهای عرب نقش بهتری دارند؟ این سؤال بهویژه در شرایط کنونی که ملت فلسطین دچار رنج و محاصره و تجاوزات روزمره صهیونیستهاست، ضرورت بیشتری پیدا میکند. درست است که واکنش دولتهای عرب از صدور برخی بیانیههای توخالی فراتر نمیرود که یکی آن را قرائت و دیگران تأیید میکنند؛ حال آنکه در سطح بینالمللی به آن هیچ توجهی نمیشود زیرا میدانند کشورهای عرب فراتر از صدور این بیانیهها نمیروند. اما واکنش نیروهای جامعه مدنی در کشورهای عرب بهخصوص نیروهای سیاسی آنها در این موارد حیرتآور است. واکنش اینها بیانگر ناتوانیشان از یکسو و دستکمگرفتن این خطرات از سوی دیگر است. اگر خروج گروهی کوچک در یکی از کشورهای عربی برای برگزاری تظاهرات بدون هماهنگی با دستگاههای مربوطه یا ایستادن چند نفر در برابر برخی سفارتخانههای بیگانه یا نمایندگیهای سازمان ملل برای ابراز اعتراض خود نسبت به رفتار صهیونیستها،
بیشترین کار آنها باشد، باید گفت ما واقعا در عمل مبارزاتی و تودهای مشترک خود دچار مصیبت بزرگی شدهایم. اگر اینگونه حرکتها را با حرکتهای مردمی دهههای 40 و 50 مقایسه کنیم که جنبشهای مردمی و مبارزاتی به صورتی خودجوش به حرکت در میآمدند و موجی از انسانهای خشمگین را برای پشتیبانی از مسائل ملی یا قومی در فلسطین، مصر، الجزایر یا سایر نقاط به خیابان میکشاندند، این مصیبت بیشتر خود را نشان میدهد. برخی مواقع میشنویم که میگویند: تظاهرات چه فایدهای دارد؟ آیا اینها چیزی جز یک مشت فریادهای بیحاصل در قلمرو ناتوانی دولتهای عربی است که بیشتر موجب قدرتگرفتن صهیونیستها میشود؟ متأسفانه پاسخ به این پرسش، آری است. مگر اینکه اینگونه حرکتها دو شرط لازم را داشته باشد:
1- فراهمبودن آن چیزی که بارها خیلیها تکرار کرده و گفتهاند؛ یعنی تکوین یک شبکه یا جبهه یا تشکیلاتی که دارای کارآمدی و باورپذیری در بین نیروهای جامعه مدنی باشد تا بتواند مرجعیتی مشترک را به وجود آورد و مسائل بزرگ قومی را موردتجزیه و تحلیل قرار دهد و درنهایت تصمیماتی بگیرد که در بین تودههای مردم بازخورد داشته و به اجرا درآید؛ رویکردی که موجب همکاری و هماهنگیهای گستردهای حتی با سایر گروهها یا شبکههایی باشد که با هر اسم و رسمی در این حوزه فعالیت میکنند. در چنین صورتی است که یک حرکت اجتماعی گسترده به وجود آمده و به دلیل گستردگی و وسعت برای همه دنیا نیز قابلتوجه خواهد بود. آنگاه نظامهای رسمی حکومتی نیز نمیتوانند چنین حرکتی را نادیده بگیرند.
2- چه تشکیلاتی باید دست به این کار بزند، برای مثال تظاهرات مرتبط با مسئله فلسطین نباید صرفا محدود به یک اعتراض موقتی باشد بلکه باید به سطح خواستههای مشخص از دولتها و حکومتها کشیده شود؛ بهگونهای که منجر به تعویض سفیر یا واردکردن فشار شود. بتواند برای مثال با یک حرکت اعتراضی دفتری را ببندد. یا اگر بین دولتی با صهیونیستها تبادل اطلاعات میشود، این همکاریها را قطع کند و از این قبیل. مهم این است که اینگونه اعتراضات استمرار پیدا کند تا خواستههایش را تحقق بخشد.
تظاهراتی که شعارها و مطالباتی کلی را مطرح کند، تأثیری محدود خواهد داشت. اما در عوض تظاهرات یا شعارهایی که خواستههای مشخصی را مطرح میکند، دارای اثری بزرگ خواهد بود زیرا میتواند تا تحقق همان خواسته مشخص استمرار پیدا کند. بد نیست دراینباره تظاهرات ملت آمریکا نسبت به جنگ ویتنام را به یاد بیاوریم که چگونه به صورتی گسترده شکل گرفت و تا زمانی که این جنگ خاتمه نیافت استمرار داشت. حال آنکه تظاهرات ضد اقتصاد جهانیشده در آمریکا (والاستریت) به نتیجه نرسید و شکست خورد، زیرا خواستههایی کلی داشت و اهدافش روشن نبود.
واکنش جامعه مدنی کشورهای عرب به فجایعی که در سرزمینهای فلسطینی میگذرد، ارزشی کمتر از واکنش به اعمالی که گروههای تکفیری مرتکب میشوند یا جنایاتی که نسبت به مسیحیان یا زنان و کودکان روا میدارند و آنها را در بازارهای بردهفروشی به حراج میگذارند یا گرانبهاترین آثار تمدنی را منهدم میکنند یا افراد بیگناه را در بازارها و مساجد به قتل میرسانند، ندارد.
اینک زمان آن فرا رسیده که متفکران، نویسندگان، اصحاب رسانه و فعالان سیاسی بیشتر به موضوع ناتوانی جامعه مدنی در کشورهای عرب بپردازند و تلاش کنند دوباره نشاط و سرزندگی را به آن بازگردانند.
به یاد داشته باشیم مبارزه مشترک تودهها در تاریخ معاصر ما دستاوردهای زیادی داشته و توانسته است استعمار را شکست دهد یا معاهدات مشکوک را بهویژه در مصر، الجزایر و فلسطین لغو کند. بازنگری در مسئله مبارزات تودهای و مردمی مشترک در شرایط کنونی یک مسئله کاملا حیاتی است.
هرروزه انتقادات زیادی درباره ضعف همبستگی اعراب در زمینههای مختلف مطرح میشود. ما دولتهای عربی را در این رابطه سرزنش میکنیم که چرا در برابر مخاطرات، حرکتی همسو ندارند. اما آیا در برابر چنین مخاطرات یا مشکلاتی، جامعه مدنی کشورهای عرب نقش بهتری دارند؟ این سؤال بهویژه در شرایط کنونی که ملت فلسطین دچار رنج و محاصره و تجاوزات روزمره صهیونیستهاست، ضرورت بیشتری پیدا میکند. درست است که واکنش دولتهای عرب از صدور برخی بیانیههای توخالی فراتر نمیرود که یکی آن را قرائت و دیگران تأیید میکنند؛ حال آنکه در سطح بینالمللی به آن هیچ توجهی نمیشود زیرا میدانند کشورهای عرب فراتر از صدور این بیانیهها نمیروند. اما واکنش نیروهای جامعه مدنی در کشورهای عرب بهخصوص نیروهای سیاسی آنها در این موارد حیرتآور است. واکنش اینها بیانگر ناتوانیشان از یکسو و دستکمگرفتن این خطرات از سوی دیگر است. اگر خروج گروهی کوچک در یکی از کشورهای عربی برای برگزاری تظاهرات بدون هماهنگی با دستگاههای مربوطه یا ایستادن چند نفر در برابر برخی سفارتخانههای بیگانه یا نمایندگیهای سازمان ملل برای ابراز اعتراض خود نسبت به رفتار صهیونیستها،
بیشترین کار آنها باشد، باید گفت ما واقعا در عمل مبارزاتی و تودهای مشترک خود دچار مصیبت بزرگی شدهایم. اگر اینگونه حرکتها را با حرکتهای مردمی دهههای 40 و 50 مقایسه کنیم که جنبشهای مردمی و مبارزاتی به صورتی خودجوش به حرکت در میآمدند و موجی از انسانهای خشمگین را برای پشتیبانی از مسائل ملی یا قومی در فلسطین، مصر، الجزایر یا سایر نقاط به خیابان میکشاندند، این مصیبت بیشتر خود را نشان میدهد. برخی مواقع میشنویم که میگویند: تظاهرات چه فایدهای دارد؟ آیا اینها چیزی جز یک مشت فریادهای بیحاصل در قلمرو ناتوانی دولتهای عربی است که بیشتر موجب قدرتگرفتن صهیونیستها میشود؟ متأسفانه پاسخ به این پرسش، آری است. مگر اینکه اینگونه حرکتها دو شرط لازم را داشته باشد:
1- فراهمبودن آن چیزی که بارها خیلیها تکرار کرده و گفتهاند؛ یعنی تکوین یک شبکه یا جبهه یا تشکیلاتی که دارای کارآمدی و باورپذیری در بین نیروهای جامعه مدنی باشد تا بتواند مرجعیتی مشترک را به وجود آورد و مسائل بزرگ قومی را موردتجزیه و تحلیل قرار دهد و درنهایت تصمیماتی بگیرد که در بین تودههای مردم بازخورد داشته و به اجرا درآید؛ رویکردی که موجب همکاری و هماهنگیهای گستردهای حتی با سایر گروهها یا شبکههایی باشد که با هر اسم و رسمی در این حوزه فعالیت میکنند. در چنین صورتی است که یک حرکت اجتماعی گسترده به وجود آمده و به دلیل گستردگی و وسعت برای همه دنیا نیز قابلتوجه خواهد بود. آنگاه نظامهای رسمی حکومتی نیز نمیتوانند چنین حرکتی را نادیده بگیرند.
2- چه تشکیلاتی باید دست به این کار بزند، برای مثال تظاهرات مرتبط با مسئله فلسطین نباید صرفا محدود به یک اعتراض موقتی باشد بلکه باید به سطح خواستههای مشخص از دولتها و حکومتها کشیده شود؛ بهگونهای که منجر به تعویض سفیر یا واردکردن فشار شود. بتواند برای مثال با یک حرکت اعتراضی دفتری را ببندد. یا اگر بین دولتی با صهیونیستها تبادل اطلاعات میشود، این همکاریها را قطع کند و از این قبیل. مهم این است که اینگونه اعتراضات استمرار پیدا کند تا خواستههایش را تحقق بخشد.
تظاهراتی که شعارها و مطالباتی کلی را مطرح کند، تأثیری محدود خواهد داشت. اما در عوض تظاهرات یا شعارهایی که خواستههای مشخصی را مطرح میکند، دارای اثری بزرگ خواهد بود زیرا میتواند تا تحقق همان خواسته مشخص استمرار پیدا کند. بد نیست دراینباره تظاهرات ملت آمریکا نسبت به جنگ ویتنام را به یاد بیاوریم که چگونه به صورتی گسترده شکل گرفت و تا زمانی که این جنگ خاتمه نیافت استمرار داشت. حال آنکه تظاهرات ضد اقتصاد جهانیشده در آمریکا (والاستریت) به نتیجه نرسید و شکست خورد، زیرا خواستههایی کلی داشت و اهدافش روشن نبود.
واکنش جامعه مدنی کشورهای عرب به فجایعی که در سرزمینهای فلسطینی میگذرد، ارزشی کمتر از واکنش به اعمالی که گروههای تکفیری مرتکب میشوند یا جنایاتی که نسبت به مسیحیان یا زنان و کودکان روا میدارند و آنها را در بازارهای بردهفروشی به حراج میگذارند یا گرانبهاترین آثار تمدنی را منهدم میکنند یا افراد بیگناه را در بازارها و مساجد به قتل میرسانند، ندارد.
اینک زمان آن فرا رسیده که متفکران، نویسندگان، اصحاب رسانه و فعالان سیاسی بیشتر به موضوع ناتوانی جامعه مدنی در کشورهای عرب بپردازند و تلاش کنند دوباره نشاط و سرزندگی را به آن بازگردانند.
به یاد داشته باشیم مبارزه مشترک تودهها در تاریخ معاصر ما دستاوردهای زیادی داشته و توانسته است استعمار را شکست دهد یا معاهدات مشکوک را بهویژه در مصر، الجزایر و فلسطین لغو کند. بازنگری در مسئله مبارزات تودهای و مردمی مشترک در شرایط کنونی یک مسئله کاملا حیاتی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.