نقش هنرمندان در بازتولید گفتمان تحقیر
عباس نعیمی: فوكو، اندیشمند فرانسوی، گفتمان را براي اشاره به روالهاي منظم و قانونمندي به كار ميبرد كه تبيينكننده شماري از گزارهها هستند؛ يعني قانونها و ساختارهاي نانوشتهاي كه كلامها و گزارههاي خاصي پديد ميآورند. فوكو در تبيين معناي گفتمان از نحوه حضور و جايگاه اجتماعي كتاب مقدس و گفتمان ايجادشده از آن مثال ميآورد. اگر این نوع نگرش را برای گفتمان حاکم بر هویت ملی در ایران به کار بریم، هویت متکی به زبان فارسی معیار، چنین نقشی دارد و هویتهای متکی به زبانها و گویشهای دیگر آنگونه که باید مورد توجه قرار نمیگیرند. فوکو دو مفهوم اساسی طرد (exclusion) و حکم (Statement) را برای تعریف گفتمان در نظر میگیرد. یکی از ویژگیهای مفهوم حکم، تکرارپذیری و گسترش آن در سطح جامعه است. از این منظر، گفتمان تحقیر دیگری در سطوح مختلف جامعه هرروز و هرساعت و شاید هرثانیه تکرار شده و از طریق مبادی مختلف به صورت بسیار وسیع گسترش مییابد. هرچیزی که به صورت روزمره تکرار شود باعث درونیشدن در افراد جامعه هدف شده و به صورت واقعیت غیرقابلانکار ظهور مییابد. چیزی که صورت واقعیت گرفت، افراد در بهکاربردن آن هیچ حساسیتی پیدا نمیکنند. هنرمندان یک جامعه بهعنوان افرادی که بیشتر دیده میشوند و در جهت هدایت فرهنگی جامعه فعالیت میکنند معمولا بیشترین تأثیر را در جهتدهی افکار جامعه بهصورت مستقیم و غیرمستقیم دارند. تهیهکنندگان برنامه فیتیله و بازیگران آن مجموعه با توجه به گفتمان حاکم در بین هنرمندان منعی برای استفاده ابزاری از ترکها برای رساندن پیام نمیدیدند. بعد از شروع اعتراضات، به حساسیت موضوع و توهینآمیزبودن پیام اقرار کرده بودند، ولی بعد از دیدن عدم درک ماهیت توهینی چنین برنامههایی از سوی اکثریت هنرمندان در مصاحبه دوم به دفاع از این برنامه پرداختهاند. پرویز پرستویی، مهراب قاسمخانی، لادن طباطبایی، یغما گلرویی و... هنرمندانی بودند که از ایشان خبرهایی در حمایت از فیتیله در فضای مجازی منتشر شد. شاید خیلی از هنرمندان دیگر نیز دید مشابه به مسئله جوک و گفتمان تحقیر داشته باشند. آن چیزی که مایه نگرانی است حمایت از این گفتمان در قالب جوک و طنز است. در اینجا ویژگی دیگر مفهوم «حکم» فوکو معنی پیدا میکند. تحقیرشدن یا نشدن باعث سوگیریهای متفاوت شده و فاصله در بین گروههای مختلف جامعه را در پی دارد. وظیفهای که بر هر هنرمندی بهعنوان منتخب جامعه واجب است، ایجاد فضای متکثر فرهنگی بر اساس احترام و تکریم تمامی افراد جامعه است. انکار هویتی و تحقیر هویتی دیگران نهتنها باعث قوام اتحاد ملی ایران نشده بلکه در درازمدت سبب شکاف بسیار بزرگ در ایران شده است. ایران با وجود تمامی گروههای موجود در داخل مرزها معنی پیدا کرده و قوام مییابد. اهمیتندادن به این مسئله میتواند تأثیرات نامطلوبی برای کشور و منطقه رقم بزند. عملکرد 10 ساله اخیر برخی برنامهسازان و هنرمندان با وجود انکار کمتوجهی آنان به حساسیتهای اقوام، واکنشهای زیادی را در پی داشته است. نسبتدادن تمامی این واکنشها به بیجنبهبودن یا دستهای بیرونی، نشان از اصرار به ادامه چنین گفتمانی دارد. خوشبختانه در بین سیاسیون حرفهایی مبنیبر تغییر رویکرد این گفتمان شنیده میشود. به نظر میرسد هنرمندان هنوز نتوانستهاند به رسالت مردمی خود در قبول تکثر فرهنگی جامعه ایرانی عمل کنند. امید است آنان بهعنوان افراد پیشرو جامعه، بتوانند مسیر قوام ایران متکثر را برای آیندگان باز کنند.
عباس نعیمی: فوكو، اندیشمند فرانسوی، گفتمان را براي اشاره به روالهاي منظم و قانونمندي به كار ميبرد كه تبيينكننده شماري از گزارهها هستند؛ يعني قانونها و ساختارهاي نانوشتهاي كه كلامها و گزارههاي خاصي پديد ميآورند. فوكو در تبيين معناي گفتمان از نحوه حضور و جايگاه اجتماعي كتاب مقدس و گفتمان ايجادشده از آن مثال ميآورد. اگر این نوع نگرش را برای گفتمان حاکم بر هویت ملی در ایران به کار بریم، هویت متکی به زبان فارسی معیار، چنین نقشی دارد و هویتهای متکی به زبانها و گویشهای دیگر آنگونه که باید مورد توجه قرار نمیگیرند. فوکو دو مفهوم اساسی طرد (exclusion) و حکم (Statement) را برای تعریف گفتمان در نظر میگیرد. یکی از ویژگیهای مفهوم حکم، تکرارپذیری و گسترش آن در سطح جامعه است. از این منظر، گفتمان تحقیر دیگری در سطوح مختلف جامعه هرروز و هرساعت و شاید هرثانیه تکرار شده و از طریق مبادی مختلف به صورت بسیار وسیع گسترش مییابد. هرچیزی که به صورت روزمره تکرار شود باعث درونیشدن در افراد جامعه هدف شده و به صورت واقعیت غیرقابلانکار ظهور مییابد. چیزی که صورت واقعیت گرفت، افراد در بهکاربردن آن هیچ حساسیتی پیدا نمیکنند. هنرمندان یک جامعه بهعنوان افرادی که بیشتر دیده میشوند و در جهت هدایت فرهنگی جامعه فعالیت میکنند معمولا بیشترین تأثیر را در جهتدهی افکار جامعه بهصورت مستقیم و غیرمستقیم دارند. تهیهکنندگان برنامه فیتیله و بازیگران آن مجموعه با توجه به گفتمان حاکم در بین هنرمندان منعی برای استفاده ابزاری از ترکها برای رساندن پیام نمیدیدند. بعد از شروع اعتراضات، به حساسیت موضوع و توهینآمیزبودن پیام اقرار کرده بودند، ولی بعد از دیدن عدم درک ماهیت توهینی چنین برنامههایی از سوی اکثریت هنرمندان در مصاحبه دوم به دفاع از این برنامه پرداختهاند. پرویز پرستویی، مهراب قاسمخانی، لادن طباطبایی، یغما گلرویی و... هنرمندانی بودند که از ایشان خبرهایی در حمایت از فیتیله در فضای مجازی منتشر شد. شاید خیلی از هنرمندان دیگر نیز دید مشابه به مسئله جوک و گفتمان تحقیر داشته باشند. آن چیزی که مایه نگرانی است حمایت از این گفتمان در قالب جوک و طنز است. در اینجا ویژگی دیگر مفهوم «حکم» فوکو معنی پیدا میکند. تحقیرشدن یا نشدن باعث سوگیریهای متفاوت شده و فاصله در بین گروههای مختلف جامعه را در پی دارد. وظیفهای که بر هر هنرمندی بهعنوان منتخب جامعه واجب است، ایجاد فضای متکثر فرهنگی بر اساس احترام و تکریم تمامی افراد جامعه است. انکار هویتی و تحقیر هویتی دیگران نهتنها باعث قوام اتحاد ملی ایران نشده بلکه در درازمدت سبب شکاف بسیار بزرگ در ایران شده است. ایران با وجود تمامی گروههای موجود در داخل مرزها معنی پیدا کرده و قوام مییابد. اهمیتندادن به این مسئله میتواند تأثیرات نامطلوبی برای کشور و منطقه رقم بزند. عملکرد 10 ساله اخیر برخی برنامهسازان و هنرمندان با وجود انکار کمتوجهی آنان به حساسیتهای اقوام، واکنشهای زیادی را در پی داشته است. نسبتدادن تمامی این واکنشها به بیجنبهبودن یا دستهای بیرونی، نشان از اصرار به ادامه چنین گفتمانی دارد. خوشبختانه در بین سیاسیون حرفهایی مبنیبر تغییر رویکرد این گفتمان شنیده میشود. به نظر میرسد هنرمندان هنوز نتوانستهاند به رسالت مردمی خود در قبول تکثر فرهنگی جامعه ایرانی عمل کنند. امید است آنان بهعنوان افراد پیشرو جامعه، بتوانند مسیر قوام ایران متکثر را برای آیندگان باز کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.