|

نگاهی به کتاب «بحران بی‌پایان»

در عصر سربی

سهند ستاری

سرمایه‌داری به‌عنوان نظامی اقتصادی-‌ سیاسی، شکل غالب سازماندهی اقتصادی در زمانه حاضر است. به ساده‌ترین بیان، این نظام دو متغیر کلیدی دارد: تولید به‌منظور کسب سود و کار مزدی. در این نظام بیشتر تولیدات به‌عهده‌ شرکت‌هایی است که بیش از هرچیز به‌دنبال حداکثر‌کردن سودشان هستند و بیشتر کار را کسانی انجام می‌دهند که هیچ سهمی از آن ندارند. این دو عامل در سرمایه‌داری الگوها و روابط ویژه‌ای ایجاد کرده‌ که به عملکرد کلی آن شکل می‌دهد. با افزایش شکاف میان این دو متغیر، نظام سرمایه‌داری دچار بی‌ثباتی و ناپایداری یا بهتر است بگوییم بحران می‌شود. دست‌به‌نقد‌ترین نمونه‌ای که به توضیح این مسئله کمک می‌کند بحران سال 2007 است. بحرانی که نتیجه شکاف بی‌سابقه بین بهره‌وری تولید و دستمزدهای واقعی نیروی کار بود. از دهه 1970 بود که شکاف بین این دو به‌دلیل افزایش بهره‌وری تولید و کاهش دستمزدهای نیروی کار به طرز فزاینده‌ای افزایش یافت. کاهش دستمزدهای واقعی، بی‌کاری گسترده، بحران بودجه، رشد نابرابری، کاهش خدمات اجتماعی تنها بخشی از علائم بحران بود که دیگر با الگوهای اقتصاد کلاسیک قابل توضیح نبودند؛ اقتصادی که معتقد است اشتغال کامل و رشد سریع از ویژگی‌های ذاتی سرمایه‌داری‌اند. پس برای تحلیل و شناخت اقتصاد کنونی و آینده، به یک الگوی اقتصادی‌ نیاز داریم که بتواند این بحران‌ها و نتایج‌شان را توضیح دهد. جان بلامی فاستر و رابرت مک‌چسنی در کتاب «بحران بی‌پایان» در سال 2012 می‌کوشند چنین الگویی را بیان کنند. فصول گوناگون این کتاب در تحلیل بحران مالی جهانی است که از خلال آن می‌کوشد تبیینی تاریخی از تکامل سرمایه‌داری جهانی، تکوین انحصارهای چندقطبی، ابعاد مختلف بحران کنونی اقتصاد جهانی (از کشورهای سرمایه‌داری پیشرفته تا اقتصادهای نوظهور و خصوصا سرمایه‌داری دولتی در چین) ارائه دهد. فاستر و مک‌چسنی بر این باورند که جنبه‌های ارتباط پیچیده انحصارگرایی، رکود ممتد، مالی‌گرایی و جهانی‌شدن اکنون مرحله تاریخی جدیدی ایجاد کرده که آن را «سرمایه انحصاری- مالی» می‌نامند. به اعتبار همین محور نظری- تاریخی، در این کتاب تقابل سرمایه‌داری مولد و سرمایه‌داری مالی و نقش آن در شکل‌گیری بحران اخیر جهان دنبال می‌شود. باتوجه به اینکه نرخ رشد در اقتصادهای سه‌گانه (ایالات متحده، اروپا، ژاپن) دهه‌هاست رو به کاهش است، نویسندگان کتاب نشان می‌دهند اقتصاد کنونی که خود را در دام رکود مالی می‌یابد، چگونه تنها راه تحریک رشد را در فرایندهای مالیه دنبال خواهد کرد. درجه اهمیت کتاب «بحران بی‌پایان» را باید در ناکارآمدی توضیح اقتصاددان جریان غالب و علوم اجتماعی متداول درباره بحران اخیر دانست. چون به‌رغم وجود گرایش به رکود ممتد یا یک دوران طولانی رشد کند در آرای آنها، فاستر و مک‌چسنی بر این باورند که درک وسیع تاریخی و نظری و رابطه‌ آن با تکامل سرمایه‌داری در حلقه‌های مسلط وجود ندارد. آنها دلیل این امر را فاصله‌گیری اقتصاددانان نوکلاسیک و علوم اجتماعی غالب از هرگونه تحلیل تاریخی معنادار می‌دانند. چون الگوهای انتزاعی آنها صرفا در کار توجیه نظام فعلی‌ است تا درک قوانین حرکت آن.
از خلال سال‌های 1949تا 1973 که مشهور به عصر طلایی است، دولت‌های غربی رشد اقتصادی و شاخص‌های زندگی را مهندسی کردند؛ از طریق مجموعه‌ای از آموزه‌های دولت رفاه، مدیریت کینزی و کنترل مناسبات سرکوب. فارغ از اینکه چه حزبی بر کرسی قدرت بود، «عصر طلایی» سرانجام اکسید شد و در دهه‌های 1970 و 1980 کاملا عقب نشست؛ عصر سربی بعد از تقریبا سه‌دهه فرارسید. تمرکز بر این تحولات تاریخی را می‌توان از آنات اوج و حضیض سازمان‌یابی دولت‌محور زندگی اجتماعی هم دورتر برد؛ یعنی از لحظه آغازش در انقلاب اکتبر تا افولش در بحران دهه 1970 و ظهور نظم نوین نولیبرال جهانی. از آن لحظه تا به امروز نظام سرمایه‌داری تغییراتی بنیادین به خود دیده است. انحصارات اقتصادی در پی کاهش سودآوری سرمایه‌گذاری در تولید به سوداگری مالی روی آورده‌اند و منجر به ایجاد روبنای عظیم مالی استوار بر زیربنای رکود ممتد شده‌اند. فاستر و مک‌چسنی از حیث تاریخی نشان می‌دهند که چگونه خروجی این روند، حباب‌های مالی متعددی بوده که به محض ترکیدن یکی، دومینوی انفجار به راه افتاد. از همان آغاز بحران نیمه دهه 1970 بسیاری از تحلیلگران مانتلی‌ریویو ظهور دوباره اضافه انباشت و گرایش به رکود ممتد را توضیح دادند. طبق روایت فاستر و مک‌چسنی، در این زمان درمان نسبی جدیدی برای اقتصاد پدیدار شد که گرچه نتیجه منطقی کل تاریخ سرمایه‌داری تا آن زمان بود، غیرمنتظره به نظر می‌رسید. این درمان به شکل ایجاد روبنای مالی وسیع و نسبتا خودگردان بر پایه تولید اقتصاد سرمایه‌داری به وجود آمد. البته در طول تاریخ، بازارها و نهادهای مالی به‌همراه سرمایه‌داری تکامل یافته بودند. ولی دوره‌های رونق اقتصادی عموما کوتاه‌مدت و هم‌زمان با اوج چرخه‌های اقتصادی بوده‌اند و هرگز آن ماهیت مستقلی را نداشتند که در دهه 1980 و 1990 به دست آمد. در نظر فاستر و مک‌چسنی، تغییر تاریخی‌ای که در این دوره رخ داد چنین بود: سرمایه که نمی‌توانست گریزگاهی برای مازاد فزاینده‌اش در اقتصاد واقعی بیابد، از طریق شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران منفرد، مازاد یا پس‌انداز زیادی خود را با سوداگری در افزایش قیمت دارایی به مالیه سرازیر کرد. نتیجه تاریخی این دوره ایجاد کوهی از بدهی بود به‌همراه افزایش فوق‌العاده سود مالی، هم‌زمان انحصارهای چندملیتی تحت لوای اقتصاد بازار آزاد در جستجوی سرمایه‌گذاری سودآور، به صدور سرمایه به جهان جنوب روی آوردند. پیامد فرایند این جهانی‌سازی شد بحران ممتد اقتصادهای پیشرفته در سطح جهانی. نتیجه‌ای که در دنیای جهانی‌شده امروز، بحران سرمایه انحصاری- مالی را هم به‌لحاظ زمانی و هم مکانی بی‌پایان اعلام می‌دارد. چنان‌که اگر هیچ راهی برای فراتررفتن تاریخی از تضادهای فزاینده پیشرفت سرمایه‌داری درون چارچوب این نظام نباشد، لاجرم هیچ ترمیم فضامندی هم وجود نخواهد داشت تا ما را از نظامی رها سازد که اکنون کل جهان را احاطه کرده است. آنچه فاستر و مک‌چسنی را مجاب می‌دارد کتاب را با جمله‌ای از مانیفست تمام کنند: «یا نوسازی انقلابی کل جامعه، یا نابودی توامان طبقات در پیکار با هم».
ربط کل موقعیت تحولات اقتصادی - نه صرفا در چنددهه گذشته بلکه در قرون سرمایه‌داری- با اثرات زندگی واقعی سرمایه‌داری انحصاری، به دقت در کار فاستر و مک‌چسنی نشان داده شده است. جایی که شاید بتوان گفت تحلیل آنها کار اقتصاددانان خوشبین جریان غالب را بسان هواشناسانی تعبیر می‌کند که هوای ابری را آفتابی پیش‌بینی می‌کنند. با تمام این اوصاف، مطالعه این کتاب به خاطر موضوع نسبتا فنی‌اش چندان آسان نیست اما برای هر که علاقه‌مند به درک و شناخت شیوه‌های جدید سرمایه‌داری مالی است، قطعا کتابی جذاب و خواندنی است.

سرمایه‌داری به‌عنوان نظامی اقتصادی-‌ سیاسی، شکل غالب سازماندهی اقتصادی در زمانه حاضر است. به ساده‌ترین بیان، این نظام دو متغیر کلیدی دارد: تولید به‌منظور کسب سود و کار مزدی. در این نظام بیشتر تولیدات به‌عهده‌ شرکت‌هایی است که بیش از هرچیز به‌دنبال حداکثر‌کردن سودشان هستند و بیشتر کار را کسانی انجام می‌دهند که هیچ سهمی از آن ندارند. این دو عامل در سرمایه‌داری الگوها و روابط ویژه‌ای ایجاد کرده‌ که به عملکرد کلی آن شکل می‌دهد. با افزایش شکاف میان این دو متغیر، نظام سرمایه‌داری دچار بی‌ثباتی و ناپایداری یا بهتر است بگوییم بحران می‌شود. دست‌به‌نقد‌ترین نمونه‌ای که به توضیح این مسئله کمک می‌کند بحران سال 2007 است. بحرانی که نتیجه شکاف بی‌سابقه بین بهره‌وری تولید و دستمزدهای واقعی نیروی کار بود. از دهه 1970 بود که شکاف بین این دو به‌دلیل افزایش بهره‌وری تولید و کاهش دستمزدهای نیروی کار به طرز فزاینده‌ای افزایش یافت. کاهش دستمزدهای واقعی، بی‌کاری گسترده، بحران بودجه، رشد نابرابری، کاهش خدمات اجتماعی تنها بخشی از علائم بحران بود که دیگر با الگوهای اقتصاد کلاسیک قابل توضیح نبودند؛ اقتصادی که معتقد است اشتغال کامل و رشد سریع از ویژگی‌های ذاتی سرمایه‌داری‌اند. پس برای تحلیل و شناخت اقتصاد کنونی و آینده، به یک الگوی اقتصادی‌ نیاز داریم که بتواند این بحران‌ها و نتایج‌شان را توضیح دهد. جان بلامی فاستر و رابرت مک‌چسنی در کتاب «بحران بی‌پایان» در سال 2012 می‌کوشند چنین الگویی را بیان کنند. فصول گوناگون این کتاب در تحلیل بحران مالی جهانی است که از خلال آن می‌کوشد تبیینی تاریخی از تکامل سرمایه‌داری جهانی، تکوین انحصارهای چندقطبی، ابعاد مختلف بحران کنونی اقتصاد جهانی (از کشورهای سرمایه‌داری پیشرفته تا اقتصادهای نوظهور و خصوصا سرمایه‌داری دولتی در چین) ارائه دهد. فاستر و مک‌چسنی بر این باورند که جنبه‌های ارتباط پیچیده انحصارگرایی، رکود ممتد، مالی‌گرایی و جهانی‌شدن اکنون مرحله تاریخی جدیدی ایجاد کرده که آن را «سرمایه انحصاری- مالی» می‌نامند. به اعتبار همین محور نظری- تاریخی، در این کتاب تقابل سرمایه‌داری مولد و سرمایه‌داری مالی و نقش آن در شکل‌گیری بحران اخیر جهان دنبال می‌شود. باتوجه به اینکه نرخ رشد در اقتصادهای سه‌گانه (ایالات متحده، اروپا، ژاپن) دهه‌هاست رو به کاهش است، نویسندگان کتاب نشان می‌دهند اقتصاد کنونی که خود را در دام رکود مالی می‌یابد، چگونه تنها راه تحریک رشد را در فرایندهای مالیه دنبال خواهد کرد. درجه اهمیت کتاب «بحران بی‌پایان» را باید در ناکارآمدی توضیح اقتصاددان جریان غالب و علوم اجتماعی متداول درباره بحران اخیر دانست. چون به‌رغم وجود گرایش به رکود ممتد یا یک دوران طولانی رشد کند در آرای آنها، فاستر و مک‌چسنی بر این باورند که درک وسیع تاریخی و نظری و رابطه‌ آن با تکامل سرمایه‌داری در حلقه‌های مسلط وجود ندارد. آنها دلیل این امر را فاصله‌گیری اقتصاددانان نوکلاسیک و علوم اجتماعی غالب از هرگونه تحلیل تاریخی معنادار می‌دانند. چون الگوهای انتزاعی آنها صرفا در کار توجیه نظام فعلی‌ است تا درک قوانین حرکت آن.
از خلال سال‌های 1949تا 1973 که مشهور به عصر طلایی است، دولت‌های غربی رشد اقتصادی و شاخص‌های زندگی را مهندسی کردند؛ از طریق مجموعه‌ای از آموزه‌های دولت رفاه، مدیریت کینزی و کنترل مناسبات سرکوب. فارغ از اینکه چه حزبی بر کرسی قدرت بود، «عصر طلایی» سرانجام اکسید شد و در دهه‌های 1970 و 1980 کاملا عقب نشست؛ عصر سربی بعد از تقریبا سه‌دهه فرارسید. تمرکز بر این تحولات تاریخی را می‌توان از آنات اوج و حضیض سازمان‌یابی دولت‌محور زندگی اجتماعی هم دورتر برد؛ یعنی از لحظه آغازش در انقلاب اکتبر تا افولش در بحران دهه 1970 و ظهور نظم نوین نولیبرال جهانی. از آن لحظه تا به امروز نظام سرمایه‌داری تغییراتی بنیادین به خود دیده است. انحصارات اقتصادی در پی کاهش سودآوری سرمایه‌گذاری در تولید به سوداگری مالی روی آورده‌اند و منجر به ایجاد روبنای عظیم مالی استوار بر زیربنای رکود ممتد شده‌اند. فاستر و مک‌چسنی از حیث تاریخی نشان می‌دهند که چگونه خروجی این روند، حباب‌های مالی متعددی بوده که به محض ترکیدن یکی، دومینوی انفجار به راه افتاد. از همان آغاز بحران نیمه دهه 1970 بسیاری از تحلیلگران مانتلی‌ریویو ظهور دوباره اضافه انباشت و گرایش به رکود ممتد را توضیح دادند. طبق روایت فاستر و مک‌چسنی، در این زمان درمان نسبی جدیدی برای اقتصاد پدیدار شد که گرچه نتیجه منطقی کل تاریخ سرمایه‌داری تا آن زمان بود، غیرمنتظره به نظر می‌رسید. این درمان به شکل ایجاد روبنای مالی وسیع و نسبتا خودگردان بر پایه تولید اقتصاد سرمایه‌داری به وجود آمد. البته در طول تاریخ، بازارها و نهادهای مالی به‌همراه سرمایه‌داری تکامل یافته بودند. ولی دوره‌های رونق اقتصادی عموما کوتاه‌مدت و هم‌زمان با اوج چرخه‌های اقتصادی بوده‌اند و هرگز آن ماهیت مستقلی را نداشتند که در دهه 1980 و 1990 به دست آمد. در نظر فاستر و مک‌چسنی، تغییر تاریخی‌ای که در این دوره رخ داد چنین بود: سرمایه که نمی‌توانست گریزگاهی برای مازاد فزاینده‌اش در اقتصاد واقعی بیابد، از طریق شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران منفرد، مازاد یا پس‌انداز زیادی خود را با سوداگری در افزایش قیمت دارایی به مالیه سرازیر کرد. نتیجه تاریخی این دوره ایجاد کوهی از بدهی بود به‌همراه افزایش فوق‌العاده سود مالی، هم‌زمان انحصارهای چندملیتی تحت لوای اقتصاد بازار آزاد در جستجوی سرمایه‌گذاری سودآور، به صدور سرمایه به جهان جنوب روی آوردند. پیامد فرایند این جهانی‌سازی شد بحران ممتد اقتصادهای پیشرفته در سطح جهانی. نتیجه‌ای که در دنیای جهانی‌شده امروز، بحران سرمایه انحصاری- مالی را هم به‌لحاظ زمانی و هم مکانی بی‌پایان اعلام می‌دارد. چنان‌که اگر هیچ راهی برای فراتررفتن تاریخی از تضادهای فزاینده پیشرفت سرمایه‌داری درون چارچوب این نظام نباشد، لاجرم هیچ ترمیم فضامندی هم وجود نخواهد داشت تا ما را از نظامی رها سازد که اکنون کل جهان را احاطه کرده است. آنچه فاستر و مک‌چسنی را مجاب می‌دارد کتاب را با جمله‌ای از مانیفست تمام کنند: «یا نوسازی انقلابی کل جامعه، یا نابودی توامان طبقات در پیکار با هم».
ربط کل موقعیت تحولات اقتصادی - نه صرفا در چنددهه گذشته بلکه در قرون سرمایه‌داری- با اثرات زندگی واقعی سرمایه‌داری انحصاری، به دقت در کار فاستر و مک‌چسنی نشان داده شده است. جایی که شاید بتوان گفت تحلیل آنها کار اقتصاددانان خوشبین جریان غالب را بسان هواشناسانی تعبیر می‌کند که هوای ابری را آفتابی پیش‌بینی می‌کنند. با تمام این اوصاف، مطالعه این کتاب به خاطر موضوع نسبتا فنی‌اش چندان آسان نیست اما برای هر که علاقه‌مند به درک و شناخت شیوه‌های جدید سرمایه‌داری مالی است، قطعا کتابی جذاب و خواندنی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.