گفتوگو با « فریدون آو»، به مناسبت نمایشگاه «مکالمه بصری» در توتالآرتز دوبی
جمعبندی، اشتباه است
پرویز براتی
سای تومبلی و باقی هنرمندان، این روزها مشغول «مکالمه بصری»اند. در نمایشگاهی با همین عنوان، آثار هنرمندان ایرانی و غیرایرانی در گالری توتالآرتز دوبی روی دیوار رفته. این نمایشگاه را فریدون آو انتخاب کرده و سای تومبلی، کوروش شیشهگران، احمد امیننظر، شقایق عربی، حبیب فرجآبادی، رعنا فرنود، رکنی حائریزاده، شهلا حسینی، فرشید ملکی، اردشیر محصص، مهرداد پورنظرعلی، فیصل سمرا و علی تلپور هنرمندانی هستند که کارشان به نمایش گذاشته شده است. در بین هنرمندان این نمایشگاه، سای تومبلی (CY (Twombly، نقاش معاصر آمریکایی) (2011-1928) و از پرچمداران نقاشی انتزاعی نیمه دوم قرن بیستم، جایگاهی ویژه دارد. او و «آو» سابقه سالها دوستی با هم داشتهاند و «آو» از «تومبلی» بهعنوان استاد و دوست یاد میکند. فریدون آو طراح، نقاش و مجسمهسازی حاذق و از پیشگامان هنر معاصر ایران، محسوب میشود. آو، متولد ۱۳۲۴ در تهران و فارغالتحصیل رشته هنرهای کاربردی برای تئاتر از دانشگاه آریزونا و زیباشناسی فیلم از دانشگاه نیویورک است. این نقاش، مقطعی از تحصیلاتش را هم در دانشگاه نیویورک سپری کرده است. او کار هنریاش را در زمینه تئاتر آغاز کرد و به طراحی پوستر، صحنه، لباس و نورپردازی نمایشها پرداخت. از زمان تأسیس تئاترشهر تهران در سالهای 1350، طراح دائمی آنجا بود. گالری زند در تهران و گالری هایدن-زند در واشنگتن آمریکا در دهه 70 میلادی به سرپرستی هنری او اداره میشدند و سالها «۱۳ ونک» را اداره میکرد که به اصرار خودش، نه یک گالری، که اتاقی برای ارائه آثار پیشتاز هنری بود. فریدون آو که همنسل نقاشانی مانند حاجیزاده، زندهرودی و محصصها بوده، هماکنون از همه همنسلانش فعالتر است؛ چه از نظر کار شخصی و چه از لحاظ کار فرهنگی. مجموعه آثار او اغلب ترکیب مواد روی تصاویری است که از بوم پلات گرفته شدهاند و روی آنها خطوطی با رنگ و به شکل تقریبا بینظم آورده شده است. از اینها گذشته، توتالآرتز هم از پرسابقهترین گالریهای دوبی به شمار میرود که داریوش زندی آن را سال ۱۹۹۵ بنیادگذاری کرده و اولین فضایی است که کارهای هنرمندان معاصر ایرانی را در دوبی معرفی کرد. در سالهای اخیر فعالیت این فضا بیشتر به سوی پروژههای فرهنگی و آموزشی و فضای همکاری هنرمند، مجموعهدار و کیوریتور و بازدیدکننده سوق داده شده. به بهانه برپایی نمایشگاه «مکالمه بصری» سراغ فریدون آو رفتیم تا از این نمایشگاه بیشتر بدانیم.
چه شد آثار «سای تومبلی» را در کنار آثار هنرمندان ایرانی در قالب یک نمایشگاه به نمایش گذاشتید؟
علت این کار صحبتی بود که زمانی با سای درباره لغت «خط» شد. من به فارسی توضیح دادم که ما یک لغت هم برای نوشتن و هم برای طراحیکردن داریم، که همان خط هست. سای خیلی خوشش آمد و گفت: «من هم همین کار را میکنم. خط، من را با خودش میبرد؛ گاهی نوشته میشود، گاهی شبیه نوشته است و گاهی تصویر».
مبنای انتخاب آثار این نمایشگاه چه بود؟
انتخابی که من کردم از مجموعه خودم از هنرمندان این منطقه بود؛ هنرمندانی که آنها هم همین روال را طی میکنند و بهدنبال خط میروند هر کجا که ببردشان.
میدانیم سالها سابقه رفاقت و همنشینی با سای تومبلی را داشتهاید. از نظر شما او چگونه هنرمندی بود؟
کار سای تومبلی، زندگی دید هنریام را کاملا عوض کرد؛ یعنی من ایشان را بهعنوان مرشد میبینم و تقریبا تمام کارهای خودم چه آثار هنریام، چه کیوریتکردن، یکجور بزرگداشت ایشان است. او برای من نمونهای فوقالعاده از شجاعت، پشتکار و درعینحال نوآوری بود. واقعا مکتبی را که وجود نداشت، او بهوجود آورد و الان خیلی از هنرمندان از راهی که او باز کرد برخوردار شدند.
با نگاهی به ترکیب اسامی هنرمندان نمایشگاه «مکالمه بصری»، پیداست مفهوم خط را صرفا به «نقاشیخط» که این سالها بازاری پررونق در منطقه داشته، محدود نکردهاید. دلیلش چه بود؟ آیا میتوان این نمایشگاه را نقدی بر جریانی دانست که از خط، استفاده دکوراتیو میکند؟
بله، عمق بیشتری به استفاده از خط داده شده است.
در استیتمنت نمایشگاه اشاره کردهاید وقتی سای تومبلی میشنود در زبان فارسی، خط و کالیگرافی یکی هستند، خیلی سر شوق میآید. دراینباره بیشتر توضیح میدهید؟
سر شوق آمدند و باعث این نمایش شدند.
میخواهم بدانم نگاه سای تومبلی به کاربرد خط در کار هنرمندانی مانند زندهرودی، احصایی، تبریزی و... چه بود؟
بدبختانه او کار این هنرمندان را نمیشناخت؛ ولی بههرحال، تمام هنرمندانی را که آزادانه و هنرمندانه از خط بهعنوان وسیله استفاده میکردند، همکار میشناخت.
در بین هنرمندان نمایشگاه، کارهای کوروش شیشهگران ربطی به کالیگرافی ندارد. نقاشیهای او دارای رنگ، خط و حرکت است؛ اما نه خط و رنگ کالیگرافی! دلیل انتخاب این هنرمند برای این نمایشگاه چه بود؟
استفاده خط در کار آقای شیشهگران که نه فیگوراتیو است و نه خطاطی، اتفاقا منظور همین نمایشگاه است. برای همین ایشان در این نمایش حضور دارند.
چند سال پیش نمایشگاهی با محوریت به کارگیری الفبای عربی- فارسی با عنوان «چگونه یاد گرفتم که نترسم و عاشق هنر اگزوتیک باشم» برپا شد که شما هم در آن نمایشگاه حضور داشتید. نمایشگاه قصد داشت به مخاطب بفهماند امر اگزوتیک کاملا نسبی و بسته به تجربه شخصی است و نباید تازگی این آثار را با صفت اگزوتیک نکوهش کرد. آیا بهراستی به باور شما، ایرادی ندارد چیزی، کسی یا اثری، اگزوتیک باشد؟
نه، از دید من ایرادی ندارد؛ کار خوب خوب است و کار بد، بد.
خیلیها در این نارضایتی شریکند که هنر معاصر ایران بد است و راضیشان نمیکند. آیا شما هم با آنها در این نارضایتی شریک هستید؟!
جمعبندی کار اشتباهی است. کار خوب خوب است و کار بد، بد
در سالهای گذشته شما نمایشگاههای مشترکی با شقایق عربی برپا کردهاید که آخرینشان با عنوان «ریشهها» در گالری توتالآرت برگزار شد و ایشان در نمایشگاه «مکالمه بصری» هم حضور دارند. از این همکاری بگویید... .
این همکاری ادامه دارد؛ ازجمله در حال حاضر در گالری شیرین نیویورک نمایش دونفره داریم و در چیدمان همین نمایشگاه در دوبی با هم کار کردیم.
برنامههای آتی شما چیست؟
بیشتر تمرکز روی کارهای خودم و کمتر کیوريتکردن؛ ولی متأسفانه نه نمیتوانم بگویم به هرکس که بخواهد از تجربه 70ساله من استفاده کند. در حال یکسری تجربهها برای بُعد سومدادن به کارهای دوبعدیام هستم؛ بهعلاوه، برای سال نو با همکاری هرمز همتیان و گالری «دستان» برای مروری بر آثار مختصر از سری رستم تا حالا برنامه ریختیم. یک پروژه دیگر هم که برایم خیلی عزیز است، این است شانسی به تمام کسانی بدهم که به نمایشگاههای من میآیند و اظهار لطف میکنند، ولی میگویند کارهایت گران است و ما نمیتوانیم داشته باشیم. نمایشگاهی از ۱۳۰ کار کوچک با عنوان «یادگاری» انتخاب کردهام. این کارها بدون قاب و برای فروش خواهند بود و قیمتها ۳۰۰ تا ۶۰۰ و ۹۰۰هزار تومان است. اسم این نمایشگاه را هم «در دسترس» گذاشتهام.
سای تومبلی و باقی هنرمندان، این روزها مشغول «مکالمه بصری»اند. در نمایشگاهی با همین عنوان، آثار هنرمندان ایرانی و غیرایرانی در گالری توتالآرتز دوبی روی دیوار رفته. این نمایشگاه را فریدون آو انتخاب کرده و سای تومبلی، کوروش شیشهگران، احمد امیننظر، شقایق عربی، حبیب فرجآبادی، رعنا فرنود، رکنی حائریزاده، شهلا حسینی، فرشید ملکی، اردشیر محصص، مهرداد پورنظرعلی، فیصل سمرا و علی تلپور هنرمندانی هستند که کارشان به نمایش گذاشته شده است. در بین هنرمندان این نمایشگاه، سای تومبلی (CY (Twombly، نقاش معاصر آمریکایی) (2011-1928) و از پرچمداران نقاشی انتزاعی نیمه دوم قرن بیستم، جایگاهی ویژه دارد. او و «آو» سابقه سالها دوستی با هم داشتهاند و «آو» از «تومبلی» بهعنوان استاد و دوست یاد میکند. فریدون آو طراح، نقاش و مجسمهسازی حاذق و از پیشگامان هنر معاصر ایران، محسوب میشود. آو، متولد ۱۳۲۴ در تهران و فارغالتحصیل رشته هنرهای کاربردی برای تئاتر از دانشگاه آریزونا و زیباشناسی فیلم از دانشگاه نیویورک است. این نقاش، مقطعی از تحصیلاتش را هم در دانشگاه نیویورک سپری کرده است. او کار هنریاش را در زمینه تئاتر آغاز کرد و به طراحی پوستر، صحنه، لباس و نورپردازی نمایشها پرداخت. از زمان تأسیس تئاترشهر تهران در سالهای 1350، طراح دائمی آنجا بود. گالری زند در تهران و گالری هایدن-زند در واشنگتن آمریکا در دهه 70 میلادی به سرپرستی هنری او اداره میشدند و سالها «۱۳ ونک» را اداره میکرد که به اصرار خودش، نه یک گالری، که اتاقی برای ارائه آثار پیشتاز هنری بود. فریدون آو که همنسل نقاشانی مانند حاجیزاده، زندهرودی و محصصها بوده، هماکنون از همه همنسلانش فعالتر است؛ چه از نظر کار شخصی و چه از لحاظ کار فرهنگی. مجموعه آثار او اغلب ترکیب مواد روی تصاویری است که از بوم پلات گرفته شدهاند و روی آنها خطوطی با رنگ و به شکل تقریبا بینظم آورده شده است. از اینها گذشته، توتالآرتز هم از پرسابقهترین گالریهای دوبی به شمار میرود که داریوش زندی آن را سال ۱۹۹۵ بنیادگذاری کرده و اولین فضایی است که کارهای هنرمندان معاصر ایرانی را در دوبی معرفی کرد. در سالهای اخیر فعالیت این فضا بیشتر به سوی پروژههای فرهنگی و آموزشی و فضای همکاری هنرمند، مجموعهدار و کیوریتور و بازدیدکننده سوق داده شده. به بهانه برپایی نمایشگاه «مکالمه بصری» سراغ فریدون آو رفتیم تا از این نمایشگاه بیشتر بدانیم.
چه شد آثار «سای تومبلی» را در کنار آثار هنرمندان ایرانی در قالب یک نمایشگاه به نمایش گذاشتید؟
علت این کار صحبتی بود که زمانی با سای درباره لغت «خط» شد. من به فارسی توضیح دادم که ما یک لغت هم برای نوشتن و هم برای طراحیکردن داریم، که همان خط هست. سای خیلی خوشش آمد و گفت: «من هم همین کار را میکنم. خط، من را با خودش میبرد؛ گاهی نوشته میشود، گاهی شبیه نوشته است و گاهی تصویر».
مبنای انتخاب آثار این نمایشگاه چه بود؟
انتخابی که من کردم از مجموعه خودم از هنرمندان این منطقه بود؛ هنرمندانی که آنها هم همین روال را طی میکنند و بهدنبال خط میروند هر کجا که ببردشان.
میدانیم سالها سابقه رفاقت و همنشینی با سای تومبلی را داشتهاید. از نظر شما او چگونه هنرمندی بود؟
کار سای تومبلی، زندگی دید هنریام را کاملا عوض کرد؛ یعنی من ایشان را بهعنوان مرشد میبینم و تقریبا تمام کارهای خودم چه آثار هنریام، چه کیوریتکردن، یکجور بزرگداشت ایشان است. او برای من نمونهای فوقالعاده از شجاعت، پشتکار و درعینحال نوآوری بود. واقعا مکتبی را که وجود نداشت، او بهوجود آورد و الان خیلی از هنرمندان از راهی که او باز کرد برخوردار شدند.
با نگاهی به ترکیب اسامی هنرمندان نمایشگاه «مکالمه بصری»، پیداست مفهوم خط را صرفا به «نقاشیخط» که این سالها بازاری پررونق در منطقه داشته، محدود نکردهاید. دلیلش چه بود؟ آیا میتوان این نمایشگاه را نقدی بر جریانی دانست که از خط، استفاده دکوراتیو میکند؟
بله، عمق بیشتری به استفاده از خط داده شده است.
در استیتمنت نمایشگاه اشاره کردهاید وقتی سای تومبلی میشنود در زبان فارسی، خط و کالیگرافی یکی هستند، خیلی سر شوق میآید. دراینباره بیشتر توضیح میدهید؟
سر شوق آمدند و باعث این نمایش شدند.
میخواهم بدانم نگاه سای تومبلی به کاربرد خط در کار هنرمندانی مانند زندهرودی، احصایی، تبریزی و... چه بود؟
بدبختانه او کار این هنرمندان را نمیشناخت؛ ولی بههرحال، تمام هنرمندانی را که آزادانه و هنرمندانه از خط بهعنوان وسیله استفاده میکردند، همکار میشناخت.
در بین هنرمندان نمایشگاه، کارهای کوروش شیشهگران ربطی به کالیگرافی ندارد. نقاشیهای او دارای رنگ، خط و حرکت است؛ اما نه خط و رنگ کالیگرافی! دلیل انتخاب این هنرمند برای این نمایشگاه چه بود؟
استفاده خط در کار آقای شیشهگران که نه فیگوراتیو است و نه خطاطی، اتفاقا منظور همین نمایشگاه است. برای همین ایشان در این نمایش حضور دارند.
چند سال پیش نمایشگاهی با محوریت به کارگیری الفبای عربی- فارسی با عنوان «چگونه یاد گرفتم که نترسم و عاشق هنر اگزوتیک باشم» برپا شد که شما هم در آن نمایشگاه حضور داشتید. نمایشگاه قصد داشت به مخاطب بفهماند امر اگزوتیک کاملا نسبی و بسته به تجربه شخصی است و نباید تازگی این آثار را با صفت اگزوتیک نکوهش کرد. آیا بهراستی به باور شما، ایرادی ندارد چیزی، کسی یا اثری، اگزوتیک باشد؟
نه، از دید من ایرادی ندارد؛ کار خوب خوب است و کار بد، بد.
خیلیها در این نارضایتی شریکند که هنر معاصر ایران بد است و راضیشان نمیکند. آیا شما هم با آنها در این نارضایتی شریک هستید؟!
جمعبندی کار اشتباهی است. کار خوب خوب است و کار بد، بد
در سالهای گذشته شما نمایشگاههای مشترکی با شقایق عربی برپا کردهاید که آخرینشان با عنوان «ریشهها» در گالری توتالآرت برگزار شد و ایشان در نمایشگاه «مکالمه بصری» هم حضور دارند. از این همکاری بگویید... .
این همکاری ادامه دارد؛ ازجمله در حال حاضر در گالری شیرین نیویورک نمایش دونفره داریم و در چیدمان همین نمایشگاه در دوبی با هم کار کردیم.
برنامههای آتی شما چیست؟
بیشتر تمرکز روی کارهای خودم و کمتر کیوريتکردن؛ ولی متأسفانه نه نمیتوانم بگویم به هرکس که بخواهد از تجربه 70ساله من استفاده کند. در حال یکسری تجربهها برای بُعد سومدادن به کارهای دوبعدیام هستم؛ بهعلاوه، برای سال نو با همکاری هرمز همتیان و گالری «دستان» برای مروری بر آثار مختصر از سری رستم تا حالا برنامه ریختیم. یک پروژه دیگر هم که برایم خیلی عزیز است، این است شانسی به تمام کسانی بدهم که به نمایشگاههای من میآیند و اظهار لطف میکنند، ولی میگویند کارهایت گران است و ما نمیتوانیم داشته باشیم. نمایشگاهی از ۱۳۰ کار کوچک با عنوان «یادگاری» انتخاب کردهام. این کارها بدون قاب و برای فروش خواهند بود و قیمتها ۳۰۰ تا ۶۰۰ و ۹۰۰هزار تومان است. اسم این نمایشگاه را هم «در دسترس» گذاشتهام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.