|

مرگ مولف

آه سعدي جگر گوشه‌نشينان خون كرد

تنها بازمانده نسل سیاه‌بازی
عزت‌الله انتظامی
در این سال‌ها با «سعدی افشار» آشنایی دورادوری داشتم. اخیرا باخبر شدم که او بیمار است و احوال ناخوشی دارد. او بازمانده نسل سیاه‌بازهای بزرگی بود که متبحرترینشان «ذبیح‌الله ماهری» و «مهدی مصری» بودند. سالیان سال در «اداره تئاتر» سعی بر حمایتش داشتم و حالا از خبر مرگ او ناراحتم و برای روح درگذشته او آرامش آرزو دارم.
کاش این هم شوخی بود
هادی مرزبان
وقتی خبر مرگ غریبانه «سعدی افشار» را شنیدم؛ ناخودآگاه خودش را با قدوبالای کوچکش دیدم که روبه‌رویم ایستاده... با آن گریم سیاه و قلبی سفید. همان چهره‌ای که همیشه شادی‌آفرین بود و با همان صدای گرفته سیاه می‌گفت: «ببین... من... فوووووت کردم...» و‌ ای کاش چنین بود.‌ای کاش این هم یکی از بازی‌های شادی‌بخش او بود ولی متاسفانه این‌بار مثل اینکه بازی نیست. شوخی نیست. عزیزان! سعدی افشار هم رفت. این شادی‌ساز بزرگ دیگر در میان ما نیست... و تاسف می‌خورم که فقط باید بگویم حیف شد. دیگر از نسل سیاهان شادی‌ساز کسی نمانده. به همه دوستدارانش تسلیت می‌گویم.
نه شادکام زیست، نه شادکام مرد
بهزاد فراهانی
اصولا به هنرمندانی که مانده‌اند و زندگی می‌کنند به چشم فردی نگاه نمی‌کنم و جمعا شرایط آنها را لحاظ می‌کنم که به سختی زندگی خود را ادامه می‌دهند. در دوره آن بیدادگر (زمان شاه) برای بازیگران پیشکسوت تخت حوض و نمایش سنتی ایران ماهانه‌ای در نظر گرفته بودند که به آنها پرداخت می‌شد و آنها بدون سرشکستگی و خفت سر ماه می‌رفتند و حقوق خود را می‌گرفتند، اما گذر زمان موجب شد که لطمات تنش‌هایی که در هنر ایران ایجاد شد بچه‌های تخت‌حوض و نمایش سنتی را به عسرت و تنگدستی بکشد. سعدی آدم متین و بااخلاقی بود که متاسفانه در بستر تلخ روزگار افتاد و آنچه برایش به یادگار ماند فقر و بیماری و تنهایی بود. این دعا که برخی می‌گویند «عاقبت بخیر بشی» دعای قشنگی است که متاسفانه در مورد سعدی افشار نمود نداشت. حرفه تخت‌حوض، حرفه و نمایشی مردمی بود که از دیرباز در میان عوام مردم خریداران زیادی داشت. هرکس برای جشن و مراسمی که داشت می‌رفت در خیابان سیروس و بنا به اقتصادش دسته‌ای را انتخاب می‌کرد! اگر ثروتمند بود دسته‌ای پر زرق و برق‌تر و با نفرات بیشتر و اگر تهیدست بود دسته‌ای کوچک‌تر. اگرچه این حرفه در زمان گذشته جایگاهی داشت اما بعد از انقلاب این حرفه آن جایگاه و اعتبار را از دست داد و تمامی کسانی که ماندند تنگدست شدند. سعدی آخرین نسل این هنرمندان از دوره قاجاریه تا به امروز بود ولی دست روزگار، تیره‌بختی برایش آورد و حرفه تخت‌حوض به مسیری رانده شد که دیگر آرتیستی نتوانست در آن رشد کند. سرنوشت سعدی افشار هم به ما می‌گوید که این آخرین فرد تخت‌حوض نه شادکام زیست و نه شادکام مرد. سوگ او سوگ غم‌انگیزی است چون این حرفه، آخرین پیک و شاخص خود را از دست داد و به خاموشی رفت.
نظیر نداشت و نخواهد داشت
جمشید مشایخی
روح «سعدی افشار» شاد. او یکی از بازماندگان هنر تئاتر روحوضی بود. او از آن دسته هنرمندان بود که نظیر ندارند. تئاتر «تخت حوضی» یا «سیاه بازی» مکتبی کاملا ملی است و مال ما ایرانی‌هاست. این مکتب که مکتب تئاتر خاصی هم بود، بنا به دعوتی که از هنرمندان صورت می‌گرفت، باید به شکلی خلاقانه در آن حوزه طراحی و اجرا می‌شد؛ مثلا اگر بازاری‌ها سیاه بازها را دعوتشان می‌کردند، آنها برنامه‌های مناسب با میزبان ترتیب می‌دادند. آنها هر شب و بنا بر ذوق و سلیقه خودشان برنامه‌ای را اجرا می‌کردند. این کار عجیب و خلاقانه بود. به همین دلیل باید برای همیشه به این هنرمندان احترام گذاشت. حیف است هنر سیاه‌بازی که هنری کاملا «ملی» است، با مرگ آدم‌های بزرگی مانند «سعدی افشار» برای همیشه به فراموشی سپرده شود. بعد از انقلاب و در سال 1358 حقوق دو نفر از هنرمندان تئاتر سیاه‌بازی را قطع کرده بودند. آن زمان من مسوول اداره تئاتر بودم و نمی‌توانستم به آنها بگویم حقوقشان قطع شده است. پیشنهاد دادم هنرمندان اداره تئاتر مبلغی از حقوقشان را بدون اینکه آنها بفهمند به این دو هنرمند بدهند که این‌چنین هم شد و همه کارکنان اداره به آنها احترام می‌گذاشتند و از حقوق خود کسر کردند و حقوق ماهیانه آنها پرداخت شد. ما برای آنها احترام قائل بودیم. من از زمانی که کوچک بودم، این هنرمندان را در مراسم عروسی می‌دیدم و اینها برنامه اجرا می‌کردند. سیاه‌بازها آدم‌های بزرگی بودند و کارهایی که می‌کردند از کودکی آموخته بودند. پدرانشان کار می‌کردند و بچه‌ها با هنر پدران آشنا می‌شدند. در این‌باره تنها می‌دانم که آقای بیضایی به این افراد خیلی علاقه داشت و درباره آنها و کارهایشان تحقیق داشت.
چراغی که خاموش نمی‌شود
داوود فتحعلی بیگی
«سعدی افشار» آدم ناشناخته‌ای در تئاتر ایران نبود. یکی از سلاطین هنر سنتی ایران بود که در خاطره‌ تاریخ نمایشی ایران باقی خواهد ماند و با نام نیکی که از خودش به یادگار گذاشته فراموش نمی‌شود: «سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز / مرده آن است که نامش به نکویی نبرند.»بسیاری از کسانی که آثارش را در گذشته دیده بودند و بسیاری در این سال‌ها و خنده برلبانشان آمده است مطمئنم که سعدی را از یاد نخواهند برد. او آخرین بازمانده از نسل سیاه‌بازانی بود که پیش از نسلی که من و هم‌دوره‌ای‌هایم کار تئاتر سنتی و سیاه‌بازی را آغاز کنیم، بودند. نسلی که هنرمندان بزرگی چون مهدی مصری در میانشان بود. اینکه گفته می‌شود او آخرین بازماندگان این نسل است به این دلیل است که کسی مثل سعدی که اقلا از دهه چهل تا اواخر دهه پنجاه به طور مستمر به روی صحنه رفته است؛ یک‌مرتبه با وضعیتی روبه‌رو شود که شاید سالی یک سالنی را پیدا کند که اجرا داشته باشد. این وضعیت بسیار سخت است و سخت‌تر وقتی می‌شود که ببیند کسی نیست که آنچه را او انجام می‌دهد بیاموزد و ادامه دهد. به تعبیری این تعبیر که تئاتر تخت‌حوضی با مرگش به پایان رسیده، درست است. آن مقطعی که چراغ تماشاخانه‌ها به نام آنها روشن بود و شما در لاله‌زار یک سالن، اجرای سعدی افشار را دیدید و در سالن دیگر سید حسین یوسفی را. بی‌رونق شدن برای سعدی افشار که این دوره را دیده به معنی از بین رفتن تئاتر سنتی است و سخت دردناک است. اما آن میراث صوتی و تصویری که از سعدی افشار و گروهش برای نسل آینده تئاتر سنتی و آیینی باقی مانده، حایز اهمیت است و این چراغی که به دست آنها روشن مانده بود به همت جوانانی که در راه هستند ادامه خواهد یافت.

تنها بازمانده نسل سیاه‌بازی
عزت‌الله انتظامی
در این سال‌ها با «سعدی افشار» آشنایی دورادوری داشتم. اخیرا باخبر شدم که او بیمار است و احوال ناخوشی دارد. او بازمانده نسل سیاه‌بازهای بزرگی بود که متبحرترینشان «ذبیح‌الله ماهری» و «مهدی مصری» بودند. سالیان سال در «اداره تئاتر» سعی بر حمایتش داشتم و حالا از خبر مرگ او ناراحتم و برای روح درگذشته او آرامش آرزو دارم.
کاش این هم شوخی بود
هادی مرزبان
وقتی خبر مرگ غریبانه «سعدی افشار» را شنیدم؛ ناخودآگاه خودش را با قدوبالای کوچکش دیدم که روبه‌رویم ایستاده... با آن گریم سیاه و قلبی سفید. همان چهره‌ای که همیشه شادی‌آفرین بود و با همان صدای گرفته سیاه می‌گفت: «ببین... من... فوووووت کردم...» و‌ ای کاش چنین بود.‌ای کاش این هم یکی از بازی‌های شادی‌بخش او بود ولی متاسفانه این‌بار مثل اینکه بازی نیست. شوخی نیست. عزیزان! سعدی افشار هم رفت. این شادی‌ساز بزرگ دیگر در میان ما نیست... و تاسف می‌خورم که فقط باید بگویم حیف شد. دیگر از نسل سیاهان شادی‌ساز کسی نمانده. به همه دوستدارانش تسلیت می‌گویم.
نه شادکام زیست، نه شادکام مرد
بهزاد فراهانی
اصولا به هنرمندانی که مانده‌اند و زندگی می‌کنند به چشم فردی نگاه نمی‌کنم و جمعا شرایط آنها را لحاظ می‌کنم که به سختی زندگی خود را ادامه می‌دهند. در دوره آن بیدادگر (زمان شاه) برای بازیگران پیشکسوت تخت حوض و نمایش سنتی ایران ماهانه‌ای در نظر گرفته بودند که به آنها پرداخت می‌شد و آنها بدون سرشکستگی و خفت سر ماه می‌رفتند و حقوق خود را می‌گرفتند، اما گذر زمان موجب شد که لطمات تنش‌هایی که در هنر ایران ایجاد شد بچه‌های تخت‌حوض و نمایش سنتی را به عسرت و تنگدستی بکشد. سعدی آدم متین و بااخلاقی بود که متاسفانه در بستر تلخ روزگار افتاد و آنچه برایش به یادگار ماند فقر و بیماری و تنهایی بود. این دعا که برخی می‌گویند «عاقبت بخیر بشی» دعای قشنگی است که متاسفانه در مورد سعدی افشار نمود نداشت. حرفه تخت‌حوض، حرفه و نمایشی مردمی بود که از دیرباز در میان عوام مردم خریداران زیادی داشت. هرکس برای جشن و مراسمی که داشت می‌رفت در خیابان سیروس و بنا به اقتصادش دسته‌ای را انتخاب می‌کرد! اگر ثروتمند بود دسته‌ای پر زرق و برق‌تر و با نفرات بیشتر و اگر تهیدست بود دسته‌ای کوچک‌تر. اگرچه این حرفه در زمان گذشته جایگاهی داشت اما بعد از انقلاب این حرفه آن جایگاه و اعتبار را از دست داد و تمامی کسانی که ماندند تنگدست شدند. سعدی آخرین نسل این هنرمندان از دوره قاجاریه تا به امروز بود ولی دست روزگار، تیره‌بختی برایش آورد و حرفه تخت‌حوض به مسیری رانده شد که دیگر آرتیستی نتوانست در آن رشد کند. سرنوشت سعدی افشار هم به ما می‌گوید که این آخرین فرد تخت‌حوض نه شادکام زیست و نه شادکام مرد. سوگ او سوگ غم‌انگیزی است چون این حرفه، آخرین پیک و شاخص خود را از دست داد و به خاموشی رفت.
نظیر نداشت و نخواهد داشت
جمشید مشایخی
روح «سعدی افشار» شاد. او یکی از بازماندگان هنر تئاتر روحوضی بود. او از آن دسته هنرمندان بود که نظیر ندارند. تئاتر «تخت حوضی» یا «سیاه بازی» مکتبی کاملا ملی است و مال ما ایرانی‌هاست. این مکتب که مکتب تئاتر خاصی هم بود، بنا به دعوتی که از هنرمندان صورت می‌گرفت، باید به شکلی خلاقانه در آن حوزه طراحی و اجرا می‌شد؛ مثلا اگر بازاری‌ها سیاه بازها را دعوتشان می‌کردند، آنها برنامه‌های مناسب با میزبان ترتیب می‌دادند. آنها هر شب و بنا بر ذوق و سلیقه خودشان برنامه‌ای را اجرا می‌کردند. این کار عجیب و خلاقانه بود. به همین دلیل باید برای همیشه به این هنرمندان احترام گذاشت. حیف است هنر سیاه‌بازی که هنری کاملا «ملی» است، با مرگ آدم‌های بزرگی مانند «سعدی افشار» برای همیشه به فراموشی سپرده شود. بعد از انقلاب و در سال 1358 حقوق دو نفر از هنرمندان تئاتر سیاه‌بازی را قطع کرده بودند. آن زمان من مسوول اداره تئاتر بودم و نمی‌توانستم به آنها بگویم حقوقشان قطع شده است. پیشنهاد دادم هنرمندان اداره تئاتر مبلغی از حقوقشان را بدون اینکه آنها بفهمند به این دو هنرمند بدهند که این‌چنین هم شد و همه کارکنان اداره به آنها احترام می‌گذاشتند و از حقوق خود کسر کردند و حقوق ماهیانه آنها پرداخت شد. ما برای آنها احترام قائل بودیم. من از زمانی که کوچک بودم، این هنرمندان را در مراسم عروسی می‌دیدم و اینها برنامه اجرا می‌کردند. سیاه‌بازها آدم‌های بزرگی بودند و کارهایی که می‌کردند از کودکی آموخته بودند. پدرانشان کار می‌کردند و بچه‌ها با هنر پدران آشنا می‌شدند. در این‌باره تنها می‌دانم که آقای بیضایی به این افراد خیلی علاقه داشت و درباره آنها و کارهایشان تحقیق داشت.
چراغی که خاموش نمی‌شود
داوود فتحعلی بیگی
«سعدی افشار» آدم ناشناخته‌ای در تئاتر ایران نبود. یکی از سلاطین هنر سنتی ایران بود که در خاطره‌ تاریخ نمایشی ایران باقی خواهد ماند و با نام نیکی که از خودش به یادگار گذاشته فراموش نمی‌شود: «سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز / مرده آن است که نامش به نکویی نبرند.»بسیاری از کسانی که آثارش را در گذشته دیده بودند و بسیاری در این سال‌ها و خنده برلبانشان آمده است مطمئنم که سعدی را از یاد نخواهند برد. او آخرین بازمانده از نسل سیاه‌بازانی بود که پیش از نسلی که من و هم‌دوره‌ای‌هایم کار تئاتر سنتی و سیاه‌بازی را آغاز کنیم، بودند. نسلی که هنرمندان بزرگی چون مهدی مصری در میانشان بود. اینکه گفته می‌شود او آخرین بازماندگان این نسل است به این دلیل است که کسی مثل سعدی که اقلا از دهه چهل تا اواخر دهه پنجاه به طور مستمر به روی صحنه رفته است؛ یک‌مرتبه با وضعیتی روبه‌رو شود که شاید سالی یک سالنی را پیدا کند که اجرا داشته باشد. این وضعیت بسیار سخت است و سخت‌تر وقتی می‌شود که ببیند کسی نیست که آنچه را او انجام می‌دهد بیاموزد و ادامه دهد. به تعبیری این تعبیر که تئاتر تخت‌حوضی با مرگش به پایان رسیده، درست است. آن مقطعی که چراغ تماشاخانه‌ها به نام آنها روشن بود و شما در لاله‌زار یک سالن، اجرای سعدی افشار را دیدید و در سالن دیگر سید حسین یوسفی را. بی‌رونق شدن برای سعدی افشار که این دوره را دیده به معنی از بین رفتن تئاتر سنتی است و سخت دردناک است. اما آن میراث صوتی و تصویری که از سعدی افشار و گروهش برای نسل آینده تئاتر سنتی و آیینی باقی مانده، حایز اهمیت است و این چراغی که به دست آنها روشن مانده بود به همت جوانانی که در راه هستند ادامه خواهد یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.