|

شریعتی ما، ‌شریعتی‌آنها

فردا، سالروز تولد دکتر علی شریعتی است؛ مردی که در روزگار خود قهرمان آنهایی بود که هم خواهان آرمان‌های اسلامی بودند و هم می‌خواستند پابه‌پای جنبش‌های چپ آن روز حرکت کنند. سال‌ها از روزگار شریعتی گذشته؛ مردی که توانست بین اسلام و مفاهیم مطرح در جهان آن روز پل بزند. حالا برخی از آنها که روزگاری شریعتی را قهرمان خود می‌دانستند، مدتی است که بر او می‌شورند؛ روشنفکرانی که سعی دارند از آرای او اعلام برائت کنند. از پایگاه فکری آنها که صرف‌نظر کنیم، نقدشان به کارکردی است که شریعتی از دین گرفت و سعی کرد تا مفاهیم غربی را در قالب دین به توده عرضه کند. ازاین‌رو، هم مورد شماتت سنتی‌های مذهبی قرار گرفت و هم حالا مورد نقد روشنفکرانی قرار گرفته که هم آن‌سوی مرزها هستند و هم این‌سوی مرز. تفکرات ضدامپریالیستی و غرب‌ستیزی شریعتی اما در روزگار بعد از خود گویا توانسته دل جریانی را برباید که روزگاری در نقطه مقابل او قرار داشت؛ جریان تندرویی که از دل شکاف و شکست محافظه‌کاری پا به عرصه گذاشت و در جست‌وجو بود تا با پیوندزدن خود به مفاهیم اولیه انقلاب، برای خود پایگاهی پیدا کند و چه پایگاهی مناسب‌تر از خشم شریعتی به غرب و غرب‌ستیزی او. دیدگاه عباس عبدی و فرشاد مؤمنی را در این‌باره جویا شدیم.

چرا خودزنی؟

فرشاد مومنی

در نهایت اختصار می‌توانم بگویم که این یک سنت غم‌انگیز در کل کشورهای درحال توسعه است که وقتی یک حرکت اجتماعی فراگیر صورت می‌گیرد (معمولا در کشورهای درحال توسعه نیمه دوم قرن بیستم عنوان حرکت‌های آزادیبخش به خود گرفته است) به اعتبار اینکه آمادگی‌های کافی - چه از نظر نرم‌افزاری و چه سازماندهی- فراهم نمی‌شود، در تحقق بخشی از اهداف خود ناموفق می‌شوند و چون درک روش‌مند و اصولی از چرائی و چگونگی این عدم‌موفقیت ندارند، شروع می‌کنند به خودزنی و در این خودزنی اتفاقا مهم‌ترین تکیه‌گاه میراث هویتی و فکری خود را هدف قرار می‌دهند. من شخصا چنین کسانی را روشنفکر به معنای دقیق کلمه نمی‌شناسم. واقعیت این است که آن اتهامات و انتقاداتی که از میرزاتقی‌خان امیرکبیر تا دکتر محمد مصدق تا شریعتی و بهشتی با آن روبه‌رو شده‌اند به این علت است که فهم کارشناسی و روش‌مند و برخورد واقع‌بینانه با ریشه‌های آن عدم موفقیت صورت نگرفته است. این خود‌زنی‌ها نه‌تنها ضرورتی ندارد بلکه عملا در جهت تخریب احساس تعلق به جامعه و تضییع هویت ملی و انگیزه‌های اصلاحی عمل می‌کند. به گمان من تقریبا هیچ‌کدام از ایرادهایی که ذیل این عنوان به دکتر شریعتی مطرح شده برای ما که توفیق درک آن دوران را داشتیم، ایرادهای واردی نیست. واقعیت این است که دکتر شریعتی در زمان خود منشأ دگرگونی‌های بنیادی فکری و هم‌راستا با ملاحظات توسعه ملی بوده و این برای جامعه ما میراثی بسیار ارزشمند است که هرزمان که بخواهد به تعبیر دکتر شریعتی ایده «بازگشت به خویشتن» که یک برخورد فعال و متکی به خود و به معنای دقیق روشنفکرانه با تحولات زمانه هست را در دستور کار قرار دهد.

دیگر اینکه من اصلا قبول ندارم که جناح راست یا سنتی و محافظه‌کار که زمانی در برابر شریعتی بود، اکنون مدافع او شده است. توصیه موکد می‌کنم به آن کتاب خارق العاده آیت‌الله شهید دکتر بهشتی درباره دکتر شریعتی با عنوان «دکتر شریعتی جست‌وجو‌گری در مسیر شدن» نگاهی دوباره بیندازیم. درواقع این نگاه یک سند تاریخی منحصربه‌فرد محسوب می‌شود که این شیوه سنت‌گرایان به غایت محافظه‌کار را در روبه‌روشدن با وجوه اندیشگی در تمدن اسلامی و شیوه‌های روشنفکرانه روشن می‌کند. ممکن است بخشی از سنت‌گرایان و محافظه‌کاران به دنبال برخورد ابزاری با دکتر شریعتی باشند و بخواهند از او محملی برای حل‌وفصل مسائل داخلی خود بسازند؛ اما واقعیت این است که منش و اندیشه‌های دکتر شریعتی اختلافات بنیادین با آن رویکرد دارد و سهمگین‌ترین و از جهاتی غیراخلافی‌ترین برخوردها با دکتر شریعتی چه در زمان حیات و چه بعد از آن از سوی همین طیف صورت گرفته است. با کمال تأسف در جامعه‌ای که همه‌چیز سیاست‌زده شده و برخورد ابزاری حتی با اصول اعتقادی هم متداول است، اینکه کسانی به صورت غیرسازمان‌یافته و سلیقه شخصی چنین کاری کنند، محتمل است اما اینکه رویکرد یادشده اقدام اصولی و با مبنا باشد را به هیچ‌وجه نمی‌پذیرم؛ چون هنوز هم از تریبون‌های خود همچنان به آن رویه‌های غیراخلاقی و غیرعالمانه علیه اندیشه‌های دکتر شریعتی ادامه می‌دهند.

تمایز روشنفکر و دانشمند

عباس عبدی

بین شخصیت «دانشمند» و «روشنفکر» باید تمایز قائل شد. وقتی یک دانشمند قانون جاذبه را کشف می‌کند، این کشف تا وقتی به دلیل کشف دیگری نقض نشده، هیچ‌گاه کهنه نمی‌شود، چون این کشف ناظر به واقعیت‌های بیرونی است که در پیش از کشف نیز وجود داشته، اما کشف نشده بود و در آینده هم هست. بنابراین تا زمانی که آن قانون صحت داشته باشد، حرف‌های آن دانشمند هم نو است. اما سخنان روشنفکر ناظر به زمان و مکان و مردم و جامعه است. از این‌رو شخص روشنفکر نیز ممکن است، دوره‌های مختلفی را پشت‌سر بگذارد، زیرا همه این موارد در حال تغییر است. وقتی ما از آل احمد سخن می‌گوییم، از کدام آل احمد حرف می‌زنیم؟ آل احمدِ «خسی در میقات» و غربزدگی یا «زن زیادی»؟ بنابراین وقتی درباره شریعتی حرف می‌زنیم، باید به یاد داشته باشیم که سخنان او قطعا ناظر به زمان و مکان و کنش‌ها و واکنش‌های زمانی و مکان خاصی بوده است. اندیشه روشنفکر از جنس کشف علمی نیست که بگوییم همیشه درست است. چه‌بسا اگر مرحوم شریعتی زنده بود، یا حتی سال‌های اول انقلاب را درک می‌کرد، ممکن بود که نگاه دیگری نسبت به آنچه در گذشته داشت عرضه می‌کرد. به‌علاوه باید توجه داشت که با گذشت زمان افکار روشنفکران اگر فراموش یا به تاریخ سپرده نشوند، بر حسب شرایط بازخوانی و بازنگری می‌شوند. آیا امروز آرای ژان پل سارتر همان جایگاهی را دارد که در دهه 60 و 70 قرن پیش داشت؟

اما درباره اینکه افکار شریعتی در حال تبدیل‌شدن به پایگاه گفتمانی جریان راست است هم باید گفت که در مبارزه سیاسی هرکس سعی دارد منابع تاریخی را مصادره‌به‌مطلوب کند. این هم منحصر به جریان راست نیست، بلکه همه جریان‌ها را شامل می‌شود. هر گروهی سعی می‌کند از منابع تاریخی نزدیک به افکار و عقاید خود استفاده کند و به بیان دیگر آن را مصادره‌به‌مطلوب کند. بنابراین منحصر و محکوم‌کردن این رویه فقط برای یک گروه نادرست است؛ درباره مرحوم مصدق و فاطمی هم همین‌طور است. دیدیم که در زمان احمدی‌نژاد سعی کردند همسر دکتر فاطمی را نزدیک به جریان خود نشان دهند، وگرنه فاطمی چه ارتباطی به آن جریان داشت؟ درباره مصدق هم همین وضعیت به نحو دیگری حاکم است. این کار اما باعث می‌شود منابع تاریخی به دلیل استحصال بی‌رویه برای مبارزه روز سیاسی مستهلک شوند، متأسفانه این نقیصه در همه جریان‌ها هم وجود دارد. حتی دیده می‌شود که برخی گروه‌ها منابعی را که در زمان خودشان با یکدیگر در تضاد قرار داشتند، همان‌ها را هم‌زمان مصادره‌به‌مطلوب می‌کنند، اما این شیوه درستی نیست، زیرا نیروهایی که در وضعیت فعلی قوی نیستند و سرمایه وجودیشان کم است، می‌خواهند از زمین تاریخی کشور منابعی را برای خود استحصال کنند. مانند ماجرای مفت‌خوری از استحصال نفت و رانتی که در این زمینه وجود دارد. افرادی را می‌شناسیم که در زمان حیات یک روشنفکر، با او دعوا داشتند و بعد از مرگش خواستند قیم و میراث‌خوار او شوند؛ این رفتار در حوزه سیاست، دین، فرهنگ و روشنفکری هم هست. نیروهایی که از خودشان سرمایه‌ای ندارند، در تاریخ جست‌وجو می‌کنند تا خود را به منبعی وصل کنند. این قضیه را فعلا تا زمان کورش پیش برده‌اند!

فردا، سالروز تولد دکتر علی شریعتی است؛ مردی که در روزگار خود قهرمان آنهایی بود که هم خواهان آرمان‌های اسلامی بودند و هم می‌خواستند پابه‌پای جنبش‌های چپ آن روز حرکت کنند. سال‌ها از روزگار شریعتی گذشته؛ مردی که توانست بین اسلام و مفاهیم مطرح در جهان آن روز پل بزند. حالا برخی از آنها که روزگاری شریعتی را قهرمان خود می‌دانستند، مدتی است که بر او می‌شورند؛ روشنفکرانی که سعی دارند از آرای او اعلام برائت کنند. از پایگاه فکری آنها که صرف‌نظر کنیم، نقدشان به کارکردی است که شریعتی از دین گرفت و سعی کرد تا مفاهیم غربی را در قالب دین به توده عرضه کند. ازاین‌رو، هم مورد شماتت سنتی‌های مذهبی قرار گرفت و هم حالا مورد نقد روشنفکرانی قرار گرفته که هم آن‌سوی مرزها هستند و هم این‌سوی مرز. تفکرات ضدامپریالیستی و غرب‌ستیزی شریعتی اما در روزگار بعد از خود گویا توانسته دل جریانی را برباید که روزگاری در نقطه مقابل او قرار داشت؛ جریان تندرویی که از دل شکاف و شکست محافظه‌کاری پا به عرصه گذاشت و در جست‌وجو بود تا با پیوندزدن خود به مفاهیم اولیه انقلاب، برای خود پایگاهی پیدا کند و چه پایگاهی مناسب‌تر از خشم شریعتی به غرب و غرب‌ستیزی او. دیدگاه عباس عبدی و فرشاد مؤمنی را در این‌باره جویا شدیم.

چرا خودزنی؟

فرشاد مومنی

در نهایت اختصار می‌توانم بگویم که این یک سنت غم‌انگیز در کل کشورهای درحال توسعه است که وقتی یک حرکت اجتماعی فراگیر صورت می‌گیرد (معمولا در کشورهای درحال توسعه نیمه دوم قرن بیستم عنوان حرکت‌های آزادیبخش به خود گرفته است) به اعتبار اینکه آمادگی‌های کافی - چه از نظر نرم‌افزاری و چه سازماندهی- فراهم نمی‌شود، در تحقق بخشی از اهداف خود ناموفق می‌شوند و چون درک روش‌مند و اصولی از چرائی و چگونگی این عدم‌موفقیت ندارند، شروع می‌کنند به خودزنی و در این خودزنی اتفاقا مهم‌ترین تکیه‌گاه میراث هویتی و فکری خود را هدف قرار می‌دهند. من شخصا چنین کسانی را روشنفکر به معنای دقیق کلمه نمی‌شناسم. واقعیت این است که آن اتهامات و انتقاداتی که از میرزاتقی‌خان امیرکبیر تا دکتر محمد مصدق تا شریعتی و بهشتی با آن روبه‌رو شده‌اند به این علت است که فهم کارشناسی و روش‌مند و برخورد واقع‌بینانه با ریشه‌های آن عدم موفقیت صورت نگرفته است. این خود‌زنی‌ها نه‌تنها ضرورتی ندارد بلکه عملا در جهت تخریب احساس تعلق به جامعه و تضییع هویت ملی و انگیزه‌های اصلاحی عمل می‌کند. به گمان من تقریبا هیچ‌کدام از ایرادهایی که ذیل این عنوان به دکتر شریعتی مطرح شده برای ما که توفیق درک آن دوران را داشتیم، ایرادهای واردی نیست. واقعیت این است که دکتر شریعتی در زمان خود منشأ دگرگونی‌های بنیادی فکری و هم‌راستا با ملاحظات توسعه ملی بوده و این برای جامعه ما میراثی بسیار ارزشمند است که هرزمان که بخواهد به تعبیر دکتر شریعتی ایده «بازگشت به خویشتن» که یک برخورد فعال و متکی به خود و به معنای دقیق روشنفکرانه با تحولات زمانه هست را در دستور کار قرار دهد.

دیگر اینکه من اصلا قبول ندارم که جناح راست یا سنتی و محافظه‌کار که زمانی در برابر شریعتی بود، اکنون مدافع او شده است. توصیه موکد می‌کنم به آن کتاب خارق العاده آیت‌الله شهید دکتر بهشتی درباره دکتر شریعتی با عنوان «دکتر شریعتی جست‌وجو‌گری در مسیر شدن» نگاهی دوباره بیندازیم. درواقع این نگاه یک سند تاریخی منحصربه‌فرد محسوب می‌شود که این شیوه سنت‌گرایان به غایت محافظه‌کار را در روبه‌روشدن با وجوه اندیشگی در تمدن اسلامی و شیوه‌های روشنفکرانه روشن می‌کند. ممکن است بخشی از سنت‌گرایان و محافظه‌کاران به دنبال برخورد ابزاری با دکتر شریعتی باشند و بخواهند از او محملی برای حل‌وفصل مسائل داخلی خود بسازند؛ اما واقعیت این است که منش و اندیشه‌های دکتر شریعتی اختلافات بنیادین با آن رویکرد دارد و سهمگین‌ترین و از جهاتی غیراخلافی‌ترین برخوردها با دکتر شریعتی چه در زمان حیات و چه بعد از آن از سوی همین طیف صورت گرفته است. با کمال تأسف در جامعه‌ای که همه‌چیز سیاست‌زده شده و برخورد ابزاری حتی با اصول اعتقادی هم متداول است، اینکه کسانی به صورت غیرسازمان‌یافته و سلیقه شخصی چنین کاری کنند، محتمل است اما اینکه رویکرد یادشده اقدام اصولی و با مبنا باشد را به هیچ‌وجه نمی‌پذیرم؛ چون هنوز هم از تریبون‌های خود همچنان به آن رویه‌های غیراخلاقی و غیرعالمانه علیه اندیشه‌های دکتر شریعتی ادامه می‌دهند.

تمایز روشنفکر و دانشمند

عباس عبدی

بین شخصیت «دانشمند» و «روشنفکر» باید تمایز قائل شد. وقتی یک دانشمند قانون جاذبه را کشف می‌کند، این کشف تا وقتی به دلیل کشف دیگری نقض نشده، هیچ‌گاه کهنه نمی‌شود، چون این کشف ناظر به واقعیت‌های بیرونی است که در پیش از کشف نیز وجود داشته، اما کشف نشده بود و در آینده هم هست. بنابراین تا زمانی که آن قانون صحت داشته باشد، حرف‌های آن دانشمند هم نو است. اما سخنان روشنفکر ناظر به زمان و مکان و مردم و جامعه است. از این‌رو شخص روشنفکر نیز ممکن است، دوره‌های مختلفی را پشت‌سر بگذارد، زیرا همه این موارد در حال تغییر است. وقتی ما از آل احمد سخن می‌گوییم، از کدام آل احمد حرف می‌زنیم؟ آل احمدِ «خسی در میقات» و غربزدگی یا «زن زیادی»؟ بنابراین وقتی درباره شریعتی حرف می‌زنیم، باید به یاد داشته باشیم که سخنان او قطعا ناظر به زمان و مکان و کنش‌ها و واکنش‌های زمانی و مکان خاصی بوده است. اندیشه روشنفکر از جنس کشف علمی نیست که بگوییم همیشه درست است. چه‌بسا اگر مرحوم شریعتی زنده بود، یا حتی سال‌های اول انقلاب را درک می‌کرد، ممکن بود که نگاه دیگری نسبت به آنچه در گذشته داشت عرضه می‌کرد. به‌علاوه باید توجه داشت که با گذشت زمان افکار روشنفکران اگر فراموش یا به تاریخ سپرده نشوند، بر حسب شرایط بازخوانی و بازنگری می‌شوند. آیا امروز آرای ژان پل سارتر همان جایگاهی را دارد که در دهه 60 و 70 قرن پیش داشت؟

اما درباره اینکه افکار شریعتی در حال تبدیل‌شدن به پایگاه گفتمانی جریان راست است هم باید گفت که در مبارزه سیاسی هرکس سعی دارد منابع تاریخی را مصادره‌به‌مطلوب کند. این هم منحصر به جریان راست نیست، بلکه همه جریان‌ها را شامل می‌شود. هر گروهی سعی می‌کند از منابع تاریخی نزدیک به افکار و عقاید خود استفاده کند و به بیان دیگر آن را مصادره‌به‌مطلوب کند. بنابراین منحصر و محکوم‌کردن این رویه فقط برای یک گروه نادرست است؛ درباره مرحوم مصدق و فاطمی هم همین‌طور است. دیدیم که در زمان احمدی‌نژاد سعی کردند همسر دکتر فاطمی را نزدیک به جریان خود نشان دهند، وگرنه فاطمی چه ارتباطی به آن جریان داشت؟ درباره مصدق هم همین وضعیت به نحو دیگری حاکم است. این کار اما باعث می‌شود منابع تاریخی به دلیل استحصال بی‌رویه برای مبارزه روز سیاسی مستهلک شوند، متأسفانه این نقیصه در همه جریان‌ها هم وجود دارد. حتی دیده می‌شود که برخی گروه‌ها منابعی را که در زمان خودشان با یکدیگر در تضاد قرار داشتند، همان‌ها را هم‌زمان مصادره‌به‌مطلوب می‌کنند، اما این شیوه درستی نیست، زیرا نیروهایی که در وضعیت فعلی قوی نیستند و سرمایه وجودیشان کم است، می‌خواهند از زمین تاریخی کشور منابعی را برای خود استحصال کنند. مانند ماجرای مفت‌خوری از استحصال نفت و رانتی که در این زمینه وجود دارد. افرادی را می‌شناسیم که در زمان حیات یک روشنفکر، با او دعوا داشتند و بعد از مرگش خواستند قیم و میراث‌خوار او شوند؛ این رفتار در حوزه سیاست، دین، فرهنگ و روشنفکری هم هست. نیروهایی که از خودشان سرمایه‌ای ندارند، در تاریخ جست‌وجو می‌کنند تا خود را به منبعی وصل کنند. این قضیه را فعلا تا زمان کورش پیش برده‌اند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.